११. परोसतवग्गो
[१०१] १. परोसतजातकवण्णना
१०१. ‘‘परोसतञ्चेपि समागतानं, झायेय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञा;
एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञो, यो भासितस्स विजानाति अत्थ’’न्ति. –
इदं जातकं वत्थुतो च वेय्याकरणतो च समोधानतो च परोसहस्सजातकसदिसमेव. केवलञ्हेत्थ ‘‘झायेय्यु’’न्ति पदमत्तमेव विसेसो. तस्सत्थो – वस्ससतम्पि अपञ्ञा झायेय्युं ओलोकेय्युं उपधारेय्युं, एवं ओलोकेन्तापि पन अत्थं वा कारणं वा न पस्सन्ति, तस्मा यो भासितस्स अत्थं जानाति, सो एकोव सपञ्ञो सेय्योति.
परोसतजातकवण्णना पठमा.
[१०२] २. पण्णिकजातकवण्णना
यो दुक्खफुट्ठाय भवेय्य ताणन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं पण्णिकं उपासकं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थिवासी उपासको नानप्पकारानि मूलपण्णादीनि चेव लाबुकुम्भण्डादीनि च विक्किणित्वा जीविकं कप्पेति. तस्सेका धीता अभिरूपा पासादिका आचारसीलसम्पन्ना हिरोत्तप्पसमन्नागता केवलं निच्चप्पहसितमुखा. तस्सा समानकुलेसु वारेय्यत्थाय आगतेसु सो चिन्तेसि ‘‘इमिस्सा वारेय्यं वत्तति, अयञ्च निच्चप्पहसितमुखा. कुमारिकाधम्मे पन असति कुमारिकाय परकुलं गताय मातापितूनं गरहा होति, ‘अत्थि नु खो इमिस्सा कुमारिकाधम्मो, नत्थी’ति वीमंसिस्सामि न’’न्ति. सो एकदिवसं धीतरं पच्छिं गाहापेत्वा पण्णत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा वीमंसनवसेन किलेससन्निस्सितो विय हुत्वा रहस्सकथं कथेत्वा तं हत्थे गण्हि. सा गहितमत्ताव रोदन्ती कन्दन्ती ‘‘अयुत्तमेतं, तात, उदकतो अग्गिपातुभावसदिसं, मा एवरूपं करोथा’’ति आह. ‘‘अम्म, मया वीमंसनत्थाय त्वं हत्थे गहिता, न च किलेसवसेन. वदेहि, अत्थि दानि ते कुमारिकाधम्मो’’ति. ‘‘आम, तात, अत्थि. मया हि लोभवसेन न कोचि पुरिसो ओलोकितपुब्बो’’ति. सो धीतरं अस्सासेत्वा घरं नेत्वा मङ्गलं कत्वा परकुलं पेसेत्वा ‘‘सत्थारं वन्दिस्सामी’’ति गन्धमालादिहत्थो जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा पूजेत्वा एकमन्तं निसीदि, ‘‘चिरस्समागतोसी’’ति च वुत्ते तमत्थं भगवतो आरोचेसि. सत्था ‘‘उपासक, कुमारिका चिरं पट्ठाय आचारसीलसम्पन्नाव, त्वं पन न इदानेव एवं वीमंससि, पुब्बेपि वीमंसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. अथेको बाराणसियं पण्णिकउपासकोति अतीतवत्थु पच्चुप्पन्नसदिसमेव. तेन पन सा वीमंसनत्थाय हत्थे गहितमत्ता परिदेवमाना इमं गाथमाह –
१०२. ‘‘यो दुक्खफुट्ठाय भवेय्य ताणं, सो मे पिता दुब्भि वने करोति;
सा कस्स कन्दामि वनस्स मज्झे, यो तायिता सो सहसं करोती’’ति.
तत्थ यो दुक्खफुट्ठाय भवेय्य ताणन्ति कायिकचेतसिकेहि दुक्खेहि फुट्ठाय तायिता परितायिता पतिट्ठा भवेय्य. सो मे पिता दुब्भि वने करोतीति सो मय्हं दुक्खपरितायको पिताव इमस्मिं वने एवरूपं मित्तदुब्भि कम्मं करोति, अत्तनो जाताय धीतरि वीतिक्कमं कातुं मञ्ञतीति अत्थो. सा कस्स कन्दामीति कस्स रोदामि, को मे पतिट्ठा भविस्सतीति दीपेति. यो तायिता सो सहसं करोतीति यो मय्हं तायिता रक्खिता अवस्सयो भवितुं अरहति, सो पितायेव साहसिककम्मं करोतीति अत्थो.
अथ नं पिता अस्सासेत्वा ‘‘अम्म, रक्खितत्तासी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, तात रक्खितो मे अत्ता’’ति. सो तं घरं नेत्वा मण्डेत्वा मङ्गलं कत्वा परकुलं पेसेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.
तदा पिता एतरहि पिताव, धीता च एतरहि धीताव, तं कारणं पच्चक्खतो दिट्ठरुक्खदेवता पन अहमेव अहोसिन्ति.
पण्णिकजातकवण्णना दुतिया.
[१०३] ३. वेरिजातकवण्णना
यत्थ वेरी निविसतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिको किर भोगगामं गन्त्वा आगच्छन्तो अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा ‘‘अन्तरामग्गे वसितुं न युत्तं, सावत्थिमेव गमिस्सामी’’ति वेगेन गोणे पाजेत्वा सावत्थिमेव आगन्त्वा पुनदिवसे विहारं गतो सत्थु एतमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘पुब्बेपि गहपति पण्डिता अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा अन्तरा अविलम्बमाना अत्तनो वसनट्ठानमेव गमिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठि हुत्वा एकं गामकं निमन्तनं भुञ्जनत्थाय गन्त्वा पच्चागच्छन्तो अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा अन्तरामग्गे अवसित्वाव वेगेन गोणे पाजेन्तो अत्तनो गेहमेव आगन्त्वा नानग्गरसेहि भुञ्जित्वा महासयने निसिन्नो ‘‘चोरानं हत्थतो मुच्चित्वा निब्भयट्ठानं अत्तनो गेहं आगतोम्ही’’ति उदानवसेन इमं गाथमाह –
१०३. ‘‘यत्थ वेरी निविसति, न वसे तत्थ पण्डितो;
एकरत्तं दिरत्तं वा, दुक्खं वसति वेरिसू’’ति.
तत्थ वेरीति वेरचेतनासमङ्गिपुग्गलो. निविसतीति पतिट्ठाति. न वसे तत्थ पण्डितोति सो वेरीपुग्गलो यस्मिं ठाने पतिट्ठितो हुत्वा वसति, तत्थ पण्डितो पण्डिच्चेन समन्नागतो न वसेय्य. किंकारणा? एकरत्तं दिरत्तं वा, दुक्खं वसति वेरिसूति, वेरीनञ्हि अन्तरे वसन्तो एकाहम्पि द्वीहम्पि दुक्खमेव वसतीति अत्थो.
एवं महासत्तो उदानं उदानेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अहमेव बाराणसिसेट्ठि अहोसि’’न्ति.
वेरिजातकवण्णना ततिया.
[१०४] ४. मित्तविन्दकजातकवण्णना
चतुब्भि अट्ठज्झगमाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा मित्तविन्दकजातके वुत्तनयेन वित्थारेतब्बं. इदं पन जातकं कस्सपबुद्धकालिकं. तस्मिञ्हि काले उरचक्कं उक्खिपित्वा निरये पच्चमानो एको नेरयिकसत्तो ‘‘भन्ते, किं नु खो पापकम्मं अकासि’’न्ति बोधिसत्तं पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘तया इदञ्चिदञ्च पापकम्मं कत’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
१०४. ‘‘चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठाहिपि च सोळस;
सोळसाहि च बात्तिंस, अत्रिच्छं चक्कमासदो;
इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति.
तत्थ चतुब्भि अट्ठज्झगमाति समुद्दन्तरे चतस्सो विमानपेतियो लभित्वा ताहि असन्तुट्ठो अत्रिच्छताय परतो गन्त्वा अपरा अट्ठ अधिगतोसीति अत्थो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. अत्रिच्छं चक्कमासदोति एवं सकलाभेन असन्तुट्ठो अत्र अत्र इच्छन्तो परतो परतो लाभं पत्थेन्तो इदानि चक्कमासदो इदं उरचक्कं पत्तोसि. तस्स ते एवं इच्छाहतस्स पोसस्स तण्हाय हतस्स उपहतस्स तव चक्कं भमति मत्थके. पासाणचक्कं, अयचक्कन्ति इमेसु द्वीसु खुरधारं अयचक्कं तस्स मत्थके पुनप्पुनं पतनवसेन भमन्तं दिस्वा एवमाह. वत्वा च पन अत्तनो देवलोकमेव गतो. सोपि नेरयिकसत्तो अत्तनो पापे खीणे यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मित्तविन्दको दुब्बचभिक्खु अहोसि, देवपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मित्तविन्दकजातकवण्णना चतुत्था.
[१०५] ५. दुब्बलकट्ठजातकवण्णना
बहुम्पेतं वने कट्ठन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उत्तसितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थिवासी एको कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पब्बजित्वा मरणभीरुको अहोसि, रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु वातस्स वा वीजन्तस्स सुक्खदण्डकस्स वा पतन्तस्स पक्खिचतुप्पदानं वा सद्दं सुत्वा मरणभयतज्जितो महारवं रवन्तो पलायति. तस्स हि ‘‘मरितब्बं मया’’ति सतिमत्तम्पि नत्थि. सचे हि सो ‘‘अहं मरिस्सामी’’ति जानेय्य, न मरणं भायेय्य. मरणस्सतिकम्मट्ठानस्स पन तस्स अभावितत्ताव भायति. तस्स सो मरणभीरुकभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो.
अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको नाम भिक्खु मरणभीरुको मरणं भायति, भिक्खुना नाम ‘अवस्सं मया मरितब्ब’न्ति मरणस्सतिकम्मट्ठानं भावेतुं वट्टती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं मरणभीरुको’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, मा एतस्स भिक्खुनो अनत्तमना होथ, नायं इदानेव मरणभीरुको, पुब्बेपि मरणभीरुकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्ते रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तस्मिं काले बाराणसिराजा अत्तनो मङ्गलहत्थिं आनेञ्जकारणं सिक्खापेतुं हत्थाचरियानं अदासि. तं आळाने निच्चलं बन्धित्वा तोमरहत्था मनुस्सा परिवारेत्वा आनेञ्जकारणं कारेन्ति. सो तं कारणं कारियमानो वेदनं अधिवासेतुं असक्कोन्तो आळानं भिन्दित्वा मनुस्से पलापेत्वा हिमवन्तं पाविसि. मनुस्सा तं गहेतुं असक्कोन्ता निवत्तिंसु. सो तत्थ मरणभीरुको अहोसि, वातसद्दानि सुत्वा कम्पमानो मरणभयतज्जितो सोण्डं विधुनित्वा वेगेन पलायति, आळाने बन्धित्वा आनेञ्जकारणं करणकालो वियस्स होति, कायस्सादं वा चित्तस्सादं वा अलभन्तो कम्पमानो विचरति.
रुक्खदेवता तं दिस्वा खन्धविटपे ठत्वा इमं गाथमाह –
१०५. ‘‘बहुम्पेतं वने कट्ठं, वातो भञ्जति दुब्बलं;
तस्स चे भायसि नाग, किसो नून भविस्ससी’’ति.
तत्थायं पिण्डत्थो – यं एतं दुब्बलं कट्ठं पुरत्थिमादिभेदो वातो भञ्जति, तं इमस्मिं वने बहुं सुलभं, तत्थ तत्थ संविज्जति. सचे त्वं तस्स भायसि, एवं सन्ते निच्चं भीतो मंसलोहितक्खयं पत्वा किसो नून भविस्ससि, इमस्मिं पन वने तव भयं नाम नत्थि, तस्मा इतो पट्ठाय मा भायीति.
एवं देवता तस्स ओवादं अदासि, सोपि ततो पट्ठाय निब्भयो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा नागो अयं भिक्खु अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
दुब्बलकट्ठजातकवण्णना पञ्चमा.
[१०६] ६. उदञ्चनीजातकवण्णना
सुखं वत मं जीवन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो थुल्लकुमारिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. वत्थु तेरसकनिपाते चूळनारदकस्सपजातके (जा. १.१३.४० आदयो) आवि भविस्सति. तं पन भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भगवा’’ति वुत्ते ‘‘कत्थ ते चित्तं पटिबद्ध’’न्ति पुच्छि. सो ‘‘एकिस्सा थुल्लकुमारिकाया’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘अयं ते भिक्खु अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय सीलब्यसनं पत्वा कम्पन्तो विचरमानो पण्डिते निस्साय सुखं लभी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्तेति अतीतवत्थुपि चूळनारदकस्सपजातकेयेव आवि भविस्सति. तदा पन बोधिसत्तो सायं फलाफले आदाय आगन्त्वा पण्णसालाद्वारं विवरित्वा पविसित्वा पुत्तं चूळतापसं एतदवोच ‘‘तात, त्वं अञ्ञेसु दिवसेसु दारूनि आहरसि, पानीयं परिभोजनीयं आहरसि, अग्गिं करोसि, अज्ज पन एकम्पि अकत्वा कस्मा दुम्मुखो पज्झायन्तो निपन्नोसी’’ति? ‘‘तात, तुम्हेसु फलाफलत्थाय गतेसु एका इत्थी आगन्त्वा मं पलोभेत्वा आदाय गन्तुं आरभि, अहं पन ‘तुम्हेहि विस्सज्जितो गमिस्सामी’ति न गच्छिं, असुकट्ठाने पन नं निसीदापेत्वा आगतोम्हि, इदानि गच्छामहं ताता’’ति. बोधिसत्तो ‘‘न सक्का एतं निवत्तेतु’’न्ति ञत्वा ‘‘तेन हि, तात, गच्छ, एसा पन तं नेत्वा यदा मच्छमंसादीनि वा खादितुकामा भविस्सति, सप्पिलोणतण्डुलादीहि वा पनस्सा अत्थो भविस्सति, तदा ‘इदञ्चिदञ्चाहरा’ति तं किलमेस्सति. तदा मय्हं गुणं सरित्वा पलायित्वा इधेव आगच्छेय्यासी’’ति विस्सज्जेसि. सो ताय सद्धिं मनुस्सपथं अगमासि. अथ नं सा अत्तनो वसं गमेत्वा ‘‘मंसं आहर, मच्छं आहरा’’ति येन येन अत्थिका होति, तं तं आहरापेति. तदा सो ‘‘अयं मं अत्तनो दासं विय कम्मकारं विय च कत्वा पीळेती’’ति पलायित्वा पितु सन्तिकं आगन्त्वा पितरं वन्दित्वा ठितकोव इमं गाथमाह –
१०६. ‘‘सुखं वत मं जीवन्तं, पचमाना उदञ्चनी;
चोरी जायप्पवादेन, तेलं लोणञ्च याचती’’ति.
तत्थ सुखं वत मं जीवन्तन्ति तात, तुम्हाकं सन्तिके मं सुखं जीवन्तं. पचमानाति तापयमाना पीळयमाना, यं यं वा खादितुकामा होति, तं तं पचमाना. उदकं अञ्चन्ति एतायाति उदञ्चनी, चाटितो वा कूपतो वा उदकउस्सिञ्चनघटिकायेतं नामं. सा पन उदञ्चनी विय, उदकं विय घटिका, येन येनत्थिका होति, तं तं आकड्ढतियेवाति अत्थो. चोरी जायप्पवादेनाति ‘‘भरिया’’ति नामेन एका चोरी मं मधुरवचनेन उपलापेत्वा तत्थ नेत्वा तेलं लोणञ्च यञ्च अञ्ञं इच्छति, तं सब्बं याचति, दासं विय कम्मकारं विय च कत्वा आहरापेतीति तस्सा अगुणं कथेसि.
अथ नं बोधिसत्तो अस्सासेत्वा ‘‘होतु, तात, एहि त्वं मेत्तं भावेहि, करुणं भावेही’’ति चत्तारो ब्रह्मविहारे आचिक्खि, आचिक्खित्वा कसिणपरिकम्मं आचिक्खि. सो न चिरस्सेव अभिञ्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा सद्धिं पितरा ब्रह्मलोके निब्बत्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.
‘‘तदा थुल्लकुमारिकाव एतरहि थुल्लकुमारिका. चूळतापसो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि, पिता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
उदञ्चनीजातकवण्णना छट्ठा.
[१०७] ७. सालित्तकजातकवण्णना
साधू खो सिप्पकं नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं हंसपहरनकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किरेको सावत्थिवासी कुलपुत्तो सालित्तकसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो. ‘‘सालित्तकसिप्प’’न्ति सक्खराखिपनसिप्पं वुच्चति. सो एकदिवसं धम्मं सुत्वा सासने उरं दत्वा पब्बजित्वा उपसम्पदं लभि, न पन सिक्खाकामो, न पटिपत्तिसाधको अहोसि. सो एकदिवसं एकं दहरभिक्खुं आदाय अचिरवतिं गन्त्वा न्हायित्वा नदीतीरे अट्ठासि. तस्मिं समये द्वे सेतहंसा आकासेन गच्छन्ति. सो तं दहरं आह ‘‘इमं पच्छिमहंसं सक्खराय अक्खिम्हि पहरित्वा पादमूले पातेमी’’ति. इतरो ‘‘कथं पातेस्ससि, न सक्खिस्ससि पहरितु’’न्ति आह. इतरो ‘‘तिट्ठतु तावस्स ओरतो अक्खि, परतो अक्खिम्हि तं पहरामी’’ति. इदानि पन त्वं असन्तं कथेसीति. ‘‘तेन हि उपधारेही’’ति एकं तिखिणसक्खरं गहेत्वा अङ्गुलिया परियन्ते कत्वा तस्स हंसस्स पच्छतो खिपि. सा ‘‘रु’’न्ति सद्दं अकासि, हंसो ‘‘परिस्सयेन भवितब्ब’’न्ति निवत्तित्वा सद्दं सोतुं आरभि. इतरो तस्मिं खणे एकं वट्टसक्खरं गहेत्वा तस्स निवत्तित्वा ओलोकेन्तस्स परभागे अक्खिं पहरि. सक्खरा इतरम्पि अक्खिं विनिविज्झित्वा गता. हंसो महारवं रवन्तो पादमूलेयेव पति. ततो ततो भिक्खू आगन्त्वा गरहित्वा ‘‘अननुच्छविकं ते कत’’न्ति सत्थु सन्तिकं नेत्वा ‘‘भन्ते, इमिना इदं नाम कत’’न्ति तमत्थं आरोचेसुं. सत्था तं भिक्खुं गरहित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस एतस्मिं सिप्पे कुसलो, पुब्बेपि कुसलोयेव अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि. तस्मिं काले रञ्ञो पुरोहितो अतिमुखरो होति बहुभाणी, तस्मिं कथेतुं आरद्धे अञ्ञे ओकासमेव न लभन्ति. राजा चिन्तेसि ‘‘कदा नु खो एतस्स वचनुपच्छेदकं कञ्चि लभिस्सामी’’ति. सो ततो पट्ठाय तथारूपं एकं उपधारेन्तो विचरति. तस्मिं काले बाराणसियं एको पीठसप्पी सक्खराखिपनसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो होति. गामदारका तं रथकं आरोपेत्वा आकड्ढमाना बाराणसिनगरद्वारमूले एको विटपसम्पन्नो महानिग्रोधो अत्थि, तत्थ आनेत्वा सम्परिवारेत्वा काकणिकादीनि दत्वा ‘‘हत्थिरूपकं कर, अस्सरूपकं करा’’ति वदन्ति. सो सक्खरा खिपित्वा खिपित्वा निग्रोधपण्णेसु नानारूपानि दस्सेति, सब्बानि पण्णानि छिद्दावछिद्दानेव अहेसुं.
अथ बाराणसिराजा उय्यानं गच्छन्तो तं ठानं पापुणि. उस्सारणाभयेन सब्बे दारका पलायिंसु, पीठसप्पी तत्थेव निपज्जि. राजा निग्रोधमूलं पत्वा रथे निसिन्नो पत्तानं छिद्दताय छायं कबरकबरं दिस्वा ओलोकेन्तो सब्बेसं पत्तानं छिद्दभावं दिस्वा ‘‘केनेतानि एवं कतानी’’ति पुच्छि. ‘‘पीठसप्पिना, देवा’’ति. राजा ‘‘इमं निस्साय ब्राह्मणस्स वचनुपच्छेदं कातुं सक्का भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘कहं, भणे, पीठसप्पी’’ति पुच्छि. विचिनन्ता मूलन्तरे निपन्नं दिस्वा ‘‘अयं, देवा’’ति आहंसु. राजा नं पक्कोसापेत्वा परिसं उस्सारेत्वा पुच्छि ‘‘अम्हाकं सन्तिके एको मुखरब्राह्मणो अत्थि, सक्खिस्ससि तं निस्सद्दं कातु’’न्ति. नाळिमत्ता अजलण्डिका लभन्तो सक्खिस्सामि, देवाति. राजा पीठसप्पिं घरं नेत्वा अन्तोसाणियं निसीदापेत्वा साणियं छिद्दं कारेत्वा ब्राह्मणस्स छिद्दाभिमुखं आसनं पञ्ञपेत्वा नाळिमत्ता सुक्खा अजलण्डिका पीठसप्पिस्स सन्तिके ठपापेत्वा ब्राह्मणं उपट्ठानकाले आगतं तस्मिं आसने निसीदापेत्वा कथं समुट्ठापेसि. ब्राह्मणो अञ्ञेसं ओकासं अदत्वा रञ्ञा सद्धिं कथेतुं आरभि. अथस्स सो पीठसप्पी साणिच्छिद्देन एकेकं अजलण्डिकं पच्छियं पवेसेन्तो विय तालुतलम्हियेव पातेति, ब्राह्मणो आगतागतं नाळियं तेलं पवेसेन्तो विय गिलति, सब्बा परिक्खयं गमिंसु. तस्सेता नाळिमत्ता अजलण्डिका कुच्छिं पविट्ठा अड्ढाळ्हकमत्ता अहेसुं.
राजा तासं परिक्खीणभावं ञत्वा आह – ‘‘आचरिय, तुम्हे अतिमुखरताय नाळिमत्ता अजलण्डिका गिलन्ता किञ्चि न जानित्थ, इतो दानि उत्तरि जीरापेतुं न सक्खिस्सथ. गच्छथ, पियङ्गुदकं पिवित्वा छड्डेत्वा अत्तानं अरोगं करोथा’’ति ब्राह्मणो ततो पट्ठाय पिहितमुखो विय हुत्वा कथेन्तेनापि सद्धिं अकथनसीलो अहोसि. राजा ‘‘इमिना मे कण्णसुखं कत’’न्ति पीठसप्पिस्स सतसहस्सुट्ठानके चतूसु दिसासु चत्तारो गामे अदासि. बोधिसत्तो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, सिप्पं नाम लोके पण्डितेहि उग्गहितब्बं, पीठसप्पिना सालित्तकमत्तेनापि अयं सम्पत्ति लद्धा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१०७. ‘‘साधुं खो सिप्पकं नाम, अपि यादिस कीदिसं;
पस्स खञ्जप्पहारेन, लद्धा गामा चतुद्दिसा’’ति.
तत्थ पस्स खञ्जप्पहारेनाति पस्स, महाराज, इमिना खञ्जपीठसप्पिना अजलण्डिकापहारेन चतुद्दिसा चत्तारो गामा लद्धा, अञ्ञेसं सिप्पानं को आनिसंसपरिच्छेदोति सिप्पगुणं कथेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पीठसप्पी अयं भिक्खु अहोसि, राजा आनन्दो, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सालित्तकजातकवण्णना सत्तमा.
[१०८] ८. बाहियजातकवण्णना
सिक्खेय्य सिक्खितब्बानीति इदं सत्था वेसालिं उपनिस्साय महावने कूटागारसालायं विहरन्तो एकं लिच्छविं आरब्भ कथेसि. सो किर लिच्छविराजा सद्धो पसन्नो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा अत्तनो निवेसने महादानं पवत्तेसि. भरिया पनस्स थूलङ्गपच्चङ्गा उद्धुमातकनिमित्तसदिसा अनाकप्पसम्पन्ना अहोसि. सत्था भत्तकिच्चावसाने अनुमोदनं कत्वा विहारं गन्त्वा भिक्खूनं ओवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, तस्स नाम लिच्छविरञ्ञो ताव अभिरूपस्स तादिसा भरिया थूलङ्गपच्चङ्गा अनाकप्पसम्पन्ना, कथं सो ताय सद्धिं अभिरमती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, एस इदानेव, पुब्बेपि थूलसरीराय एव इत्थिया सद्धिं अभिरमी’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि. अथेका जनपदित्थी थूलसरीरा अनाकप्पसम्पन्ना भतिं कुरुमाना राजङ्गणस्स अविदूरेन गच्छमाना सरीरवळञ्जपीळिता हुत्वा निवत्थसाटकेन सरीरं पटिच्छादेत्वा निसीदित्वा सरीरवळञ्जं मुञ्चित्वा खिप्पमेव उट्ठासि. तस्मिं खणे बाराणसिराजा वातपानेन राजङ्गणं ओलोकेन्तो तं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अयं एवरूपे अङ्गणट्ठाने सरीरवळञ्जं मुञ्चमाना हिरोत्तप्पं अप्पहाय निवासनेनेव पटिच्छन्ना हुत्वा सरीरवळञ्जं मोचेत्वा खिप्पं उट्ठिता, इमाय निरोगाय भवितब्बं, एतिस्सा वत्थु विसदं भविस्सति, विसदे पन वत्थुस्मिं एको पुत्तो लब्भमानो विसदो पुञ्ञवा भविस्सति, इमं मया अग्गमहेसिं कातुं वट्टती’’ति. सो तस्सा अपरिग्गहितभावं ञत्वा आहरापेत्वा अग्गमहेसिट्ठानं अदासि. सा तस्स पिया अहोसि मनापा, न चिरस्सेव एकं पुत्तं विजायि. सो पनस्सा पुत्तो चक्कवत्ती राजा अहोसि.
बोधिसत्तो तस्सा सम्पत्तिं दिस्वा तथारूपं वचनोकासं लभित्वा ‘‘देव, सिक्खितब्बयुत्तकं नाम सिप्पं कस्मा न सिक्खितब्बं, यत्र हि नामायं महापुञ्ञा हिरोत्तप्पं अप्पहाय पटिच्छन्नाकारेन सरीरवळञ्जं कुरुमाना तुम्हे आराधेत्वा एवरूपं सम्पत्तिं पत्ता’’ति वत्वा सिक्खितब्बयुत्तकानं सिप्पानं वण्णं कथेन्तो इमं गाथमाह –
१०८. ‘‘सिक्खेय्य सिक्खितब्बानि, सन्ति सच्छन्दिनो जना;
बाहिया हि सुहन्नेन, राजानमभिराधयी’’ति.
तत्थ सन्ति सच्छन्दिनो जनाति तेसु तेसु सिप्पेसु सच्छन्दा जना अत्थियेव. बाहियाति बहिजनपदे जाता संवड्ढा इत्थी. सुहन्नेनाति हिरोत्तप्पं अप्पहाय पटिच्छन्नेनाकारेन हन्नं सुहन्नं नाम, तेन सुहन्नेन. राजानमभिराधयीति देवं अभिराधयित्वा इमं सम्पत्तिं पत्ताति. एवं महासत्तो सिक्खितब्बयुत्तकानं सिप्पानं गुणं कथेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जयम्पतिका एतरहिपि जयम्पतिकाव, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बाहियजातकवण्णना अट्ठमा.
[१०९] ९. कुण्डकपूवजातकवण्णना
यथन्नो पुरिसो होतीति इदं सत्था सावत्थियं विहरन्तो महादुग्गतं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि कदाचि एकमेव कुलं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं देति, कदाचि तीणि चत्तारि एकतो हुत्वा, कदाचि गणबन्धनेन, कदाचि वीथिसभागेन, कदाचि सकलनगरं छन्दकं संहरित्वा. तदा पन वीथिभत्तं नाम अहोसि. अथ मनुस्सा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स यागुं दत्वा ‘‘खज्जकं आहरथा’’ति आहंसु. तदा पनेको परेसं भतिकारको दुग्गतमनुस्सो तस्सं वीथियं वसमानो चिन्तेसि ‘‘अहं यागुं दातुं न सक्खिस्सामि, खज्जकं पन दस्सामी’’ति सण्हसण्हं कुण्डकं वड्ढापेत्वा उदकेन तेमेत्वा अक्कपण्णेन वेठेत्वा कुक्कुळे पचित्वा ‘‘इदं बुद्धस्स दस्सामी’’ति तं आदाय गन्त्वा सत्थु सन्तिके ठितो ‘‘खज्जकं आहरथा’’ति एकस्मिं वचने वुत्तमत्ते सब्बपठमं गन्त्वा तं पूवं सत्थु पत्ते पतिट्ठापेसि, सत्था अञ्ञेहि दीयमानं खज्जकं अग्गहेत्वा तमेव पूवखज्जकं परिभुञ्जि.
तस्मिंयेव पन खणे ‘‘सम्मासम्बुद्धेन किर महादुग्गतस्स कुण्डकखज्जकं अजिगुच्छित्वा अमतं विय परिभुत्त’’न्ति सकलनगरं एककोलाहलं अहोसि. राजराजमहामत्तादयो अन्तमसो दोवारिके उपादाय सब्बेव सन्निपतित्वा सत्थारं वन्दित्वा महादुग्गतं उपसङ्कमित्वा ‘‘हन्द भो, सतं गहेत्वा, द्वे सतानि गहेत्वा, पञ्च सतानि गहेत्वा अम्हाकं पत्तिं देही’’ति वदिंसु. सो ‘‘सत्थारं पटिपुच्छित्वा जानिस्सामी’’ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘धनं गहेत्वा वा अग्गहेत्वा वा सब्बसत्तानं पत्तिं देही’’ति आह. सो धनं गहेतुं आरभि. मनुस्सा दिगुणचतुग्गुणअट्ठगुणादिवसेन ददन्ता नव हिरञ्ञकोटियो अदंसु. सत्था अनुमोदनं कत्वा विहारं गन्त्वा भिक्खूहि वत्ते दस्सिते सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि. राजा सायन्हसमये महादुग्गतं पक्कोसापेत्वा सेट्ठिट्ठानेन पूजेसि.
भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सत्था महादुग्गतेन दिन्नं कुण्डकपूवं अजिगुच्छन्तो अमतं विय परिभुञ्जि, महादुग्गतोपि बहुधनञ्च सेट्ठिट्ठानञ्च लभित्वा महासम्पत्तिं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव मया अजिगुच्छन्तेन तस्स कुण्डकपूवो परिभुत्तो, पुब्बेपि रुक्खदेवताय हुत्वा परिभुत्तोयेव, तदापि चेस मं निस्साय सेट्ठिट्ठानं अलत्थेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं ठाने एरण्डरुक्खे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा तस्मिं गामके मनुस्सा देवतामङ्गलिका होन्ति. अथेकस्मिं छणे सम्पत्ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो रुक्खदेवतानं बलिकम्मं अकंसु. अथेको दुग्गतमनुस्सो ते मनुस्से रुक्खदेवता पटिजग्गन्ते दिस्वा एकं एरण्डरुक्खं पटिजग्गि. ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो देवतानं नानप्पकारानि मालागन्धविलेपनादीनि चेव खज्जभोज्जानि च आदाय गच्छिंसु. सो पन कुण्डकपूवञ्चेव उळुङ्केन च उदकं आदाय गन्त्वा एरण्डरुक्खस्स अविदूरे ठत्वा चिन्तेसि ‘‘देवता नाम दिब्बखज्जकानि खादन्ति, मय्हं देवता इमं कुण्डकपूवं न खादिस्सति, किं इमं अकारणेन नासेमि, अहमेव नं खादिस्सामी’’ति ततोव निवत्ति. बोधिसत्तो खन्धविटपे ठत्वा ‘‘भो पुरिस, सचे त्वं इस्सरो भवेय्यासि, मय्हं मधुरखज्जकं ददेय्यासि. त्वं पन दुग्गतो, अहं तव पूवं न खादित्वा अञ्ञं किं खादिस्सामि, मा मे कोट्ठासं नासेही’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१०९. ‘‘यथन्नो पुरिसो होति, तथन्ना तस्स देवता;
आहरेतं कुण्डपूवं, मा मे भागं विनासया’’ति.
तत्थ यथन्नोति यथारूपभोजनो होति. तथन्नाति तस्स पुरिसस्स देवतापि तथारूपभोजनाव होति. आहरेतं कुण्डपूवन्ति एतं कुण्डकेन पक्कपूवं आनेहि, मय्हं भागं मा विनासेहीति.
सो निवत्तित्वा बोधिसत्तं ओलोकेत्वा बलिकम्ममकासि. बोधिसत्तो ततो ओजं परिभुञ्जित्वा ‘‘पुरिस, त्वं किमत्थं मं पटिजग्गसी’’ति आह. ‘‘दुग्गतोम्हि, सामि, तं निस्साय दुग्गतभावतो मुच्चितुकामताय पटिजग्गामी’’ति. ‘‘भो पुरिस, मा चिन्तयि, तया कतञ्ञुस्स कतवेदिनो पूजा कता, इमं एरण्डं परिक्खिपित्वा निधिकुम्भियो गीवाय गीवं आहच्चठिता. त्वं रञ्ञो आचिक्खित्वा सकटेहि धनं आहरापेत्वा राजङ्गणे रासिं कारेहि, राजा ते तुस्सित्वा सेट्ठिट्ठानं दस्सती’’ति वत्वा बोधिसत्तो अन्तरधायि. सो तथा अकासि. राजापि तस्स सेट्ठिट्ठानं अदासि. इति सो बोधिसत्तं निस्साय महासम्पत्तिं पत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुग्गतो एतरहि दुग्गतोव, एरण्डरुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कुण्डकपूवजातकवण्णना नवमा.
[११०] १०. सब्बसंहारकपञ्हजातकवण्णना
सब्बसंहारको नत्थीति अयं सब्बसंहारकपञ्हो सब्बाकारेन उमङ्गजातके आवि भविस्सतीति.
सब्बसंहारकपञ्हजातकवण्णना दसमा.
परोसतवग्गो एकादसमो.
तस्सुद्दानं –
परोसतम्पि पण्णिकं, वेरी च मित्तविन्दकं;
दुब्बलञ्च उदञ्चनी, सालित्तम्पि च बाहियं;
कुण्डकपूवसब्बसंहारकन्ति.