१२. हंचिवग्गो
[१११] १. गद्रभपञ्हजातकवण्णना
हंचि तुवं एवमञ्ञसीति अयम्पि गद्रभपञ्हो महाउमङ्गजातकेयेव (जा. २.२२.५९० आदयो) आवि भविस्सति.
गद्रभपञ्हजातकवण्णना पठमा.
[११२] २. अमरादेवीपञ्हजातकवण्णना
येन सत्तुबिलङ्गा चाति अयम्पि अमरादेविपञ्हो नाम तत्थेव आवि भविस्सति.
अमरादेवीपञ्हजातकवण्णना दुतिया.
[११३] ३. सिङ्गालजातकवण्णना
सद्दहासि सिङ्गालस्साति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि समये भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, देवदत्तेन पञ्च भिक्खुसतानि आदाय गयासीसं गन्त्वा ‘यं समणो गोतमो करोति, न सो धम्मो. यमहं करोमि, अयमेव धम्मो’ति ते भिक्खू अत्तनो लद्धिं गाहापेत्वा ठानप्पत्तं मुसावादं कत्वा सङ्घं भिन्दित्वा एकसीमाय द्वे उपोसथा कता’’ति देवदत्तस्स अगुणकथं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मुसावादी, पुब्बेपि मुसावादीयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुसानवने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा बाराणसियं नक्खत्तं घुट्ठं अहोसि. मनुस्सा ‘‘यक्खबलिकम्मं करोमा’’ति तेसु तेसु चच्चररच्छादिट्ठानेसु मच्छमंसादीनि विप्पकिरित्वा कपालकेसु बहुं सुरं ठपयिंसु. अथेको सिङ्गालो अड्ढरत्तसमये निद्धमनेन नगरं पविसित्वा मच्छमंसं खादित्वा सुरं पिवित्वा पुन्नागगच्छन्तरं पविसित्वा याव अरुणुग्गमना निद्दं ओक्कमि. सो पबुज्झित्वा आलोकं दिस्वा ‘‘इदानि निक्खमितुं न सक्का’’ति मग्गसमीपं गन्त्वा अदिस्समानो निपज्जित्वा अञ्ञे मनुस्से दिस्वापि किञ्चि अवत्वा एकं ब्राह्मणं मुखधोवनत्थाय गच्छन्तं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘ब्राह्मणा नाम धनलोला होन्ति, इमं धनेन पलोभेत्वा यथा मं उपकच्छकन्तरे कत्वा उत्तरासङ्गेन पटिच्छादेत्वा नगरा नीहरति, तथा करिस्सामी’’ति. सो मनुस्सभासाय ‘‘ब्राह्मणा’’ति आह. सो निवत्तित्वा ‘‘को मं पक्कोसती’’ति आह. ‘‘अहं, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति. ‘‘ब्राह्मण, मय्हं द्वे कहापणसतानि अत्थि. सचे मं उपकच्छकन्तरे कत्वा उत्तरासङ्गेन पटिच्छादेत्वा यथा न कोचि पस्सति, तथा नगरा निक्खामेतुं सक्कोसि, तुय्हं ते कहापणे दस्सामी’’ति. ब्राह्मणो धनलोभेन ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तं तथा कत्वा आदाय नगरा निक्खमित्वा थोकं अगमासि. अथ नं सिङ्गालो पुच्छि ‘‘कतरट्ठानं, ब्राह्मणा’’ति? ‘‘असुकं नामा’’ति. ‘‘अञ्ञं थोकं ठानं गच्छा’’ति. एवं पुनप्पुनं वदन्तो महासुसानं पत्वा ‘‘इध मं ओतारेही’’ति आह. तत्थ नं ओतारेसि. अथ सिङ्गालो ‘‘तेन हि, ब्राह्मण, उत्तरिसाटकं पत्थरा’’ति आह. सो धनलोभेन ‘‘साधू’’ति पत्थरि. अथ नं ‘‘इमं रुक्खमूलं खणाही’’ति पथविखणने योजेत्वा ब्राह्मणस्स उत्तरिसाटकं अभिरुय्ह चतूसु कण्णेसु च मज्झे चाति पञ्चसु ठानेसु सरीरनिस्सन्दं पातेत्वा मक्खेत्वा चेव तेमेत्वा च सुसानवनं पाविसि. बोधिसत्तो रुक्खविटपे ठत्वा इमं गाथमाह –
११३. ‘‘सद्दहासि सिङ्गालस्स, सुरापीतस्स ब्राह्मण;
सिप्पिकानं सतं नत्थि, कुतो कंससता दुवे’’ति.
तत्थ सद्दहासीति सद्दहसि, अयमेव वा पाठो, पत्तियायसीति अत्थो. सिप्पिकानं सतं नत्थीति एतस्स हि सिप्पिकासतम्पि नत्थि. कुतो कंससता दुवेति द्वे कहापणसतानि पनस्स कुतो एवाति.
बोधिसत्तो इमं गाथं वत्वा ‘‘गच्छ, ब्राह्मण, तव साटकं धोवित्वा न्हायित्वा अत्तनो कम्मं करोही’’ति वत्वा अन्तरधायि. ब्राह्मणो तथा कत्वा ‘‘वञ्चितो वतम्ही’’ति दोमनस्सप्पत्तो पक्कामि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सिङ्गालजातकवण्णना ततिया.
[११४] ४. मितचिन्तीजातकवण्णना
बहुचिन्ती अप्पचिन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे महल्लकत्थेरे आरब्भ कथेसि. ते किर जनपदे एकस्मिं अरञ्ञावासे वस्सं वसित्वा ‘‘सत्थु दस्सनत्थाय गच्छिस्सामा’’ति पाथेय्यं सज्जेत्वा ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति मासं अतिक्कामेत्वा पुन पाथेय्यं सज्जेत्वा तथेव मासं, पुन मासन्ति एवं अत्तनो कुसीतभावेन चेव निवासट्ठाने च अपेक्खाय तयो मासे अतिक्कामेत्वा ततो निक्खम्म जेतवनं गन्त्वा सभागट्ठाने पत्तचीवरं पटिसामेत्वा सत्थारं पस्सिंसु. अथ ने भिक्खू पुच्छिंसु ‘‘चिरं वो, आवुसो, बुद्धुपट्ठानं अकरोन्तानं, कस्मा एवं चिरायित्था’’ति? ते तमत्थं आरोचेसुं. अथ नेसं सो आलसियकुसीतभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. धम्मसभायम्पि तेसं भिक्खूनमेव आलसियभावं निस्साय कथं समुट्ठापेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ते पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, अलसा कुसीता’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेते अलसा, पुब्बेपि अलसा चेव निवासट्ठाने च सालया सापेक्खा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसिनदियं तयो मच्छा अहेसुं, बहुचिन्ती, अप्पचिन्ती, मितचिन्तीति तेसं नामानि. ते अरञ्ञतो मनुस्सपथं आगमिंसु. तत्थ मितचिन्ती इतरे द्वे एवमाह ‘‘अयं मनुस्सपथो नाम सासङ्को सप्पटिभयो, केवट्टा नानप्पकारानि जालकुमिनादीनि खिपित्वा मच्छे गण्हन्ति, मयं अरञ्ञमेव गच्छामा’’ति. इतरे द्वे जना अलसताय चेव आमिसगिद्धताय च ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति तयो मासे अतिक्कामेसुं. अथ केवट्टा नदियं जालं खिपिंसु. बहुचिन्ती च अप्पचिन्ती च गोचरं गण्हन्ता पुरतो गच्छन्ति. ते अत्तनो अन्धबालताय जालगन्धं असल्लक्खेत्वा जालकुच्छिमेव पविसिंसु. मितचिन्ती पच्छतो आगच्छन्तो जालगन्धं सल्लक्खेत्वा तेसञ्च जालकुच्छिं पविट्ठभावं ञत्वा ‘‘इमेसं कुसीतानं अन्धबालानं जीवितदानं दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा बहिपस्सेन जालकुच्छिट्ठानं गन्त्वा जालकुच्छिं फालेत्वा निक्खन्तसदिसो हुत्वा उदकं आलुळेन्तो जालस्स पुरतो पतित्वा पुन जालकुच्छिं पविसित्वा पच्छिमभागेन फालेत्वा निक्खन्तसदिसो उदकं आलुळेन्तो पच्छिमभागे पति. केवट्टा ‘‘मच्छा जालं फालेत्वा गता’’ति मञ्ञमाना जालकोटियं गहेत्वा उक्खिपिंसु. ते द्वेपि मच्छा जालतो मुच्चित्वा उदके पतिंसु. इति तेहि मितचिन्तिं निस्साय जीवितं लद्धं.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
११४. ‘‘बहुचिन्ती अप्पचिन्ती, उभो जाले अबज्झरे;
मितचिन्ती पमोचेसि, उभो तत्थ समागता’’ति.
तत्थ बहुचिन्तीति बहुचिन्तनताय वितक्कबहुलताय एवंलद्धनामो. इतरेसुपि द्वीसु अयमेव नयो. उभो तत्थ समागताति मितचिन्तिं निस्साय लद्धजीविता तत्थ उदके पुन उभोपि जना मितचिन्तिना सद्धिं समागताति अत्थो.
एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने महल्लका भिक्खू सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. तदा बहुचिन्ती च अप्पचिन्ती च इमे द्वे अहेसुं, मितचिन्ती पन अहमेव अहोसिन्ति.
मितचिन्तीजातकवण्णना चतुत्था.
[११५] ५. अनुसासिकजातकवण्णना
यायञ्ञे मनुसासतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अनुसासिकं भिक्खुनिं आरब्भ कथेसि. सा किर सावत्थिवासिनी एका कुलधीता पब्बजित्वा उपसम्पन्नकालतो पट्ठाय समणधम्मे अननुयुत्ता आमिसगिद्धा हुत्वा यत्थ अञ्ञा भिक्खुनियो न गच्छन्ति, तादिसे नगरस्स एकदेसे पिण्डाय चरति. अथस्सा मनुस्सा पणीतपिण्डपातं देन्ति. सा रसतण्हाय बज्झित्वा ‘‘सचे इमस्मिं पदेसे अञ्ञापि भिक्खुनियो पिण्डाय चरिस्सन्ति, मय्हं लाभो परिहायिस्सति. यथा एतं पदेसं अञ्ञा नागच्छन्ति, एवं मया कातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा भिक्खुनूपस्सयं गन्त्वा ‘‘अय्ये, असुकट्ठाने चण्डो हत्थी, चण्डो अस्सो, चण्डो मेण्डो, चण्डो कुक्कुरो चरति, सपरिस्सयट्ठानं, मा तत्थ पिण्डाय चरित्था’’ति भिक्खुनियो अनुसासति. तस्सा वचनं सुत्वा एका भिक्खुनीपि तं पदेसं गीवं परिवत्तेत्वा न ओलोकेसि. तस्सा एकस्मिं दिवसे तस्मिं पदेसे पिण्डाय चरन्तिया वेगेनेकं गेहं पविसन्तिया चण्डो मेण्डको पहरित्वा ऊरुट्ठिकं भिन्दि. मनुस्सा वेगेन उपधावित्वा द्विधा भिन्नं ऊरुट्ठिकं एकतो बन्धित्वा तं भिक्खुनिं मञ्चेनादाय भिक्खुनूपस्सयं नयिंसु. भिक्खुनियो ‘‘अयं अञ्ञा भिक्खुनियो अनुसासित्वा सयं तस्मिं पदेसे चरन्ती ऊरुट्ठिकं भिन्दापेत्वा आगता’’ति परिहासं अकंसु. तम्पि ताय कतकारणं न चिरस्सेव भिक्खुसङ्घे पाकटं अहोसि.
अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू ‘‘आवुसो, असुका अनुसासिका भिक्खुनी अञ्ञं अनुसासित्वा सयं तस्मिं पदेसे चरमाना चण्डेन मेण्डकेन ऊरुं भिन्दापेसी’’ति तस्सा अगुणकथं कथेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेसा अञ्ञे अनुसासतियेव, सयं पन न वत्तति, निच्चकालं दुक्खमेव अनुभोती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे सकुणयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सकुणजेट्ठको हुत्वा अनेकसकुणसहस्सपरिवारो हिमवन्तं पाविसि. तस्स तत्थ वसनकाले एका चण्डसकुणिका महावत्तनिमग्गं गन्त्वा गोचरं गण्हाति. सा तत्थ सकटेहि पतितानि वीहिमुग्गबीजादीनि लभित्वा ‘‘यथा इदानि इमं पदेसं अञ्ञे सकुणा नागच्छन्ति, तथा करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सकुणसङ्घस्स ओवादं देति ‘‘वत्तनिमहामग्गो नाम सप्पटिभयो, हत्थिअस्सादयो चेव चण्डगोणयुत्तयानादीनि च सञ्चरन्ति, सहसा उप्पतितुम्पि न सक्का होति, न तत्थ गन्तब्ब’’न्ति. सकुणसङ्घो तस्सा ‘‘अनुसासिका’’तेव नामं अकासि.
सा एकदिवसं वत्तनिमहामग्गे चरन्ती अतिमहावेगेन आगच्छन्तस्स यानस्स सद्दं सुत्वा निवत्तित्वा ओलोकेत्वा ‘‘दूरे तावा’’ति चरतियेव. अथ नं यानं वातवेगेन सीघमेव सम्पापुणि, सा उट्ठातुं नासक्खि, चक्केन द्विधा छिन्दित्वा गता. सकुणजेट्ठको सकुणे समानेन्तो तं अदिस्वा ‘‘अनुसासिका न दिस्सति, उपधारेथ न’’न्ति आह. सकुणा उपधारेन्ता तं महामग्गे द्विधा छिन्नं दिस्वा सकुणजेट्ठकस्स आरोचेसुं. सकुणजेट्ठको ‘‘सा अञ्ञा सकुणिका वारेत्वा सयं तत्थ चरमाना द्विधा छिन्ना’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
११५. ‘‘यायञ्ञे मनुसासति, सयं लोलुप्पचारिनी;
सायं विपक्खिका सेति, हता चक्केन सासिका’’ति.
तत्थ यायञ्ञे मनुसासतीति यकारो पदसन्धिकरो, या अञ्ञे अनुसासतीति अत्थो. सयं लोलुप्पचारिनीति अत्तना लोलुप्पचारिनी समाना. सायं विपक्खिका सेतीति सा एसा विहतपक्खा हुत्वा महामग्गे सयति. हता चक्केन सासिकाति यानचक्केन हता सासिका सकुणिकाति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अनुसासिका सकुणिका अयं अनुसासिका भिक्खुनी अहोसि, सकुणजेट्ठको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अनुसासिकजातकवण्णना पञ्चमा.
[११६] ६. दुब्बचजातकवण्णना
अतिकरमकराचरियाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्स वत्थु नवकनिपाते गिज्झजातके (जा. १.९.१ आदयो) आवि भविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खु न त्वं इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेव. दुब्बचभावेनेव पण्डितानं ओवादं अकरोन्तो सत्तिप्पहारेन जीवितक्खयं पत्तोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो लङ्घनटकयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो पञ्ञवा उपायकुसलो अहोसि. सो एकस्स लङ्घनकस्स सन्तिके सत्तिलङ्घनसिप्पं सिक्खित्वा आचरियेन सद्धिं सिप्पं दस्सेन्तो विचरति. आचरियो पनस्स चतुन्नंयेव सत्तीनं लङ्घनसिप्पं जानाति, न पञ्चन्नं. सो एकदिवसं एकस्मिं गामके सिप्पं दस्सेन्तो सुरामदमत्तो ‘‘पञ्च सत्तियो लङ्घिस्सामी’’ति पटिपाटिया ठपेसि. अथ नं बोधिसत्तो आह ‘‘आचरिय, त्वं पञ्चसत्तिलङ्घनसिप्पं न जानासि, एकं सत्तिं हर. सचे लङ्घिस्ससि, पञ्चमाय सत्तिया विद्धो मरिस्ससी’’ति. सो सुट्ठु मत्तताय ‘‘त्वञ्हि मय्हं पमाणं न जानासी’’ति तस्स वचनं अनादियित्वा चतस्सो लङ्घित्वा पञ्चमाय सत्तिया दण्डके मधुकपुप्फं विय आवुतो परिदेवमानो निपज्जि. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘पण्डितानं वचनं अकत्वा इमं ब्यसनं पत्तोसी’’ति इमं गाथमाह –
११६. ‘‘अतिकरमकराचरिय, मय्हम्पेतं न रुच्चति;
चतुत्थे लङ्घयित्वान, पञ्चमायसि आवुतो’’ति.
तत्थ अतिकरमकराचरियाति आचरिय अज्ज त्वं अतिकरं अकरि, अत्तनो करणतो अतिरेकं करणं अकरीति अत्थो. मय्हम्पेतं न रुच्चतीति मय्हं अन्तेवासिकस्सपि समानस्स एतं तव करणं न रुच्चति, तेन ते अहं पठममेव कथेसिन्ति दीपेति. चतुत्थे लङ्घयित्वानाति चतुत्थे सत्तिथले अपतित्वा अत्तानं लङ्घयित्वा. पञ्चमायसि आवुतोति पण्डितानं वचनं अग्गण्हन्तो इदानि पञ्चमाय सत्तिया आवुतोसीति. इदं वत्वा आचरियं सत्तितो अपनेत्वा कत्तब्बयुत्तकं अकासि.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा आचरियो अयं दुब्बचो अहोसि, अन्तेवासिको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
दुब्बचजातकवण्णना छट्ठा.
[११७] ७. तित्तिरजातकवण्णना
अच्चुग्गतातिबलताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. तस्स वत्थु तेरसकनिपाते तक्कारियजातके (जा. १.१३.१०४ आदयो) आवि भविस्सति. सत्था पन ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव अत्तनो वाचं निस्साय नट्ठो, पुब्बेपि नट्ठोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेसि. हिमवन्तप्पदेसे सब्बो इसिगणो सन्निपतित्वा तं ओवादाचरियं कत्वा परिवारेसि. सो पञ्चन्नं इसिसतानं ओवादाचरियो हुत्वा झानकीळं कीळन्तो हिमवन्ते वसति. तदा एको चेत्थ पण्डुरोगी तापसो कुठारिं गहेत्वा कट्ठं फालेति. अथेको मुखरतापसो तस्स सन्तिके निसीदित्वा ‘‘इध पहारं देहि, इध पहारं देही’’ति तं तापसं रोसेसि. सो कुज्झित्वा ‘‘न दानि मे त्वं दारुफालनसिप्पं सिक्खापनकाचरियो’’ति तिण्हं कुठारिं उक्खिपित्वा नं एकप्पहारेनेव जीवितक्खयं पापेसि. बोधिसत्तो तस्स सरीरकिच्चं कारेसि. तदा अस्समतो अविदूरे एकस्मिं वम्मिकपादे एको तित्तिरो वसति. सो सायं पातं तस्मिं वम्मिकमत्थके ठत्वा महावस्सितं वस्सति. तं सुत्वा एको लुद्दको ‘‘तित्तिरेन भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा सद्दसञ्ञाय तत्थ गन्त्वा तं वधित्वा आदाय गतो.
बोधिसत्तो तस्स सद्दं असुणन्तो ‘‘असुकट्ठाने तित्तिरो वसति, किं नु खो तस्स सद्दो न सूयती’’ति तापसे पुच्छि. ते तस्स तमत्थं आरोचेसुं. सो उभोपि तानि कारणानि संसन्देत्वा इसिगणमज्झे इमं गाथमाह –
११७. ‘‘अच्चुग्गतातिबलता, अतिवेलं पभासिता;
वाचा हनति दुम्मेधं, तित्तिरं वातिवस्सित’’न्ति.
तत्थ अच्चुग्गताति अतिउग्गता. अतिबलताति पुनप्पुनं भासनेन अतिबलसभावा. अतिवेलं पभासिताति अतिक्कन्तवेला पमाणातिक्कमेन भासिता. तित्तिरं वातिवस्सितन्ति यथा तित्तिरं अतिवस्सितं हनति, तथा एवरूपा वाचा दुम्मेधं बालपुग्गलं हनतीति.
एवं बोधिसत्तो इसिगणस्स ओवादं दत्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव अत्तनो वचनं निस्साय नट्ठो, पुब्बेपि नट्ठोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मुखरतापसो कोकालिको अहोसि, इसिगणो बुद्धपरिसा, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
तित्तिरजातकवण्णना सत्तमा.
[११८] ८. वट्टजातकवण्णना
नाचिन्तयन्तो पुरिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उत्तरसेट्ठिपुत्तं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर उत्तरसेट्ठि नाम अहोसि महाविभवो. तस्स भरियाय कुच्छियं एको पुञ्ञवा सत्तो ब्रह्मलोका चवित्वा पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो अभिरूपो पासादिको अहोसि ब्रह्मवण्णी. अथ एकदिवसं सावत्थियं कत्तिकछणे नक्खत्ते घुट्ठे सब्बो लोको नक्खत्तनिस्सितो अहोसि. तस्स सहायका अञ्ञे सेट्ठिपुत्ता सपजापतिका अहेसुं. उत्तरसेट्ठिपुत्तस्स पन दीघरत्तं ब्रह्मलोके वसितत्ता किलेसेसु चित्तं न अल्लीयति. अथस्स सहायका ‘‘उत्तरसेट्ठिपुत्तस्सपि एकं इत्थिं आनेत्वा नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति सम्मन्तयित्वा तं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म, इमस्मिं नगरे कत्तिकछणो घुट्ठो, तुय्हम्पि एकं इत्थिं आनेत्वा नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति आहंसु. ‘‘न मे अत्थो इत्थिया’’ति च वुत्तेपि पुनप्पुनं निबन्धित्वा सम्पटिच्छापेत्वा एकं वण्णदासिं सब्बालङ्कारपटिमण्डितं कत्वा तस्स घरं नेत्वा ‘‘त्वं सेट्ठिपुत्तस्स सन्तिकं गच्छा’’ति सयनिघरं पेसेत्वा निक्खमिंसु. तं सयनिघरं पविट्ठम्पि सेट्ठिपुत्तो नेव ओलोकेति, नालपति. सा चिन्तेसि ‘‘अयं एवं रूपसोभग्गप्पत्तं उत्तमविलाससम्पन्नं मं नेव ओलोकेति, नालपति, इदानि नं अत्तनो इत्थिकुत्तलीलाय ओलोकापेस्सामी’’ति इत्थिलीलं दस्सेन्ती पहट्ठाकारेन अग्गदन्ते विवरित्वा हसितं अकासि. सेट्ठिपुत्तो ओलोकेत्वा दन्तट्ठिके निमित्तं गण्हि. अथस्स अट्ठिकसञ्ञा उप्पज्जि, सकलम्पि तं सरीरं अट्ठिकसङ्खलिका विय पञ्ञायि. सो तस्सा परिब्बयं दत्वा ‘‘गच्छा’’ति उय्योजेसि.
तं तस्स घरा ओतिण्णं एको इस्सरो अन्तरवीथियं दिस्वा परिब्बयं दत्वा अत्तनो घरं नेसि, सत्ताहे वीतिवत्ते नक्खत्तं ओसितं. वण्णदासिया माता धीतु आगमनं अदिस्वा सेट्ठिपुत्तानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘कहं सा’’ति पुच्छि. ते उत्तरसेट्ठिपुत्तस्स घरं गन्त्वा ‘‘कहं सा’’ति पुच्छिंसु. ‘‘तङ्खणञ्ञेव तस्सा परिब्बयं दत्वा उय्योजेसि’’न्ति. अथस्सा माता रोदन्ती ‘‘धीतरं मे न पस्सामि, धीतरं मे समानेथा’’ति उत्तरसेट्ठिपुत्तं आदाय रञ्ञो सन्तिकं अगमासि. राजा अट्टं विनिच्छिनन्तो ‘‘इमे ते सेट्ठिपुत्ता वण्णदासिं आनेत्वा तुय्हं अदंसू’’ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘इदानि सा कह’’न्ति? ‘‘न जानामि, तङ्खणञ्ञेव नं उय्योजेसि’’न्ति. ‘‘इदानि तं समानेतुं सक्कोसी’’ति? ‘‘न सक्कोमि, देवा’’ति. राजा ‘‘सचे समानेतुं न सक्कोति, राजाणमस्स करोथा’’ति आह. अथ नं पच्छाबाहं बन्धित्वा ‘‘राजाणं करिस्सामा’’ति गहेत्वा पक्कमिंसु. ‘‘सेट्ठिपुत्तं किर वण्णदासिं समानेतुं असक्कोन्तं राजा राजाणं कारेती’’ति सकलनगरं एककोलाहलं अहोसि. महाजनो उरे हत्थे ठपेत्वा ‘‘किं नामेतं, सामि, अत्तनो ते अननुच्छविकं लद्ध’’न्ति परिदेवति. सेट्ठिपि पुत्तस्स पच्छतो पच्छतो परिदेवन्तो गच्छति.
सेट्ठिपुत्तो चिन्तेसि ‘‘इदं मय्हं एवरूपं दुक्खं अगारे वसनभावेन उप्पन्नं. सचे इतो मुच्चिस्सामि, महागोतमसम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके पब्बजिस्सामी’’ति. सापि खो वण्णदासी तं कोलाहलसद्दं सुत्वा ‘‘किंसद्दो नामेसो’’ति पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा वेगेन ओतरित्वा ‘‘उस्सरथ, उस्सरथ, सामी, मं राजपुरिसानं दट्ठुं देथा’’ति अत्तानं दस्सेसि. राजपुरिसा तं दिस्वा मातरं पटिच्छापेत्वा सेट्ठिपुत्तं मुञ्चित्वा पक्कमिंसु. सो सहायकपरिवुतोव नदिं गन्त्वा ससीसं न्हायित्वा गेहं गन्त्वा भुत्तपातरासो मातापितरो वन्दित्वा पब्बज्जं अनुजानापेत्वा चीवरसाटके आदाय महन्तेन परिवारेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा पब्बज्जं याचित्वा पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा अविस्सट्ठकम्मट्ठानो विपस्सनं वड्ढेत्वा न चिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि.
अथेकदिवसं धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू ‘‘आवुसो, उत्तरसेट्ठिपुत्तो अत्तनो भये उप्पन्ने सासनस्स गुणं जानित्वा ‘इमम्हा दुक्खा मुच्चमानो पब्बजिस्सामी’ति चिन्तेत्वा तेन सुचिन्तितेन मरणमुत्तो चेव, पब्बजितो च अग्गफले पतिट्ठितो’’ति तस्स गुणकथं कथेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, उत्तरसेट्ठिपुत्तोव अत्तनो भये उप्पन्ने ‘इमिना उपायेन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामी’ति चिन्तेत्वा मरणभया मुत्तो, अतीते पण्डितापि अत्तनो भये उप्पन्ने ‘इमिना उपायेन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामा’ति चिन्तेत्वा मरणभयतो मुच्चिंसुयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो चुतिपटिसन्धिवसेन परिवत्तन्तो वट्टकयोनियं निब्बत्ति. तदा एको वट्टकलुद्दको अरञ्ञा बहू वट्टके आहरित्वा गेहे ठपेत्वा गोचरं दत्वा मूलं गहेत्वा आगतागतानं हत्थे वट्टके विक्किणन्तो जीविकं कप्पेति. सो एकदिवसं बहूहि वट्टकेहि सद्धिं बोधिसत्तम्पि गहेत्वा आनेसि. बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘सचाहं इमिना दिन्नं गोचरञ्च पानीयञ्च परिभुञ्जिस्सामि, अयं मं गहेत्वा आगतानं मनुस्सानं दस्सति. सचे पन न परिभुञ्जिस्सामि, अहं मिलायिस्सामि, अथ मं मिलायन्तं दिस्वा मनुस्सा न गण्हिस्सन्ति. एवं मे सोत्थि भविस्सति, इमं उपायं करिस्सामी’’ति. सो तथा करोन्तो मिलायित्वा अट्ठिचम्ममत्तो अहोसि. मनुस्सा तं दिस्वा न गण्हिंसु. लुद्दको बोधिसत्तं ठपेत्वा सेसेसु वट्टकेसु परिक्खीणेसु पच्छिं नीहरित्वा द्वारे ठपेत्वा बोधिसत्तं हत्थतले कत्वा ‘‘किं नु खो अयं वट्टको’’ति चिन्तेत्वा ओलोकेतुं आरद्धो. अथस्स पमत्तभावं ञत्वा बोधिसत्तो पक्खे पसारेत्वा उप्पतित्वा अरञ्ञमेव गतो. अञ्ञे वट्टका तं दिस्वा ‘‘किं नु खो न पञ्ञायसि, कहं गतोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘लुद्दकेन गहितोम्ही’’ति वुत्ते ‘‘किन्ति कत्वा मुत्तोसी’’ति पुच्छिंसु. बोधिसत्तो ‘‘अहं तेन दिन्नं गोचरं अग्गहेत्वा पानीयं अपिवित्वा उपायचिन्ताय मुत्तो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
११८. ‘‘नाचिन्तयन्तो पुरिसो, विसेसमधिगच्छति;
चिन्तितस्स फलं पस्स, मुत्तोस्मि वधबन्धना’’ति.
तत्थायं पिण्डत्थो – पुरिसो दुक्खं पत्वा ‘‘इमिना नाम उपायेन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामी’’ति अचिन्तयन्तो अत्तनो दुक्खा मोक्खसङ्खातं विसेसं नाधिगच्छति. इदानि पन मया चिन्तितकम्मस्स फलं पस्स. तेनेव उपायेन मुत्तोस्मि वधबन्धना, मरणतो च बन्धनतो च मुत्तोस्मि अहन्ति. एवं बोधिसत्तो अत्तना कतकारणं आचिक्खि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मरणमुत्तो वट्टको अहमेव अहोसि’’न्ति.
वट्टजातकवण्णना अट्ठमा.
[११९] ९. अकालराविजातकवण्णना
अमातापितरसंवद्धोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अकालराविं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो सासने पब्बजित्वा वत्तं वा सिक्खं वा न उग्गण्हि. सो ‘‘इमस्मिं काले मया वत्तं कातब्बं, इमस्मिं काले उपट्ठातब्बं, इमस्मिं काले उग्गहेतब्बं, इमस्मिं काले सज्झायितब्ब’’न्ति न जानाति, पठमयामेपि मज्झिमयामेपि पच्छिमयामेपि पबुद्धपबुद्धक्खणेयेव महासद्दं करोति, भिक्खू निद्दं न लभन्ति. धम्मसभायं भिक्खू ‘‘आवुसो, असुको नाम भिक्खु एवरूपे रतनसासने पब्बजित्वा वत्तं वा सिक्खं वा कालं वा अकालं वा न जानाती’’ति तस्स अगुणकथं कथेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस अकालरावी, पुब्बेपि अकालरावीयेव, कालाकालं अजाननभावेन च गीवाय वट्टिताय जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सब्बसिप्पेसु पारं गन्त्वा बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चसते माणवे सिप्पं वाचेति. तेसं माणवानं एको कालरावी कुक्कुटो अत्थि, ते तस्स वस्सितसद्देन उट्ठाय सिप्पं सिक्खन्ति. सो कालमकासि. ते अञ्ञं कुक्कुटं परियेसन्ता चरन्ति. अथेको माणवको सुसानवने दारूनि उद्धरन्तो एकं कुक्कुटं दिस्वा आनेत्वा पञ्जरे ठपेत्वा पटिजग्गति. सो सुसाने वड्ढितत्ता ‘‘असुकवेलाय नाम वस्सितब्ब’’न्ति अजानन्तो कदाचि अतिरत्तिं वस्सति, कदाचि अरुणुग्गमने. माणवा तस्स अतिरत्तिं वस्सितकाले सिप्पं सिक्खन्ता याव अरुणुग्गमना सिक्खितुं न सक्कोन्ति, निद्दायमाना गहितट्ठानम्पि न पस्सन्ति. अतिपभाते वस्सितकाले सज्झायस्स ओकासमेव न लभन्ति. माणवा ‘‘अयं अतिरत्तिं वा वस्सति अतिपभाते वा, इमं निस्साय अम्हाकं सिप्पं न निट्ठायिस्सती’’ति तं गहेत्वा गीवं वट्टेत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा ‘‘अकालरावी कुक्कुटो अम्हेहि घातितो’’ति आचरियस्स कथेसुं. आचरियो ‘‘ओवादं अग्गहेत्वा संवड्ढितभावेन मरणं पत्तो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
११९. ‘‘अमातापितर-संवद्धो, अनाचेरकुले वसं;
नायं कालं अकालं वा, अभिजानाति कुक्कुटो’’ति.
तत्थ अमातापितरसंवद्धोति मातापितरो निस्साय तेसं ओवादं अग्गहेत्वा संवड्ढो. अनाचेरकुले वसन्ति आचरियकुलेपि अवसमानो, आचारसिक्खापकं कञ्चि निस्साय अवसितत्ताति अत्थो. नायं कालं अकालं वाति ‘‘इमस्मिं काले वस्सितब्बं, इमस्मिं न वस्सितब्ब’’न्ति एवं वस्सितब्बयुत्तकं कालं वा अकालं वा एस कुक्कुटो न जानाति, अजाननभावेनेव जीवितक्खयं पत्तोति. इदं कारणं दस्सेत्वा बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अकालरावी कुक्कुटो अयं भिक्खु अहोसि, अन्तेवासिका बुद्धपरिसा, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अकालराविजातकवण्णना नवमा.
[१२०] १०. बन्धनमोक्खजातकवण्णना
अबद्धा तत्थ बज्झन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चिञ्चमाणविकं आरब्भ कथेसि. तस्सा वत्थु द्वादसकनिपाते महापदुमजातके (जा. १.१२.१०६ आदयो) आवि भविस्सति. तदा पन सत्था ‘‘न, भिक्खवे, चिञ्चमाणविका इदानेव मं अभूतेन अब्भाचिक्खति, पुब्बेपि अब्भाचिक्खियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पुरोहितस्स गेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्चयेन तस्सेव पुरोहितो अहोसि. तेन अग्गमहेसिया वरो दिन्नो होति ‘‘भद्दे, यं इच्छसि, तं वदेय्यासी’’ति. सा एवमाह ‘‘न मय्हं अञ्ञो वरो नाम दुल्लभो, इतो पन ते पट्ठाय अञ्ञा इत्थी किलेसवसेन न ओलोकेतब्बा’’ति. सो पटिक्खिपित्वा पुनप्पुनं निप्पीळियमानो तस्सा वचनं अतिक्कमितुं असक्कोन्तो सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय सोळससु नाटकित्थिसहस्सेसु किलेसवसेन एकित्थिम्पि न ओलोकेसि.
अथस्स पच्चन्तो कुप्पि, पच्चन्ते ठिता योधा चोरेहि सद्धिं द्वे तयो सङ्गामे कत्वा ‘‘इतो उत्तरि मयं न सक्कोमा’’ति रञ्ञो पण्णं पेसेसुं. राजा तत्थ गन्तुकामो बलकायं संहरित्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, अहं पच्चन्तं गच्छामि, तत्थ नानप्पकारानि युद्धानि होन्ति, जयपराजयोपि अनिबद्धो, तादिसेसु ठानेसु मातुगामो दुप्परिहारो, त्वं इधेव निवत्ताही’’ति आह. सा ‘‘न सक्का, देव, मया निवत्तितु’’न्ति पुनप्पुनं रञ्ञा पटिक्खित्ता आह ‘‘तेन हि एकेकं योजनं गन्त्वा मय्हं सुखदुक्खजाननत्थं एकेकं मनुस्सं पेसेय्याथा’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा बोधिसत्तं नगरे ठपेत्वा महन्तेन बलकायेन निक्खमित्वा गच्छन्तो योजने योजने एकेकं पुरिसं ‘‘अम्हाकं आरोग्यं आरोचेत्वा देविया सुखदुक्खं जानित्वा आगच्छा’’ति पेसेसि. सा आगतागतं पुरिसं ‘‘राजा किमत्थं तं पेसेती’’ति पुच्छित्वा ‘‘तुम्हाकं सुखदुक्खजाननत्थाया’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि एही’’ति तेन सद्धिं असद्धम्मं पटिसेवति. राजा द्वत्तिंसयोजनमग्गं गच्छन्तो द्वत्तिंस जने पेसेसि, सा सब्बेहिपि तेहि सद्धिं तथेव अकासि.
राजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा जनपदं समस्सासेत्वा पुन आगच्छन्तोपि तथेव द्वत्तिंस जने पेसेसि, सा तेहिपि सद्धिं तथेव विप्पटिपज्जियेव. राजा आगन्त्वा जयक्खन्धावारट्ठाने ठत्वा ‘‘नगरं पटिजग्गापेतू’’ति बोधिसत्तस्स पण्णं पेसेसि. बोधिसत्तो सकलनगरं पटिजग्गापेत्वा राजनिवेसनं पटिजग्गापेन्तो देविया वसनट्ठानं अगमासि. सा बोधिसत्तस्स रूपसोभग्गप्पत्तं कायं दिस्वा सण्ठातुं असक्कोन्ती ‘‘एहि, ब्राह्मण, सयनं अभिरुहा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘मा एवं अवच, राजापि गरु, अकुसलम्पि भायामि, न सक्का मया एवं कातु’’न्ति आह. ‘‘चतुसट्ठिया पादमूलिकानं नेव राजा गरु, न अकुसलं भायन्ति. तवेव राजा गरु, त्वंयेव च अकुसलं भायसी’’ति. ‘‘आम, देवि, सचे तेसम्पि एवं भवेय्य, न एवरूपं करेय्युं’’. ‘‘अहं पन जानमानो एवरूपं साहसियकम्मं न करिस्सामी’’ति. ‘‘किं बहुं विप्पलपसि, सचे मे वचनं न करोसि, सीसं ते छिन्दापेस्सामी’’ति. ‘‘तिट्ठतु ताव एकस्मिं अत्तभावे सीसं, अत्तभावसहस्सेपि सीसे छिज्जन्ते न सक्का मया एवरूपं कातु’’न्ति. सा ‘‘होतु, जानिस्सामी’’ति बोधिसत्तं तज्जेत्वा अत्तनो गब्भं पविसित्वा सरीरे नखवळञ्जं दस्सेत्वा तेलेन गत्तानि अब्भञ्जित्वा किलिट्ठवत्थं निवासेत्वा गिलानालयं कत्वा दासियो आणापेसि ‘रञ्ञा कहं देवी’ति वुत्ते ‘गिलाना’ति कथेय्याथा’’ति.
बोधिसत्तोपि रञ्ञो पटिपथं अगमासि. राजा नगरं पदक्खिणं कत्वा पासादं आरुय्ह देविं अपस्सन्तो ‘‘कहं, देवी’’ति पुच्छि. ‘‘गिलाना, देवा’’ति. सोपि सिरिगब्भं पविसित्वा तस्सा पिट्ठिं परिमज्जन्तो ‘‘किं ते, भद्दे, अफासुक’’न्ति पुच्छि. सा तुण्ही अहोसि. ततियवारे राजानं ओलोकेत्वा ‘‘त्वम्पि, महाराज, जीवसि नाम, मादिसापि इत्थियो सस्सामिकायेव नामा’’ति आह. ‘‘किं एतं, भद्दे’’ति? तुम्हेहि नगरं रक्खनत्थाय ठपितो पुरोहितो ‘‘तुम्हाकं निवेसनं पटिजग्गामी’’ति इधागन्त्वा अत्तनो वचनं अकरोन्तिं मं पहरित्वा अत्तनो मनं पूरेत्वा गतोति. राजा अग्गिम्हि पक्खित्तलोणसक्खरा विय कोधेन तटतटायन्तो सिरिगब्भा निक्खमित्वा दोवारिकपादमूलिकादयो पक्कोसापेत्वा ‘‘गच्छथ, भणे, पुरोहितं पच्छाबाहं बन्धित्वा वज्झभावप्पत्तं कत्वा नगरा नीहरित्वा आघातनं नेत्वा सीसमस्स छिन्दथा’’ति आह. ते वेगेन गन्त्वा तं पच्छाबाहं बन्धित्वा वज्झभेरिं चरापेसुं.
बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘अद्धा ताय दुट्ठदेविया राजा पुरेतरमेव परिभिन्नो, अज्ज दानाहं अत्तनो बलेनेव अत्तानं मोचेस्सामी’’ति. सो ते पुरिसे आह ‘‘भो, तुम्हे मं मारेन्ता रञ्ञो दस्सेत्वाव मारेथा’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘अहं राजकम्मिको, बहु मे कम्मं कतं, बहूनि महानिधिट्ठानानि जानामि, राजकुटुम्बं मया विचारितं. सचे मं रञ्ञो न दस्सेस्सथ, बहुधनं नस्सिस्सति, मया रञ्ञो सापतेय्ये आचिक्खिते पच्छा कातब्बं करोथा’’ति. ते तं रञ्ञो दस्सयिंसु. राजा तं दिस्वाव ‘‘कस्मा भो, ब्राह्मण, मयि लज्जं न अकासि, कस्मा ते एवरूपं पापकम्मं कत’’न्ति आह. ‘‘महाराज, अहं सोत्थियकुले जातो, मया कुन्थकिपिल्लिकमत्तोपि पाणातिपातो न कतपुब्बो, तिणसलाकमत्तम्पि अदिन्नं नादिन्नपुब्बं, लोभवसेन परेसं इत्थी अक्खीनि उम्मीलेत्वापि न ओलोकितपुब्बा, हस्सवसेनापि मुसा न भासितपुब्बा, कुसग्गेनापि मज्जं न पीतपुब्बं, अहं तुम्हेसु निरपराधो. सा पन बाला लोभवसेन मं हत्थे गहेत्वा मया पटिक्खित्ता मं तज्जेत्वा अत्तना कतं पापं उत्तानं कत्वा मम आचिक्खित्वा अन्तोगब्भं पविट्ठा. अहं निरपराधो, पण्णं गहेत्वा पन आगता चतुसट्ठि जना सापराधा, ते पक्कोसापेत्वा ‘‘ताय वो वचनं कतं, न कत’’न्ति पुच्छ, देवाति. राजा ते चतुसट्ठि जने बन्धापेत्वा देविं पक्कोसापेत्वा ‘‘तया एतेहि सद्धिं पापं कतं, न कत’’न्ति पुच्छि. ‘‘कतं, देवा’’ति वुत्ते ते पच्छाबाहं बन्धापेत्वा ‘‘इमेसं चतुसट्ठिजनानं सीसानि छिन्दथा’’ति आणापेसि.
अथ नं बोधिसत्तो आह – ‘‘नत्थि, महाराज, एतेसं दोसो, देवी अत्तनो रुचिं कारापेसि. निरपराधा एते, तस्मा नेसं खमथ. तस्सापि दोसो नत्थि, इत्थियो नाम मेथुनधम्मेन अतित्ता. जातिसभावो हि एस. एतासं खमितब्बयुत्तमेव होति. तस्मा एतिस्सापि खमथा’’ति नानप्पकारेन राजानं सञ्ञापेत्वा ते चतुसट्ठिपि जने तञ्च बालं मोचापेत्वा सब्बेसं यथासकानि ठानानि दापेसि. एवं ते सब्बे मोचेत्वा सकट्ठाने पतिट्ठापेत्वा बोधिसत्तो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, अन्धबालानं नाम अवत्थुकेन वचनेन अबन्धितब्बयुत्तकापि पण्डिता पच्छाबाहं बद्धा, पण्डितानं कारणयुत्तेन वचनेन पच्छाबाहं बद्धापि मुत्ता. एवं बाला नाम अबन्धितब्बयुत्तकेपि बन्धापेन्ति, पण्डिता बद्धेपि मोचेन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१२०. ‘‘अबद्धा तत्थ बज्झन्ति, यत्थ बाला पभासरे;
बद्धापि तत्थ मुच्चन्ति, यत्थ धीरा पभासरे’’ति.
तत्थ अबद्धाति अबन्धितब्बयुत्ता. पभासरेति पभासन्ति वदन्ति कथेन्ति.
एवं महासत्तो इमाय गाथाय रञ्ञो धम्मं देसेत्वा ‘‘मया इमं दुक्खं अगारे वसनभावेन लद्धं, इदानि मे अगारेन किच्चं नत्थि, पब्बज्जं मे अनुजान, देवा’’ति पब्बज्जं अनुजानापेत्वा अस्सुमुखं ञातिजनं महन्तञ्च विभवं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्ते वसन्तो अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुट्ठदेवी चिञ्चमाणविका अहोसि, राजा आनन्दो, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बन्धनमोक्खजातकवण्णना दसमा.
हंचिवग्गो द्वादसमो.
तस्सुद्दानं –
गद्रभपञ्हा अमरा, सिङ्गालं मितचिन्ति च;
अनुसासिकदुब्बचं, तित्तिरं वट्टकं पुन;
अकालरावि बन्धनन्ति.