१३. कुसनाळिवग्गो

[१२१] १. कुसनाळिजातकवण्णना

करे सरिक्खोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स मित्तं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिकस्स हि मित्तसुहज्जञातिबन्धवा एकतो हुत्वा ‘‘महासेट्ठि अयं तया जातिगोत्तधनधञ्ञादीहि नेव सदिसो, न उत्तरितरो, कस्मा एतेन सद्धिं सन्थवं करोसि, मा करोही’’ति पुनप्पुनं निवारेसुं. अनाथपिण्डिको पन ‘‘मित्तसन्थवो नाम हीनेहिपि समेहिपि अतिरेकेहिपि कत्तब्बोयेवा’’ति तेसं वचनं अग्गहेत्वा भोगगामं गच्छन्तो तं कुटुम्बरक्खकं कत्वा अगमासीति सब्बं काळकण्णिवत्थुस्मिं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. इध पन अनाथपिण्डिकेन अत्तनो घरे पवत्तिया आरोचिताय सत्था ‘‘गहपति, मित्तो नाम खुद्दको नत्थि, मित्तधम्मं रक्खितुं समत्थभावोवेत्थ पमाणं, मित्तो नाम अत्तना समोपि हीनोपि सेट्ठोपि गहेतब्बो. सब्बेपि हेते अत्तनो पत्तभारं नित्थरन्तियेव, इदानि ताव त्वं अत्तनो नीचमित्तं निस्साय कुटुम्बस्स सामिको जातो, पोराणा पन नीचमित्तं निस्साय विमानसामिका जाता’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो रञ्ञो उय्याने कुसनाळिगच्छे देवता हुत्वा निब्बत्ति. तस्मिंयेव च उय्याने मङ्गलसिलं निस्साय उजुगतक्खन्धो परिमण्डलसाखाविटपसम्पन्नो रञ्ञो सन्तिका लद्धसम्मानो रुचमङ्गलरुक्खो अत्थि, ‘‘मुखको’’तिपि वुच्चति. तस्मिं एको महेसक्खो देवराजा निब्बत्ति. बोधिसत्तस्स तेन सद्धिं मित्तसन्थवो अहोसि. तदा राजा एकस्मिं एकत्थम्भके पासादे वसति, तस्स सो थम्भो चलि. अथस्स चलितभावं रञ्ञो आरोचेसुं. राजा वड्ढकी पक्कोसापेत्वा ‘‘ताता, मम एकत्थम्भकस्स मङ्गलपासादस्स थम्भो चलितो, एकं सारत्थम्भं आहरित्वा तं निच्चलं करोथा’’ति आह. ते ‘‘साधु, देवा’’ति रञ्ञो वचनं सम्पटिच्छित्वा तदनुच्छविकं रुक्खं परियेसमाना अञ्ञत्थ अदिस्वा उय्यानं पविसित्वा तं मुखकरुक्खं दिस्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं, ताता, दिट्ठो वो तदनुच्छविको रुक्खो’’ति वुत्ते ‘‘दिट्ठो, देव, अपिच तं छिन्दितुं न विसहामा’’ति आहंसु. ‘‘किंकारणा’’ति? मयञ्हि अञ्ञत्थ रुक्खं अपस्सन्ता उय्यानं पविसिम्ह, तत्रपि ठपेत्वा मङ्गलरुक्खं अञ्ञं न पस्साम. इति नं मङ्गलरुक्खताय छिन्दितुं न विसहामाति. गच्छथ, तं छिन्दित्वा पासादं थिरं करोथ, मयं अञ्ञं मङ्गलरुक्खं करिस्सामाति. ते ‘‘साधू’’ति बलिकम्मं गहेत्वा उय्यानं गन्त्वा ‘‘स्वे छिन्दिस्सामा’’ति रुक्खस्स बलिकम्मं कत्वा निक्खमिंसु.

रुक्खदेवता तं कारणं ञत्वा ‘‘स्वे मय्हं विमानं नासेस्सन्ति, दारके गहेत्वा कुहिं गमिस्सामी’’ति गन्तब्बट्ठानं अपस्सन्ती पुत्तके गीवाय गहेत्वा परोदि. तस्सा सन्दिट्ठसम्भत्ता रुक्खदेवता आगन्त्वा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छित्वा तं कारणं सुत्वा सयम्पि वड्ढकीनं पटिक्कमनूपायं अपस्सन्तियो तं परिस्सजित्वा रोदितुं आरभिंसु. तस्मिं समये बोधिसत्तो ‘‘रुक्खदेवतं पस्सिस्सामी’’ति तत्थ गन्त्वा तं कारणं सुत्वा ‘‘होतु, मा चिन्तयित्थ, अहं रुक्खं छिन्दितुं न दस्सामि, स्वे वड्ढकीनं आगतकाले मम कारणं पस्सथा’’ति ता देवता समस्सासेत्वा पुनदिवसे वड्ढकीनं आगतवेलाय ककण्टकवेसं गहेत्वा वड्ढकीनं पुरतो गन्त्वा मङ्गलरुक्खस्स मूलन्तरं पविसित्वा तं रुक्खं सुसिरं विय कत्वा रुक्खमज्झेन अभिरुहित्वा खन्धमत्थकेन निक्खमित्वा सीसं कम्पयमानो निपज्जि. महावड्ढकी तं ककण्टकं दिस्वा रुक्खं हत्थेन पहरित्वा ‘‘सुसिररुक्खो एसो निस्सारो, हिय्यो अनुपधारेत्वाव बलिकम्मं करिम्हा’’ति एकघनं महारुक्खं गरहित्वा पक्कामि. रुक्खदेवता बोधिसत्तं निस्साय विमानस्स सामिनी जाता.

तस्सा पटिसन्थारत्थाय सन्दिट्ठसम्भत्ता बहू देवता सन्निपतिंसु. रुक्खदेवता ‘‘विमानं मे लद्ध’’न्ति तुट्ठचित्ता तासं देवतानं मज्झे बोधिसत्तस्स गुणं कथयमाना ‘‘भो, देवता, मयं महेसक्खा हुत्वापि दन्धपञ्ञताय इमं उपायं न जानिम्ह, कुसनाळिदेवता पन अत्तनो ञाणसम्पत्तिया अम्हे विमानसामिके अकासि, मित्तो नाम सदिसोपि अधिकोपि हीनोपि कत्तब्बोव. सब्बेपि हि अत्तनो थामेन सहायकानं उप्पन्नं दुक्खं नित्थरित्वा सुखे पतिट्ठापेन्तियेवा’’ति मित्तधम्मं वण्णेत्वा इमं गाथमाह –

१२१. ‘‘करे सरिक्खो अथ वापि सेट्ठो, निहीनको वापि करेय्य एको;

करेय्युमेते ब्यसने उत्तमत्थं, यथा अहं कुसनाळि रुचाय’’न्ति.

तत्थ करे सरिक्खोति जातिआदीहि सदिसोपि मित्तधम्मं करेय्य. अथ वापि सेट्ठोति जातिआदीहि अधिकोपि करेय्य. निहीनको वापि करेय्य एकोति एको जातिआदीहि हीनोपि मित्तधम्मं करेय्य. तस्मा सब्बेपि एते मित्ता कातब्बायेवाति दीपेति. किंकारणा? करेय्युमेते ब्यसने उत्तमत्थन्ति सब्बेपेते सहायस्स ब्यसने उप्पन्ने अत्तनो अत्तनो पत्तभारं वहमाना उत्तमत्थं करेय्युं, कायिकचेतसिकदुक्खतो तं सहायकं मोचेय्युमेवाति अत्थो. तस्मा हीनोपि मित्तो कातब्बोयेव, पगेव इतरे. तत्रिदं ओपम्मं – यथा अहं कुसनाळि रुचायन्ति, यथा अहं रुचायं निब्बत्तदेवता अयञ्च कुसनाळिदेवता, अप्पेसक्खापि मित्तसन्थवं करिम्ह, तत्रपाहं महेसक्खापि समाना अत्तनो उप्पन्नदुक्खं बालताय अनुपायकुसलताय हरितुं नासक्खिं, इमं पन अप्पेसक्खम्पि समानं पण्डितदेवतं निस्साय दुक्खतो मुत्तोम्हि. तस्मा अञ्ञेहिपि दुक्खा मुच्चितुकामेहि समविसिट्ठभावं अनोलोकेत्वा हीनोपि पण्डितो मित्तो कातब्बोति.

रुचादेवता इमाय गाथाय देवसङ्घस्स धम्मं देसेत्वा यावतायुकं ठत्वा सद्धिं कुसनाळिदेवताय यथाकम्मं गता.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा रुचादेवता आनन्दो अहोसि, कुसनाळिदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कुसनाळिजातकवण्णना पठमा.

[१२२] २. दुम्मेधजातकवण्णना

यसं लद्धान दुम्मेधोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. धम्मसभायञ्हि भिक्खू ‘‘आवुसो देवदत्तो, तथागतस्स पुण्णचन्दसस्सिरिकमुखं असीतानुब्यञ्जनद्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणपटिमण्डितं ब्यामप्पभापरिक्खित्तं आवेळावेळाभूता यमकयमकभूता घनबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तं परमसोभग्गप्पत्तं अत्तभावञ्च ओलोकेत्वा चित्तं पसादेतुं न सक्कोति, उसूयमेव करोति. ‘बुद्धा नाम एवरूपेन सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन समन्नागता’ति वुच्चमाने वण्णं सहितुं न सक्कोति, उसूयमेव करोती’’ति देवदत्तस्स अगुणकथं कथयिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो मम वण्णे भञ्ञमाने उसूयं करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते मगधरट्ठे राजगहनगरे एकस्मिं मगधराजे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हत्थियोनियं निब्बत्तित्वा सब्बसेतो अहोसि हेट्ठा वण्णितसदिसाय रूपसम्पत्तिया समन्नागतो. अथ नं ‘‘लक्खणसम्पन्नो अय’’न्ति सो राजा मङ्गलहत्थिं अकासि. अथेकस्मिं छणदिवसे सकलनगरं देवनगरं विय अलङ्कारापेत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितं मङ्गलहत्थिं अभिरुहित्वा महन्तेन राजानुभावेन नगरं पदक्खिणं अकासि. महाजनो तत्थ तत्थ ठत्वा मङ्गलहत्थिनो रूपसोभग्गप्पत्तं सरीरं दिस्वा ‘‘अहो रूपं, अहो गति, अहो लीळा, अहो लक्खणसम्पत्ति, एवरूपो नाम सब्बसेतवरवारणो चक्कवत्तिरञ्ञो अनुच्छविको’’ति मङ्गलहत्थिमेव वण्णेसि.

राजा मङ्गलहत्थिस्स वण्णं सुत्वा सहितुं असक्कोन्तो उसूयं उप्पादेत्वा ‘‘अज्जेव तं पब्बतपादे पातेत्वा जीवितक्खयं पापेस्सामी’’ति हत्थाचरियं पक्कोसापेत्वा ‘‘किन्ति कत्वा तया अयं नागो सिक्खापितो’’ति आह. ‘‘सुसिक्खापितो, देवा’’ति. ‘‘न सुसिक्खितो, दुसिक्खितो’’ति. ‘‘सुसिक्खितो, देवा’’ति. ‘‘यदि सुसिक्खितो, सक्खिस्ससि नं वेपुल्लपब्बतमत्थकं आरोपेतु’’न्ति. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तेन हि एही’’ति सयं ओतरित्वा हत्थाचरियं आरोपेत्वा पब्बतपादं गन्त्वा हत्थाचरियेन हत्थिपिट्ठियं निसीदित्वाव हत्थिम्हि वेपुल्लपब्बतमत्थकं आरोपिते सयम्पि अमच्चगणपरिवुतो पब्बतमत्थकं अभिरुहित्वा हत्थिं पपाताभिमुखं कारेत्वा ‘‘त्वं ‘मया एस सुसिक्खापितो’ति वदेसि, तीहियेव ताव नं पादेहि ठपेही’’ति आह. हत्थाचरियो पिट्ठियं निसीदित्वाव ‘‘भो तीहि पादेहि तिट्ठा’’ति हत्थिस्स पण्हिकाय सञ्ञं अदासि, महासत्तो तथा अकासि. पुन राजा ‘‘द्वीहि पुरिमपादेहियेव ठपेही’’ति आह, महासत्तो द्वे पच्छिमपादे उक्खिपित्वा पुरिमपादेहि अट्ठासि. ‘‘पच्छिमपादेहियेवा’’ति वुत्तेपि द्वे पुरिमपादे उक्खिपित्वा पच्छिमपादेहि अट्ठासि, ‘‘एकेना’’ति वुत्तेपि तयो पादे उक्खिपित्वा एकेनेव अट्ठासि. अथस्स अपतनभावं ञत्वा ‘‘सचे पहोसि, आकासे नं ठपेही’’ति आह.

आचरियो चिन्तेसि – ‘‘सकलजम्बुदीपे इमिना सदिसो सुसिक्खितो हत्थी नाम नत्थि, निस्संसयं पनेतं एस पपाते पातेत्वा मारेतुकामो भविस्सती’’ति. सो तस्स कण्णमूले मन्तेसि ‘‘तात, अयं राजा तं पपाते पातेत्वा मारेतुकामो, न त्वं एतस्स अनुच्छविको. सचे ते आकासेन गन्तुं बलं अत्थि, मं यथानिसिन्नंयेव आदाय वेहासं अब्भुग्गन्त्वा बाराणसिं गच्छा’’ति. पुञ्ञिद्धिया समन्नागतो महासत्तो तङ्खणञ्ञेव आकासे अट्ठासि. हत्थाचरियो ‘‘महाराज, अयं हत्थी पुञ्ञिद्धिया समन्नागतो, न तादिसस्स मन्दपुञ्ञस्स दुब्बुद्धिनो अनुच्छविको, पण्डितस्स पुञ्ञसम्पन्नस्स रञ्ञो अनुच्छविको, तादिसा नाम मन्दपुञ्ञा एवरूपं वाहनं लभित्वा तस्स गुणं अजानन्ता तञ्चेव वाहनं अवसेसञ्च यससम्पत्तिं नासेन्तियेवा’’ति वत्वा हत्थिक्खन्धे निसिन्नोव इमं गाथमाह –

१२२. ‘‘यसं लद्धान दुम्मेधो, अनत्थं चरति अत्तनो;

अत्तनो च परेसञ्च, हिंसाय पटिपज्जती’’ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – महाराज, तादिसो दुम्मेधो निप्पञ्ञो पुग्गलो परिवारसम्पत्तिं लभित्वा अत्तनो अनत्थं चरति. किंकारणा? सो हि यसमदमत्तो कत्तब्बाकत्तब्बं अजानन्तो अत्तनो च परेसञ्च हिंसाय पटिपज्जति. हिंसा वुच्चति किलमनं दुक्खुप्पादनं, तदत्थाय एव पटिपज्जतीति.

एवं इमाय गाथाय रञ्ञो धम्मं देसेत्वा ‘‘तिट्ठ दानि त्व’’न्ति वत्वा आकासे उप्पतित्वा बाराणसिनगरं गन्त्वा राजङ्गणे आकासे अट्ठासि. सकलनगरं सङ्खुभित्वा ‘‘अम्हाकं रञ्ञो आकासेन सेतवरवारणो आगन्त्वा राजङ्गणे ठितो’’ति एककोलाहलं अहोसि. वेगेन रञ्ञोपि आरोचेसुं. राजा निक्खमित्वा ‘‘सचे मय्हं उपभोगत्थाय आगतोसि, भूमियं पतिट्ठाही’’ति आह. बोधिसत्तो भूमियं पतिट्ठासि, आचरियो ओतरित्वा राजानं वन्दित्वा ‘‘कुतो आगतोसि, ताता’’ति वुत्ते ‘‘राजगहतो’’ति वत्वा सब्बं पवत्तिं आरोचेसि. राजा ‘‘मनापं ते, तात, कतं इधागच्छन्तेना’’ति तुट्ठहट्ठो नगरं सज्जापेत्वा वारणं मङ्गलहत्थिट्ठाने ठपेत्वा सकलरज्जं तयो कोट्ठासे कत्वा एकं बोधिसत्तस्स अदासि, एकं आचरियस्स, एकं अत्तना अग्गहेसि. बोधिसत्तस्स आगतकालतो पट्ठायेव पन रञ्ञो सकलजम्बुदीपे रज्जं हत्थगतमेव जातं. सो जम्बुदीपे अग्गराजा हुत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मगधराजा देवदत्तो अहोसि, बाराणसिराजा सारिपुत्तो, हत्थाचरियो आनन्दो, हत्थी पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दुम्मेधजातकवण्णना दुतिया.

[१२३] ३. नङ्गलीसजातकवण्णना

असब्बत्थगामिं वाचन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लाळुदायित्थेरं आरब्भ कथेसि. सो किर धम्मं कथेन्तो ‘‘इमस्मिं ठाने इदं कथेतब्बं, इमस्मिं ठाने इदं न कथेतब्ब’’न्ति युत्तायुत्तं न जानाति, मङ्गले अवमङ्गलं वदन्तो ‘‘तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति, सन्धिसिङ्घाटकेसु चा’’ति इदं अवमङ्गलं मङ्गलं कत्वा अनुमोदनं कथेति. अवमङ्गलेसु अनुमोदनं करोन्तो ‘‘बहू देवा मनुस्सा च, मङ्गलानि अचिन्तयु’’न्ति वत्वा ‘‘एवरूपानं मङ्गलानं सतम्पि सहस्सम्पि कातुं समत्था होथा’’ति वदति. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू ‘‘आवुसो, लाळुदायी युत्तायुत्तं न जानाति, सब्बत्थ अभासितब्बवाचं भासती’’ति कथं समुट्ठापेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, लाळुदायी इदानेव दन्धपरिसक्कनो युत्तायुत्तं न जानाति, पुब्बेपि एवरूपो अहोसि, निच्चं लाळकोयेव एसो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं वाचेसि. तदा तेसु माणवेसु एको दन्धपरिसक्कनो लाळको माणवो धम्मन्तेवासिको हुत्वा सिप्पं उग्गण्हाति, दन्धभावेन पन उग्गण्हितुं न सक्कोति. बोधिसत्तस्स पन उपकारो होति, दासो विय सब्बकिच्चानि करोति. अथेकदिवसं बोधिसत्तो सायमासं भुञ्जित्वा सयने निपन्नो तं माणवं हत्थपादपिट्ठिपरिकम्मानि कत्वा गच्छन्तं आह ‘‘तात, मञ्चपादे उपत्थम्भेत्वा याही’’ति. माणवो एकं पादं उपत्थम्भेत्वा एकस्स उपत्थम्भकं अलभन्तो अत्तनो ऊरुम्हि ठपेत्वा रत्तिं खेपेसि.

बोधिसत्तो पच्चूससमये उट्ठाय तं दिस्वा ‘‘किं, तात, निसिन्नोसी’’ति पुच्छि. ‘‘आचरिय, एकस्स मञ्चपादस्स उपत्थम्भकं अलभन्तो ऊरुम्हि ठपेत्वा निसिन्नोम्ही’’ति. बोधिसत्तो संविग्गमानसो हुत्वा ‘‘अयं अति विय मय्हं उपकारो, एत्तकानं पन माणवकानं अन्तरे अयमेव दन्धो सिप्पं सिक्खितुं न सक्कोति, कथं नु खो अहं इमं पण्डितं करेय्य’’न्ति चिन्तेसि. अथस्स एतदहोसि ‘‘अत्थेको उपायो, अहं इमं माणवं दारुअत्थाय पण्णत्थाय च वनं गन्त्वा आगतं ‘अज्ज ते किं दिट्ठं, किं कत’न्ति पुच्छिस्सामि. अथ मे ‘इदं नाम अज्ज मया दिट्ठं, इदं कत’न्ति आचिक्खिस्सति. अथ नं ‘तया दिट्ठञ्च कतञ्च कीदिस’न्ति पुच्छिस्सामि, सो ‘एवरूपं नामा’ति उपमाय च कारणेन च कथेस्सति. इति नं नवं नवं उपमञ्च कारणञ्च कथापेत्वा इमिना उपायेन पण्डितं करिस्सामी’’ति. सो तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात माणव, इतो पट्ठाय दारुअत्थाय वा पण्णत्थाय वा गतट्ठाने यं ते तत्थ दिट्ठं वा सुतं वा भुत्तं वा पीतं वा खादितं वा होति, तं आगन्त्वा मय्हं आरोचेय्यासी’’ति आह.

सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा एकदिवसं माणवेहि सद्धिं दारुअत्थाय अरञ्ञं गतो तत्थ सप्पं दिस्वा आगन्त्वा ‘‘आचरिय, सप्पो मे दिट्ठो’’ति आरोचेसि. ‘‘सप्पो नाम, तात, कीदिसो होती’’ति? ‘‘सेय्यथापि नङ्गलीसा’’ति. ‘‘साधु, तात, मनापा ते उपमा आहटा, सप्पा नाम नङ्गलीससदिसाव होन्ती’’ति. अथ बोधिसत्तो ‘‘माणवकेन मनापा उपमा आहटा, सक्खिस्सामि नं पण्डितं कातु’’न्ति चिन्तेसि. माणवो पुन एकदिवसं अरञ्ञे हत्थिं दिस्वा ‘‘हत्थी मे आचरिय दिट्ठो’’ति आह. ‘‘हत्थी नाम, तात, कीदिसो’’ति? ‘‘सेय्यथापि, नङ्गलीसा’’ति. बोधिसत्तो ‘‘हत्थिस्स सोण्डा नङ्गलीससदिसा होन्ति, दन्तादयो एवरूपा च एवरूपा च. अयं पन बालताय विभजित्वा कथेतुं असक्कोन्तो सोण्डं सन्धाय कथेसि मञ्ञे’’ति तुण्ही अहोसि. अथेकदिवसं निमन्तने उच्छुं लभित्वा ‘‘आचरिय, अज्ज मयं उच्छु खादिम्हा’’ति आह. ‘‘उच्छु नाम कीदिसो’’ति वुत्ते ‘‘सेय्यथापि नङ्गलीसा’’ति आह. आचरियो ‘‘थोकं पतिरूपं कारणं कथेसी’’ति तुण्ही जातो.

पुनेकदिवसं निमन्तने एकच्चे माणवा गुळं दधिना भुञ्जिंसु, एकच्चे खीरेन. सो आगन्त्वा ‘‘आचरिय, अज्ज मयं दधिना खीरेन च भुञ्जिम्हा’’ति वत्वा ‘‘दधिखीरं नाम कीदिसं होती’’ति वुत्ते ‘‘सेय्यथापि नङ्गलीसा’’ति आह. आचरियो ‘‘अयं माणवो ‘सप्पो नङ्गलीससदिसो’ति कथेन्तो ताव सुकथितं कथेसि, ‘हत्थी नङ्गलीससदिसो’ति कथेन्तेनापि सोण्डं सन्धाय लेसेन कथितं. ‘उच्छु नङ्गलीससदिस’न्ति कथनेपि लेसो अत्थि, ‘दधिखीरानि पन निच्चं पण्डरानि पक्खित्तभाजनसण्ठानानी’ति इध सब्बेन सब्बं उपमं न कथेसि, न सक्का इमं लाळकं सिक्खापेतु’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२३. ‘‘असब्बत्थगामिं वाचं, बालो सब्बत्थ भासति;

नायं दधिं वेदि न नङ्गलीसं, दधिप्पयं मञ्ञति नङ्गलीस’’न्ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – या वाचा ओपम्मवसेन सब्बत्थ न गच्छति, तं असब्बत्थगामिं वाचं बालो दन्धपुग्गलो सब्बत्थ भासति, ‘‘दधि नाम कीदिस’’न्ति पुट्ठोपि ‘‘सेय्यथापि, नङ्गलीसा’’ति वदतेव. एवं वदन्तो नायं दधिं वेदि न नङ्गलीसं. किंकारणा? दधिप्पयं मञ्ञति नङ्गलीसं, यस्मा अयं दधिम्पि नङ्गलीसमेव मञ्ञति. अथ वा दधीति दधिमेव, पयन्ति खीरं, दधि च पयञ्च दधिप्पयं. यस्मा दधिखीरानिपि अयं नङ्गलीसमेव मञ्ञति, एदिसो चायं बालो, किं इमिनाति अन्तेवासिकानं धम्मकथं कथेत्वा परिब्बयं दत्वा तं उय्योजेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा लाळकमाणवो लाळुदायी अहोसि, दिसापामोक्खो आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

नङ्गलीसजातकवण्णना ततिया.

[१२४] ४. अम्बजातकवण्णना

वायमेथेव पुरिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं वत्तसम्पन्नं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो सासने उरं दत्वा पब्बजितो वत्तसम्पन्नो अहोसि, आचरियुपज्झायवत्तानि पानीयपरिभोजनीयउपोसथागारजन्ताघरादिवत्तानि च साधुकं करोति, चुद्दससु महावत्तेसु असीतिखन्धकवत्तेसु च परिपूरकारीयेव होति, विहारं सम्मज्जति, परिवेणं वितक्कमाळकं विहारमग्गं सम्मज्जति, मनुस्सानं पानीयं देति. मनुस्सा तस्स वत्तसम्पत्तियं पसीदित्वा पञ्चसतमत्तानि धुवभत्तानि अदंसु, महालाभसक्कारो उप्पज्जि. तं निस्साय बहूनं फासुविहारो जातो. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको नाम भिक्खु अत्तनो वत्तसम्पत्तिया महन्तं लाभसक्कारं निब्बत्तेसि, एतं एकं निस्साय बहूनं फासुविहारो जातो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपायं भिक्खु वत्तसम्पन्नो, पुब्बेपेतं एकं निस्साय पञ्च इसिसतानि फलाफलत्थाय अरञ्ञं अगन्त्वा एतेनेव आनीतफलाफलेहि यापेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चसतइसिपरिवारो पब्बतपादे विहासि. तदा हिमवन्ते चण्डो निदाघो अहोसि, तत्थ तत्थ पानीयानि छिज्जिंसु, तिरच्छाना पानीयं अलभमाना किलमन्ति. अथ तेसु तापसेसु एको तापसो तेसं पिपासदुक्खं दिस्वा एकं रुक्खं छिन्दित्वा दोणिं कत्वा पानीयं उस्सिञ्चित्वा दोणिं पूरेत्वा तेसं पानीयं अदासि. बहूसु सन्निपतित्वा पानीयं पिवन्तेसु तापसस्स फलाफलत्थाय गमनोकासो नाहोसि. सो निराहारोपि पानीयं देतियेव. मिगगणा चिन्तेसुं ‘‘अयं अम्हाकं पानीयं देन्तो फलाफलत्थाय गन्तुं ओकासं न लभति, निराहारताय अतिविय किलमति, हन्दमयं कतिकं करोमा’’ति. ते कतिकं अकंसु ‘‘इतो पट्ठाय पानीयं पिवनत्थाय आगच्छन्तेन अत्तनो बलानुरूपेन फलाफलं गहेत्वाव आगन्तब्ब’’न्ति. ते ततो पट्ठाय एकेको तिरच्छानो अत्तनो अत्तनो बलानुरूपेन मधुरमधुरानि अम्बजम्बुपनसादीनिगहेत्वाव आगच्छति. एकस्स अत्थाय आभतं फलाफलं अड्ढतेय्यसकटभारप्पमाणं अहोसि. पञ्चसततापसा तदेव परिभुञ्जन्ति. अतिरेकं छड्डियित्थ.

बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘एकं नाम वत्तसम्पन्नं निस्साय एत्तकानं तापसानं फलाफलत्थाय अगन्त्वा यापनं उप्पन्नं, वीरियं नाम कातब्बमेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२४. ‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

वायामस्स फलं पस्स, भुत्ता अम्बा अनीतिह’’न्ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – पण्डितो अत्तनो वत्तपूरणादिके कम्मस्मिं वायमेथेव, न उक्कण्ठेय्य. किंकारणा? वायामस्स निप्फलताय अभावतो. इति महासत्तो ‘‘वायामो नामेस सफलोव होती’’ति इसिगणं आलपन्तो ‘‘वायामस्स फलं पस्सा’’ति आह. कीदिसं? भुत्ता अम्बा अनीतिहं. तत्थ अम्बाति देसनामत्तं, तेहि पन नानप्पकारानि फलाफलानि आभतानि. तेसु सम्पन्नतरानं उस्सन्नतरानं वा वसेन ‘‘अम्बा’’ति वुत्तं. ये इमेहि पञ्चहि इसिसतेहि सयं अरञ्ञं अगन्त्वा एकस्स अत्थाय आनीता अम्बा भुत्ता, इदं वायामस्स फलं. तञ्च खो पन अनीतिहं, ‘‘इति आह इति आहा’’ति एवं इतिहीतिहेन गहेतब्बं न होति, पच्चक्खमेव तं फलं पस्साति. एवं महासत्तो इसिगणस्स ओवादं अदासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वत्तसम्पन्नो तापसो अयं भिक्खु अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अम्बजातकवण्णना चतुत्था.

[१२५] ५. कटाहकजातकवण्णना

बहुम्पि सो विकत्थेय्याति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं विकत्थकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्स वत्थु हेट्ठा कथितसदिसमेव.

अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठि अहोसि. तस्स भरिया पुत्तं विजायि, दासीपिस्स तं दिवसञ्ञेव पुत्तं विजायि. ते एकतोव वड्ढिंसु. सेट्ठिपुत्ते लेखं सिक्खन्ते दासोपिस्स फलकं वहमानो गन्त्वा तेनेव सद्धिं लेखं सिक्खि, गणनं सिक्खि, द्वे तयो वोहारे अकासि. सो अनुक्कमेन वचनकुसलो वोहारकुसलो युवा अभिरूपो अहोसि, नामेन कटाहेको नाम. सो सेट्ठिघरे भण्डागारिककम्मं करोन्तो चिन्तेसि ‘‘न मं इमे सब्बकालं भण्डागारिककम्मं कारेस्सन्ति, किञ्चिदेव दोसं दिस्वा ताळेत्वा बन्धित्वा लक्खणेन अङ्केत्वा दासपरिभोगेनपि परिभुञ्जिस्सन्ति. पच्चन्ते खो पन सेट्ठिस्स सहायको सेट्ठि अत्थि, यंनूनाहं सेट्ठिस्स वचनेन लेखं आदाय तत्थ गन्त्वा ‘अहं सेट्ठिपुत्तो’ति वत्वा तं सेट्ठिं वञ्चेत्वा तस्स धीतरं गहेत्वा सुखं वसेय्य’’न्ति. सो सयमेव पण्णं गहेत्वा ‘‘अहं असुकं नाम मम पुत्तं तव सन्तिकं पहिणिं, आवाहविवाहसम्बन्धो नाम मय्हञ्च तया, तुय्हञ्च मया सद्धिं पतिरूपो, तस्मा त्वं इमस्स दारकस्स अत्तनो धीतरं दत्वा एतं तत्थेव वसापेहि, अहम्पि ओकासं लभित्वा आगमिस्सामी’’ति लिखित्वा सेट्ठिस्सेव मुद्दिकाय लञ्जेत्वा यथारुचितं परिब्बयञ्चेव गन्धवत्थादीनि च गहेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा सेट्ठिं दिस्वा वन्दित्वा अट्ठासि.

अथ नं सेट्ठि ‘‘कुतो आगतोसि, ताता’’ति पुच्छि. ‘‘बाराणसितो’’ति. ‘‘कस्स पुत्तोसी’’ति? ‘‘बाराणसिसेट्ठिस्सा’’ति. ‘‘केनत्थेनागतोसी’’ति? तस्मिं खणे कटाहको ‘‘इदं दिस्वा जानिस्सथा’’ति पण्णं अदासि. सेट्ठि पण्णं वाचेत्वा ‘‘इदानाहं जीवामि नामा’’ति तुट्ठचित्तो धीतरं दत्वा पतिट्ठापेसि. तस्स परिवारो महन्तो अहोसि. सो यागुखज्जकादीसु वा वत्थगन्धादीसु वा उपनीतेसु ‘‘एवम्पि नाम यागुं पचन्ति, एवं खज्जकं, एवं भत्तं, अहो पच्चन्तवासिका नामा’’ति यागुआदीनि गरहति. ‘‘इमे पच्चन्तवासिभावेनेव अहतसाटके वळञ्जितुं न जानन्ति, गन्धे पिसितुं, पुप्फानि गन्थितुं न जानन्ती’’ति वत्थकम्मन्तिकादयो गरहति.

बोधिसत्तोपि दासं अपस्सन्तो ‘‘कटाहको न दिस्सति, कहं गतो, परियेसथ न’’न्ति समन्ता मनुस्से पयोजेसि. तेसु एको तत्थ गन्त्वा तं दिस्वा सञ्जानित्वा अत्तानं अजानापेत्वा आगन्त्वा बोधिसत्तस्स आरोचेसि. बोधिसत्तो तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘अयुत्तं तेन कतं, गन्त्वा नं गहेत्वा आगच्छिस्सामी’’ति राजानं आपुच्छित्वा महन्तेन परिवारेन निक्खमि. ‘‘सेट्ठि किर पच्चन्तं गच्छती’’ति सब्बत्थ पाकटो जातो. कटाहको ‘‘सेट्ठि किर आगच्छती’’ति सुत्वा चिन्तेसि ‘‘न सो अञ्ञेन कारणेन आगच्छिस्सति, मं निस्सायेवस्स आगमनेन भवितब्बं. सचे पनाहं पलायिस्सामि, पुन आगन्तुं न सक्का भविस्सति. अत्थि पनेस उपायो. मम सामिकस्स पटिपथं गन्त्वा दासकम्मं कत्वा तमेव आराधेस्सामी’’ति. सो ततो पट्ठाय परिसमज्झे एवं भासति ‘‘अञ्ञे बालमनुस्सा अत्तनो बालभावेन मातापितूनं गुणं अजानन्ता तेसं भोजनवेलाय अपचितिकम्मं अकत्वा तेहि सद्धिंयेव भुञ्जन्ति, मयं पन मातापितूनं भोजनकाले पटिग्गहं उपनेम, खेळमल्लकं उपनेम, भाजनानि उपनेम, पानीयम्पि बीजनिम्पि गहेत्वा उपतिट्ठामा’’ति याव सरीरवळञ्जनकाले उदककलसं आदाय पटिच्छन्नट्ठानगमना सब्बं दासेहि सामिकानं कत्तब्बकिच्चं पकासेसि.

सो एवं परिसं उग्गण्हापेत्वा बोधिसत्तस्स पच्चन्तसमीपं आगतकाले ससुरं अवोच ‘‘तात, मम किर पिता तुम्हाकं दस्सनत्थाय आगच्छति, तुम्हे खादनीयभोजनीयं पटियादापेथ, अहं पण्णाकारं गहेत्वा पटिपथं गमिस्सामी’’ति. सो ‘‘साधु, ताता’’ति सम्पटिच्छि. कटाहको बहुं पण्णाकारमादाय महन्तेन परिवारेन गन्त्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा पण्णाकारं अदासि. बोधिसत्तोपि पण्णाकारं गहेत्वा तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा पातरासकाले खन्धावारं निवासेत्वा सरीरवळञ्जनत्थाय पटिच्छन्नट्ठानं पाविसि. कटाहको अत्तनो परिवारं निवत्तेत्वा कलसं आदाय बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा उदककिच्चपरियोसाने पादेसु पतित्वा ‘‘सामि, अहं तुम्हाकं यत्तकं इच्छथ, तत्तकं धनं दस्सामि, मा मे यसं अन्तरधापयित्था’’ति आह. बोधिसत्तो तस्स वत्तसम्पदाय पसीदित्वा ‘‘मा भायि, नत्थि ते मम सन्तिका अन्तरायो’’ति समस्सासेत्वा पच्चन्तनगरं पाविसि. महन्तो सक्कारो अहोसि, कटाहकोपिस्स निरन्तरं दासेन कत्तब्बकिच्चं करोति. अथ नं एकाय वेलाय सुखनिसिन्नं पच्चन्तसेट्ठि आह ‘‘महासेट्ठि, मया तुम्हाकं पण्णं दिस्वाव तुम्हाकं पुत्तस्स दारिका दिन्ना’’ति बोधिसत्तो कटाहकं पुत्तमेव कत्वा तदनुच्छविकं पियवचनं वत्वा सेट्ठिं तोसेसि. ततो पट्ठाय कटाहकस्स मुखं उल्लोकेतुं समत्थो नाम नाहोसि.

अथेकदिवसं महासत्तो सेट्ठिधीतरं पक्कोसित्वा ‘‘एहि, अम्म, सीसे मे ऊका विचिनाही’’ति वत्वा तं आगन्त्वा ऊका गहेत्वा ठितं पियवचनं वत्वा ‘‘कथेहि, अम्म, कच्चि ते मम पुत्तो सुखदुक्खेसु अप्पमत्तो, उभो जना सम्मोदमाना समग्गवासं वसथा’’ति पुच्छि. ‘‘तात, महासेट्ठि तुम्हाकं पुत्तस्स अञ्ञो दोसो नत्थि, केवलं आहारं गरहती’’ति. ‘‘अम्म, निच्चकालमेस दुक्खसीलोव, अपिच ते अहं तस्स मुखबन्धनमन्तं दस्सामि, तं त्वं साधुकं उग्गण्हित्वा मम पुत्तस्स भोजनकाले गरहन्तस्स उग्गहितनियामेनेव पुरतो ठत्वा वदेय्यासी’’ति गाथं उग्गण्हापेत्वा कतिपाहं वसित्वा बाराणसिमेव अगमासि. कटाहकोपि बहुं खादनीयभोजनीयं आदाय अनुमग्गं गन्त्वा बहुधनं दत्वा वन्दित्वा निवत्ति. सो बोधिसत्तस्स गतकालतो पट्ठाय अतिरेकमानी अहोसि. सो एकदिवसं सेट्ठिधीताय नानग्गरसभोजनं उपनेत्वा कटच्छुं आदाय परिविसन्तिया भत्तं गरहितुं आरभि. सेट्ठिधीता बोधिसत्तस्स सन्तिके उग्गहितनियामेनेव इमं गाथमाह –

१२५. ‘‘बहुम्पि सो विकत्थेय्य, अञ्ञं जनपदं गतो;

अन्वागन्त्वान दूसेय्य, भुञ्ज भोगे कटाहका’’ति.

तत्थ बहुम्पि सो विकत्थेय्य, अञ्ञं जनपदं गतोति यो अत्तनो जातिभूमितो अञ्ञं जनपदं गतो होति, यत्थस्स जातिं न जानन्ति, सो बहुम्पि विकत्थेय्य, वम्भनवचनं वञ्चनवचनं वदेय्य. अन्वागन्त्वान दूसेय्याति इमं ताव वारं सामिकस्स पटिपथं गन्त्वा दासकिच्चस्स कतत्ता कसाहि पहरित्वा पिट्ठिचम्मुप्पाटनतो च लक्खणाहननतो च मुत्तोसि. सचे अनाचारं करोसि, पुन अञ्ञस्मिं आगमनवारे तव सामिको अन्वागन्त्वान दूसेय्य, इमं गेहं अनुआगन्त्वा कसाभिघातेहि चेव लक्खणाहननेन च जातिप्पकासनेन च तं दूसेय्य उपहनेय्य. तस्मा इमं अनाचारं पहाय भुञ्ज भोगे कटाहक, मा पच्छा अत्तनो दासभावं पाकटं कारेत्वा विप्पटिसारी अहोसीति अयमेत्थ सेट्ठिनो अधिप्पायो.

सेट्ठिधीता पन एतमत्थं अजानन्ती उग्गहितनियामेन ब्यञ्जनमेव पयिरुदाहासि. कटाहको ‘‘अद्धा सेट्ठिना मम कुलं आचिक्खित्वा एतिस्सा सब्बं कथितं भविस्सती’’ति ततो पट्ठाय पुन भत्तं गरहितुं न विसहि, निहतमानो यथालद्धं भुञ्जित्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा कटाहको विकत्थकभिक्खु अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कटाहकजातकवण्णना पञ्चमा.

[१२६] ६. असिलक्खणजातकवण्णना

तथेवेकस्स कल्याणन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलरञ्ञो असिलक्खणपाठकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. सो किर कम्मारेहि रञ्ञो असीनं आहटकाले असिं उपसिङ्घित्वा असिलक्खणं उदाहरति. सो येसं हत्थतो लाभं लभति, तेसं असिं ‘‘लक्खणसम्पन्नो मङ्गलसंयुत्तो’’ति वदति. येसं हत्थतो लाभं न लभति, तेसं असिं ‘‘अवलक्खणो’’ति गरहति. अथेको कम्मारो असिं कत्वा कोसियं सुखुमं मरिचचुण्णं पक्खिपित्वा रञ्ञो असिं आहरि. राजा ब्राह्मणं पक्कोसापेत्वा ‘‘असिं वीमंसा’’ति आह. ब्राह्मणस्स असिं आकड्ढित्वा उपसिङ्घन्तस्स मरिचचुण्णानि नासं पविसित्वा खिपितुकामतं उप्पादेसुं. तस्स खिपन्तस्स नासिका असिधाराय पटिहता द्विधा छिज्जि. तस्सेवं नासिकाय छिन्नभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, रञ्ञो किर असिलक्खणपाठको असिं उपसिङ्घन्तो नासिकं छिन्दापेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सो ब्राह्मणो असिं उपसिङ्घन्तो नासिकाछेदं पत्तो, पुब्बेपि पत्तोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तस्स असिलक्खणपाठको ब्राह्मणो अहोसीति सब्बं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव. राजा पन तस्स वेज्जे दत्वा नासिकाकोटिं फासुकं कारापेत्वा लाखाय पटिनासिकं कारेत्वा पुन तं उपट्ठाकमेव अकासि. बाराणसिरञ्ञो पन पुत्तो नत्थि, एका धीता चेव भागिनेय्यो च अहेसुं. सो उभोपि ते अत्तनो सन्तिकेयेव वड्ढापेसि. ते एकतो वड्ढन्ता अञ्ञमञ्ञं पटिबद्धचित्ता अहेसुं. राजापि अमच्चे पक्कोसापेत्वा ‘‘मय्हं भागिनेय्योपि इमस्स रज्जस्स सामिकोव, धीतरं एतस्सेव दत्वा अभिसेकमस्स करोमी’’ति वत्वा पुन चिन्तेसि ‘‘मय्हं भागिनेय्यो सब्बथापि ञातकोयेव, एतस्स अञ्ञं राजधीतरं आनेत्वा अभिसेकं कत्वा धीतरं अञ्ञस्स रञ्ञो दस्सामि, एवं नो ञातका बहू भविस्सन्ति, द्विन्नम्पि रज्जानं मयमेव सामिका भविस्सामा’’ति. सो अमच्चेहि सद्धिं सम्मन्तेत्वा ‘‘उभोपेते विसुं कातुं वट्टती’’ति भागिनेय्यं अञ्ञस्मिं निवेसने, धीतरं अञ्ञस्मिं वासेसि.

ते सोळसवस्सुद्देसिकभावं पत्ता अतिविय पटिबद्धचित्ता अहेसुं. राजकुमारो ‘‘केन नु खो उपायेन मातुलधीतरं राजगेहा नीहरापेतुं सक्का भवेय्या’’ति चिन्तेन्तो ‘‘अत्थेको उपायो’’ति महाइक्खणिकं पक्कोसापेत्वा तस्सा सहस्सभण्डिकं दत्वा ‘‘किं मया कत्तब्ब’’न्ति वुत्ते ‘‘अम्म, तयि करोन्तिया अनिप्फत्ति नाम नत्थि, किञ्चिदेव कारणं वत्वा यथा मम मातुलो राजा धीतरं अन्तोगेहा नीहरापेति, तथा करोही’’ति आह. साधु, सामि, अहं राजानं उपसङ्कमित्वा एवं वक्खामि ‘‘देव, राजधीताय उपरि काळकण्णी अत्थि, एत्तकं कालं निवत्तित्वा ओलोकेन्तोपि नत्थि, अहं राजधीतरं असुकदिवसे नाम रथं आरोपेत्वा बहुआवुधहत्थे पुरिसे आदाय महन्तेन परिवारेन सुसानं गन्त्वा मण्डलपीठिकाय हेट्ठामञ्चे मतमनुस्सं निपज्जापेत्वा उपरिमञ्चे राजधीतरं ठपेत्वा गन्धोदकघटानं अट्ठुत्तरसतेन न्हापेत्वा काळकण्णिं पवाहेस्सामी’’ति एवं वत्वा राजधीतरं सुसानं नेस्सामि, त्वं अम्हाकं तत्थ गमनदिवसे अम्हेहि पुरेतरमेव थोकं मरिचचुण्णं आदाय आवुधहत्थेहि अत्तनो मनुस्सेहि परिवुतो रथं अभिरुय्ह सुसानं गन्त्वा रथं सुसानद्वारे एकपदेसे ठपेत्वा आवुधहत्थे मनुस्से सुसानवनं पेसेत्वा सयं सुसाने मण्डलपीठिकं पसारेत्वा मतको विय पटिकुज्जो हुत्वा निपज्ज. अहं तत्थ आगन्त्वा तव उपरि मञ्चकं अत्थरित्वा राजधीतरं उक्खिपित्वा मञ्चे सयापेस्सामि, त्वं तस्मिं खणे मरिचचुण्णं नासिकाय पक्खिपित्वा द्वे तयो वारे खिपेय्यासि. तया खिपितकाले मयं राजधीतरं पहाय पलायिस्साम. अथ त्वं राजधीतरं सीसं न्हापेत्वा सयम्पि सीसं न्हायित्वा तं आदाय अत्तनो निवेसनं गच्छेय्यासीति. सो ‘‘साधु सुन्दरो उपायो’’ति सम्पटिच्छि.

सापि गन्त्वा रञ्ञो तमत्थं आरोचेसि, राजापि सम्पटिच्छि. राजधीतायपि तं अन्तरं आचिक्खि, सापि सम्पटिच्छि. सा निक्खमनदिवसे कुमारस्स सञ्ञं दत्वा महन्तेन परिवारेन सुसानं गच्छन्ती आरक्खमनुस्सानं भयजननत्थं आह – ‘‘मया राजधीताय मञ्चे ठपितकाले हेट्ठामञ्चे मतपुरिसो खिपिस्सति, खिपित्वा च हेट्ठामञ्चा निक्खमित्वा यं पठमं पस्सिस्सति, तमेव गहेस्सति, अप्पमत्ता भवेय्याथा’’ति. राजकुमारो पुरेतरं गन्त्वा वुत्तनयेनेव तत्थ निपज्जि. महाइक्खणिका राजधीतरं उक्खिपित्वा मण्डलपीठिकाठानं गच्छन्ती ‘‘मा भायी’’ति सञ्ञापेत्वा मञ्चे ठपेसि. तस्मिं खणे कुमारो मरिचचुण्णं नासाय पक्खिपित्वा खिपि. तेन खिपितमत्तेयेव महाइक्खणिका राजधीतरं पहाय महारवं रवमाना सब्बपठमं पलायि, तस्सा पलातकालतो पट्ठाय एकोपि ठातुं समत्थो नाम नाहोसि, गहितगहितानि आवुधानि छड्डेत्वा सब्बे पलायिंसु. कुमारो यथासम्मन्तितं सब्बं कत्वा राजधीतरं आदाय अत्तनो निवेसनं अगमासि.

इक्खणिका गन्त्वा तं कारणं रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘पकतियापि सा मया तस्सेवत्थाय पुट्ठा, पायासे छड्डितसप्पि विय जात’’न्ति सम्पटिच्छित्वा अपरभागे भागिनेय्यस्स रज्जं दत्वा धीतरं महादेविं कारेसि. सो ताय सद्धिं समग्गवासं वसमानो धम्मेन रज्जं कारेसि. सोपि असिलक्खणपाठको तस्सेव उपट्ठाको अहोसि. तस्सेकदिवसं राजूपट्ठानं आगन्त्वा पटिसूरियं ठत्वा उपट्ठहन्तस्स लाखा विलीयि, पटिनासिका भूमियं पति. सो लज्जाय अधोमुखो अट्ठासि. अथ नं राजा परिहसन्तो ‘‘आचरिय, मा चिन्तयित्थ, खिपितं नाम एकस्स कल्याणं होति, एकस्स पापकं. तुम्हेहि खिपितेन नासिका छिज्जीयित्थ, मयं पन खिपन्ता मातुलधीतरं लभित्वा रज्जं पापुणिम्हा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२६. ‘‘तथेवेकस्स कल्याणं, तथेवेकस्स पापकं;

तस्मा सब्बं न कल्याणं, सब्बं वापि न पापक’’न्ति.

तत्थ तथेवेकस्साति तदेवेकस्स. अयमेव वा पाठो. दुतियपदेपि एसेव नयो.

इति सो इमाय गाथाय तं कारणं आहरित्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमाय देसनाय लोकसम्मतानं कल्याणपापकानं अनेकंसिकभावं पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा असिलक्खणपाठकोव एतरहि असिलक्खणपाठको, भागिनेय्यराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

असिलक्खणजातकवण्णना छट्ठा.

[१२७] ७. कलण्डुकजातकवण्णना

ते देसा तानि वत्थूनीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं विकत्थकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तत्थ द्वेपि वत्थूनि कटाहकजातकसदिसानेव.

इध पनेस बाराणसिसेट्ठिनो दासो कलण्डुको नाम अहोसि. तस्स पलायित्वा पच्चन्तवासिसेट्ठिनो धीतरं गहेत्वा महन्तेन परिवारेन वसनकाले बाराणसिसेट्ठि परियेसापेत्वापि तस्स गतट्ठानं अजानन्तो ‘‘गच्छ, कलण्डुकं परियेसा’’ति अत्तना पुट्ठं सुकपोतकं पेसेसि. सुकपोतको इतो चितो च विचरन्तो तं नगरं पापुणि. तस्मिञ्च काले कलण्डुको नदीकीळं कीळितुकामो बहुं मालागन्धविलेपनञ्चेव खादनीयभोजनीयानि च गाहापेत्वा नदिं गन्त्वा सेट्ठिधीताय सद्धिं नावं आरुय्ह उदके कीळति. तस्मिञ्च पदेसे नदीकीळं कीळन्ता इस्सरजातिका तिखिणभेसज्जपरिभावितं खीरं पिवन्ति, तेन तेसं दिवसभागम्पि उदके कीळन्तानं सीतं न बाधति. अयं पन कलण्डुको खीरगण्डूसं गहेत्वा मुखं विक्खालेत्वा तं खीरं नुट्ठुभति. नुट्ठुभन्तोपि उदके अनुट्ठुभित्वा सेट्ठिधीताय सीसे नुट्ठुभति. सुकपोतकोपि नदीतीरं गन्त्वा एकिस्सा उदुम्बरसाखाय निसीदित्वा ओलोकेत्वा कलण्डुकं सञ्जानित्वा सेट्ठिधीताय सीसे नुट्ठुभन्तं दिस्वा ‘‘अरे, कलण्डुक दास, अत्तनो जातिञ्च वसनट्ठानञ्च अनुस्सर, खीरगण्डूसं गहेत्वा मुखं विक्खालेत्वा जातिसम्पन्नाय सुखसंवड्ढाय सेट्ठिधीताय सीसे मा नुट्ठुभि, अत्तनो पमाणं न जानासी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२७. ‘‘ते देसा तानि वत्थूनि, अहञ्च वनगोचरो;

अनुविच्च खो तं गण्हेय्युं, पिव खीरं कलण्डुका’’ति.

तत्थ ते देसा तानि वत्थूनीति मातुकुच्छिं सन्धाय वदति. अयमेत्थाधिप्पायो – यत्थ ते वसितं, न ते खत्तियधीतादीनं कुच्छिदेसा. यत्थ वासि पतिट्ठितो, न तानि खत्तियधीतादीनं कुच्छिवत्थूनि. अथ खो दासिकुच्छियं त्वं वसि चेव पतिट्ठितो चाति. अहञ्च वनगोचरोति तिरच्छानभूतोपि एतमत्थं जानामीति दीपेति. अनुविच्च खो तं गण्हेय्युन्ति एवं अनाचारं चरमानं मया गन्त्वा आरोचिते अनुविच्च जानित्वा तव सामिका ताळेत्वा चेव लक्खणाहतञ्च कत्वा तं गण्हेय्युं, गहेत्वा गमिस्सन्ति, तस्मा अत्तनो पमाणं ञत्वा सेट्ठिधीताय सीसे अनुट्ठुभित्वा पिव खीरं. कलण्डुकाति तं नामेनालपति.

कलण्डुकोपि सुवपोतकं सञ्जानित्वा ‘‘मं पाकटं करेय्या’’ति भयेन ‘‘एहि, सामि, कदा आगतोसी’’ति आह. सुको ‘‘न एस मं हितकामताय पक्कोसति, गीवं पन मे वट्टेत्वा मारेतुकामो’’ति ञत्वाव ‘‘न मे तया अत्थो’’ति ततो उप्पतित्वा बाराणसिं गन्त्वा यथादिट्ठं सेट्ठिनो वित्थारेन कथेसि. सेट्ठि ‘‘अयुत्तं तेन कत’’न्ति वत्वा गन्त्वा तस्स आणं कारेत्वा बाराणसिमेव नं आनेत्वा दासपरिभोगेन परिभुञ्जि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कलण्डुको अयं भिक्खु अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कलण्डुकजातकवण्णना सत्तमा.

[१२८] ८. बिळारवतजातकवण्णना

यो वे धम्मं धजं कत्वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था तस्स कुहकभावे आरोचिते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस कुहकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मूसिकयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा वुड्ढिमन्वाय महासरीरो सूकरच्छापकसदिसो हुत्वा अनेकसतमूसिकाहि परिवुतो अरञ्ञे विहरति. अथेको सिङ्गालो इतो चितो च विचरन्तो तं मूसिकयूथं दिस्वा ‘‘इमा मूसिका वञ्चेत्वा खादिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा मूसिकानं आसयस्स अविदूरे सूरियाभिमुखो वातं पिवन्तो एकेन पादेन अट्ठासि. बोधिसत्तो गोचराय चरमानो तं दिस्वा ‘‘सीलवा एसो भविस्सती’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, त्वं को नामो’’ति पुच्छि. ‘‘धम्मिको नामा’’ति. ‘‘चत्तारो पादे भूमियं अठपेत्वा कस्मा एकेनेव ठितोसी’’ति. ‘‘मयि चत्तारो पादे पथवियं ठपेन्ते पथवी वहितुं न सक्कोति, तस्मा एकेनेव तिट्ठामी’’ति. ‘‘मुखं विवरित्वा कस्मा ठितोसी’’ति? ‘‘मयं अञ्ञं न भक्खयाम, वातमेव भक्खयामा’’ति. ‘‘अथ कस्मा सूरियाभिमुखो तिट्ठसी’’ति? ‘‘सूरियं नमस्सामी’’ति. बोधिसत्तो तस्स वचनं सुत्वा ‘‘सीलवा एसो भविस्सती’’ति ततो पट्ठाय मूसिकगणेन सद्धिं सायं पातं तस्स उपट्ठानं गच्छति.

अथस्स उपट्ठानं कत्वा गमनकाले सिङ्गालो सब्बपच्छिमं मूसिकं गहेत्वा मंसं खादित्वा अज्झोहरित्वा मुखं पुञ्छित्वा तिट्ठति. अनुपुब्बेन मूसिकगणो तनुको जातो. मूसिका ‘‘पुब्बे अम्हाकं अयं आसयो नप्पहोति, निरन्तरा तिट्ठाम. इदानि सिथिला, एवम्पि आसयो न पूरतेव, किं नु खो एत’’न्ति बोधिसत्तस्स तं पवत्तिं आरोचेसुं. बोधिसत्तो ‘‘केन नु खो कारणेन मुसिका तनुत्तं गता’’ति चिन्तेन्तो सिङ्गाले आसङ्कं ठपेत्वा ‘‘वीमंसिस्सामि न’’न्ति उपट्ठानकाले सेसमूसिका पुरतो कत्वा सयं पच्छतो अहोसि. सिङ्गालो तस्स उपरि पक्खन्दि, बोधिसत्तो अत्तनो गहणत्थाय तं पक्खन्दन्तं दिस्वा निवत्तित्वा ‘‘भो सिङ्गाल, इदं ते वतसमादानं न धम्मसुधम्मताय, परेसं पन विहिंसनत्थाय धम्मं धजं कत्वा चरसी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२८. ‘‘यो वे धम्मं धजं कत्वा, निगूळ्हो पापमाचरे;

विस्सासयित्वा भूतानि, बिळारं नाम तं वत’’न्ति.

तत्थ यो वेति खत्तियादीसु यो कोचिदेव. धम्मं धजं कत्वाति दसकुसलकम्मपथधम्मं धजं करित्वा, कूटं करोन्तो विय उस्सापेत्वा दस्सेन्तोति अत्थो. विस्सासयित्वाति ‘‘सीलवा अय’’न्ति सञ्ञाय सञ्जातविस्सासानि कत्वा. बिळारं नाम तं वतन्ति तं एवं धम्मं धजं कत्वा रहो पापानि करोन्तस्स वतं केराटिकवतं नाम होतीति अत्थो.

मूसिकराजा कथेन्तोव उप्पतित्वा तस्स गीवायं पतित्वा हनुकस्स हेट्ठा अन्तोगलनाळियं डंसित्वा गलनाळिं फालेत्वा जीवितक्खयं पापेसि. मूसिकगणो निवत्तित्वा सिङ्गालं ‘‘मुरु मुरू’’ति खादित्वा अगमासि. पठमागताव किरस्स मंसं लभिंसु, पच्छा आगता न लभिंसु. ततो पट्ठाय मूसिकगणो निब्भयो जातो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो कुहकभिक्खु अहोसि, मूसिकराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

बिळारवतजातकवण्णना अट्ठमा.

[१२९] ९. अग्गिकभारद्वाजजातकवण्णना

नायं सिखा पुञ्ञहेतूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुहकञ्ञेव भिक्खुं आरब्भ कथेसि.

अतीतस्मिञ्हि बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मूसिकराजा हुत्वा अरञ्ञे वसति. अथेको सिङ्गालो दवडाहे उट्ठिते पलायितुं असक्कोन्तो एकस्मिं रुक्खे सीसं आहच्च अट्ठासि. तस्स सकलसरीरे लोमानि झायिंसु, रुक्खं आहच्च ठितट्ठाने पन मत्थके चूळा विय थोकानि लोमानि अट्ठंसु. सो एकदिवसं सोण्डियं पानीयं पिवन्तो छायं ओलोकेन्तो चूळं दिस्वा ‘‘उप्पन्नं दानि मे भण्डमूल’’न्ति अरञ्ञे विचरन्तो तं मूसिकादरिं दिस्वा ‘‘इमा मूसिका वञ्चेत्वा खादिस्सामी’’ति हेट्ठा वुत्तनयेनेव अविदूरे अट्ठासि. अथ नं बोधिसत्तो गोचराय चरन्तो दिस्वा ‘‘सीलवा अय’’न्ति सञ्ञाय उपसङ्कमित्वा ‘‘त्वं किन्नामोसी’’ति पुच्छि. ‘‘अहं अग्गिकभारद्वाजो नामा’’ति. ‘‘अथ कस्मा आगतोसी’’ति? ‘‘तुम्हाकं रक्खनत्थाया’’ति. ‘‘किन्ति कत्वा अम्हे रक्खिस्ससी’’ति? ‘‘अहं अङ्गुट्ठगणनं नाम जानामि, तुम्हाकं पातोव निक्खमित्वा गोचराय गमनकाले ‘एत्तका’ति गणेत्वा पच्चागमनकालेपि गणेस्सामि, एवं सायं पातं गणेन्तो रक्खिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि रक्ख मातुला’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा निक्खमनकाले ‘‘एको द्वे तयो’’ति गणेत्वा पच्चागमनकालेपि तथेव गणेत्वा सब्बपच्छिमं गहेत्वा खादति. सेसं पुरिमसदिसमेव.

इध पन मूसिकराजा निवत्तित्वा ठितो ‘‘भो अग्गिकभारद्वाज, नायं तव धम्मसुधम्मताय मत्थके चूळा ठपिता, कुच्छिकारणा पन ठपिता’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१२९. ‘‘नायं सिखा पुञ्ञहेतु, घासहेतु अयं सिखा;

नागुट्ठिगणनं याति, अलं ते होतु अग्गिका’’ति.

तत्थ नागुट्ठिगणनं यातीति ‘‘अङ्गुट्ठिगणना’’ति अङ्गुट्ठगणना वुच्चति, अयं मूसिकगणो अङ्गुट्ठगणनं न गच्छति न उपेति न पूरेति, परिक्खयं गच्छतीति अत्थो. अलं ते होतु अग्गिकाति सिङ्गालं नामेन आलपन्तो आह. एत्तावता ते अलं होतु, न इतो परं मूसिके खादिस्ससि. अम्हेहि वा तया सद्धिं संवासो अलं होतु, न मयं इदानि तया सद्धिं वसिस्सामातिपि अत्थो. सेसं पुरिमसदिसमेव.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा सिङ्गालो अयं भिक्खु अहोसि, मूसिकराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अग्गिकभारद्वाजजातकवण्णना नवमा.

[१३०] १०. कोसियजातकवण्णना

यथा वाचा च भुञ्जस्सूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सावत्थियं मातुगामं आरब्भ कथेसि. सा किरेकस्स सद्धासम्पन्नस्स उपासकब्राह्मणस्स ब्राह्मणी दुस्सीला पापधम्मा रत्तिं अतिचरित्वा दिवा किञ्चि कम्मं अकत्वा गिलानालयं दस्सेत्वा नित्थुनमाना निपज्जति. अथ नं ब्राह्मणो ‘‘किं ते भद्दे अफासुक’’न्ति पुच्छि. ‘‘वाता मे विज्झन्ती’’ति. ‘‘अथ किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘सिनिद्धमधुरानि पणीतपणीतानि यागुभत्ततेलादीनी’’ति. ब्राह्मणो यं यं सा इच्छति, तं तं आहरित्वा देति, दासो विय सब्बकिच्चानि करोति. सा पन ब्राह्मणस्स गेहं पविट्ठकाले निपज्जति, बहि निक्खन्तकाले जारेहि सद्धिं वीतिनामेति.

अथ ब्राह्मणो ‘‘इमिस्सा सरीरे विज्झनवातानं परियन्तो न पञ्ञायती’’ति एकदिवसं गन्धमालादीनि आदाय जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा ‘‘किं, ब्राह्मण, न पञ्ञायसी’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, ब्राह्मणिया किर मे सरीरे वाता विज्झन्ति, स्वाहं तस्सा सप्पितेलादीनि चेव पणीतपणीतभोजनानि च परियेसामि, सरीरमस्सा घनं विप्पसन्नच्छविवण्णं जातं, वातरोगस्स पन परियन्तो न पञ्ञायति. अहं तं पटिजग्गन्तोव इधागमनस्स ओकासं न लभामी’’ति आह. सत्था ब्राह्मणिया पापभावं ञत्वा ‘‘ब्राह्मण, ‘एवं निपन्नस्स मातुगामस्स रोगे अवूपसमन्ते इदञ्चिदञ्च भेसज्जं कातुं वट्टती’ति पुब्बेपि ते पण्डितेहि कथितं, भवसङ्खेपगतत्ता पन न सल्लक्खेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि. एकसतराजधानीसु खत्तियकुमारा च ब्राह्मणकुमारा च येभुय्येन तस्सेव सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति. अथेको जनपदवासी ब्राह्मणमाणवो बोधिसत्तस्स सन्तिके तयो वेदे अट्ठारस च विज्जाट्ठानानि उग्गण्हित्वा बाराणसियंयेव कुटुम्बं सण्ठपेत्वा दिवसे दिवसे द्वत्तिक्खत्तुं बोधिसत्तस्स सन्तिकं आगच्छति. तस्स ब्राह्मणी दुस्सीला अहोसि पापधम्माति सब्बं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव.

बोधिसत्तो पन ‘‘इमिना कारणेन ओवादगहणाय ओकासं न लभामी’’ति वुत्ते ‘‘सा माणविका इमं वञ्चेत्वा निपज्जती’’ति ञत्वा ‘‘तस्सा रोगानुच्छविकं भेसज्जं आचिक्खिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा आह ‘‘तात, त्वं इतो पट्ठाय तस्सा सप्पिखीररसादीनि मा अदासि, गोमुत्ते पन पञ्चपण्णानि फलादीनि च पक्खिपित्वा कोट्टेत्वा नवतम्बलोहभाजने पक्खिपित्वा लोहगन्धं गाहापेत्वा रज्जुं वा योत्तं वा रुक्खं वा लतं वा गहेत्वा ‘इदं ते रोगस्स अनुच्छविकभेसज्जं, इदं वा पिव, उट्ठाय वा तया भुत्तभत्तस्स अनुच्छविकं कम्मं करोही’’ति वत्वा इमं गाथं वदेय्यासि. ‘‘सचे भेसज्जं न पिवति, अथ नं रज्जुया वा योत्तेन वा रुक्खेन वा लताय वा कतिचि पहारे पहरित्वा केसेसु गहेत्वा आकड्ढित्वा कप्परेन पोथेय्यासि, सा तङ्खणञ्ञेव उट्ठाय कम्मं करिस्सती’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा वुत्तनियामेनेव भेसज्जं कत्वा ‘‘भद्दे, इमं भेसज्जं पिवा’’ति आह. ‘‘केन ते इदं आचिक्खित’’न्ति? ‘‘आचरियेन, भद्दे’’ति. ‘‘अपनेहि तं, न पिविस्सामी’’ति. माणवो ‘‘न त्वं अत्तनो रुचिया पिविस्ससी’’ति रज्जुं गहेत्वा ‘‘अत्तनो रोगस्स अनुच्छविकं भेसज्जं वा पिव, यागुभत्तानुच्छविकं कम्मं वा करोही’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१३०. ‘‘यथावाचा च भुञ्जस्सु, यथाभुत्तञ्च ब्याहर;

उभयं ते न समेति, वाचा भुत्तञ्च कोसिये’’ति.

तत्थ यथावाचा च भुञ्जस्सूति यथा ते वाचा, तथा भुञ्जस्सु, ‘‘वाता मे विज्झन्ती’’ति वाचाय अनुच्छविकमेव कत्वा भुञ्जस्सूति अत्थो. ‘‘यथावाचं वा’’तिपि पाठो युज्जति, ‘‘यथावाचाया’’तिपि पठन्ति, सब्बत्थ अयमेव अत्थो. यथाभुत्तञ्च ब्याहराति यं यथा ते भुत्तं, तस्स अनुच्छविकमेव ब्याहर, ‘‘अरोगम्ही’’ति वत्वा गेहे कत्तब्बं करोसीति अत्थो. ‘‘यथाभूतञ्चा’’तिपि पाठो, अथ वा अरोगम्हीति यथाभूतमेव वत्वा कम्मं करोहीति अत्थो. उभयं ते न समेति, वाचाभुत्तञ्च कोसियेति या च ते अयं वाचा ‘‘वाता मं विज्झन्ती’’ति यञ्च ते इदं पणीतभोजनं भुत्तं, इदं उभयम्पि तुय्हं न समेति, तस्मा उट्ठाय कम्मं करोहि. ‘‘कोसिये’’ति तं गोत्तेनालपति.

एवं वुत्ते कोसियब्राह्मणधीता ‘‘आचरियेन उस्सुक्कं आपन्नकालतो पट्ठाय न सक्का मया एस वञ्चेतुं, उट्ठाय कम्मं करिस्सामी’’ति उट्ठाय कम्मं अकासि. ‘‘आचरियेन मे दुस्सीलभावो ञातो, इदानि न सक्का इतो पट्ठाय पुन एवरूपं कातु’’न्ति आचरिये गारवेन पापकम्मतोपि विरमित्वा सीलवती अहोसि. सापि ब्राह्मणी ‘‘सम्मासम्बुद्धेन किरम्हि ञाता’’ति सत्थरिपि गारवेन न पुन अनाचारं अकासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जयम्पतिका इदानि जयम्पतिकाव, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कोसियजातकवण्णना दसमा.

कुसनाळिवग्गो तेरसमो.

तस्सुद्दानं –

कुसनाळि च दुम्मेधं, नङ्गलीसम्बकटाहं;

असिलक्खणकलण्डुकं, बिळारग्गिककोसियन्ति.