१४. असम्पदानवग्गो
[१३१] १. असम्पदानजातकवण्णना
असम्पदानेनितरीतरस्साति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो देवदत्तो, अकतञ्ञू तथागतस्स गुणं न जानाती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो अकतञ्ञू, पुब्बेपि अकतञ्ञूयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते मगधरट्ठे राजगहे एकस्मिं मगधरञ्ञे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्सेव सेट्ठि अहोसि असीतिकोटिविभवो सङ्खसेट्ठीति नामेन. बाराणसियं पीळियसेट्ठि नाम असीतिकोटिविभवोव अहोसि. ते अञ्ञमञ्ञं सहायका अहेसुं. तेसु बाराणसियं पीळियसेट्ठिस्स केनचिदेव कारणेन महन्तं भयं उप्पज्जि, सब्बं सापतेय्यं परिहायि. सो दलिद्दो अप्पटिसरणो हुत्वा भरियं आदाय सङ्खसेट्ठिं पच्चयं कत्वा बाराणसितो निक्खमित्वा पदसाव राजगहं पत्वा सङ्खसेट्ठिस्स निवेसनं अगमासि. सो तं दिस्वाव ‘‘सहायो मे आगतो’’ति परिस्सजित्वा सक्कारसम्मानं कत्वा कतिपाहं वीतिनामेत्वा एकदिवसं ‘‘सम्म, केनट्ठेन आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘भयं मे, सम्म, उप्पन्नं, सब्बं धनं परिक्खीणं, उपत्थम्भो मे होही’’ति. ‘‘साधु सम्म, मा भायी’’ति भण्डागारं विवरापेत्वा चत्तालीस हिरञ्ञकोटियो दापेत्वा सेसम्पि परिच्छदपरिवारं सब्बं अत्तनो सन्तकं सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकं मज्झे भिन्दित्वा उपड्ढमेव अदासि. सो तं विभवं आदाय पुन बाराणसिं गन्त्वा निवासं कप्पेसि.
अपरभागे सङ्खसेट्ठिस्सपि तादिसमेव भयं उप्पज्जि. सो अत्तनो पटिसरणं उपधारेन्तो ‘‘सहायस्स मे महाउपकारो कतो, उपड्ढविभवो दिन्नो. न सो मं दिस्वा परिच्चजिस्सति, तस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भरियं आदाय पदसाव बाराणसिं गन्त्वा भरियं आह ‘‘भद्दे, तव मया सद्धिं अन्तरवीथिया गमनं नाम न युत्तं, मया पेसितयानमारुय्ह महन्तेन परिवारेन पच्छा आगमिस्ससि. याव यानं पेसेमि, ताव इधेव होही’’ति वत्वा तं सालाय ठपेत्वा सयं नगरं पविसित्वा सेट्ठिस्स घरं गन्त्वा ‘‘राजगहनगरतो तुम्हाकं सहायो सङ्खसेट्ठि नाम आगतो’’ति आरोचापेसि. सो ‘‘आगच्छतू’’ति पक्कोसापेत्वा तं दिस्वा नेव आसना वुट्ठासि, न पटिसन्थारं अकासि, केवलं ‘‘किमत्थं आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘तुम्हाकं दस्सनत्थं आगतोम्ही’’ति. ‘‘निवासो ते कहं गहितो’’ति? ‘‘न ताव निवासट्ठानं अत्थि, सेट्ठिघरणिम्पि सालाय ठपेत्वाव आगतोम्ही’’ति. ‘‘तुम्हाकं इध निवासट्ठानं नत्थि, निवापं गहेत्वा एकस्मिं ठाने पचापेत्वा भुञ्जित्वा गच्छथ, पुन अम्हाकं घरं मा पविसथा’’ति वत्वा ‘‘मय्हं सहायस्स दुस्सन्ते बन्धित्वा एकं बहलपलापतुम्बं देही’’ति दासं आणापेसि. तं दिवसं किर सो रत्तसालीनं सकटसहस्समत्तं ओफुनापेत्वा कोट्ठागारं पूरापेसि, चत्तालीसकोटिधनं गहेत्वा आगतो अकतञ्ञू महाचोरो सहायकस्स तुम्बमत्ते पलापे दापेसि. दासो पच्छियं एकं पलापतुम्बं पक्खिपित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि.
बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘अयं असप्पुरिसो मम सन्तिका चत्तालीसकोटिधनं लभित्वा इदानि पलापतुम्बं दापेसि, गण्हामि नु खो, न गण्हामी’’ति? अथस्स एतदहोसि ‘‘अयं ताव अकतञ्ञू मित्तदुब्भी कतविनासकभावेन मया सद्धिं मित्तभावं भिन्दि. सचाहं एतेन दिन्नं पलापतुम्बं लामकत्ता न गण्हिस्सामि, अहम्पि मित्तभावं भिन्दिस्सामि. अन्धबाला परित्तकं लद्धं अग्गण्हन्ता मित्तभावं विनासेन्ति, अहं पन एतेन दिन्नं पलापतुम्बं गहेत्वा मम वसेन मित्तभावं पतिट्ठापेस्सामी’’ति. सो पलापतुम्बं दुस्सन्ते बन्धित्वा पासादा ओरुय्ह सालं अगमासि. अथ नं भरिया ‘‘किं ते, अय्य, लद्ध’’न्ति पुच्छि. ‘‘भद्दे अम्हाकं सहायो पीळियसेट्ठि पलापतुम्बं दत्वा अम्हे अज्जेव विस्सज्जेसी’’ति. सा ‘‘अय्य, किमत्थं अग्गहेसि, किं एतं चत्तालीसकोटिधनस्स अनुच्छविक’’न्ति रोदितुं आरभि. बोधिसत्तोपि ‘‘भद्दे, मा रोदि, अहं तेन सद्धिं मित्तभावभेदनभयेन मम वसेन मित्तभावं पतिट्ठापेतुं गण्हिं, त्वं किंकारणा रोदसी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१३१. ‘‘असम्पदानेनितरीतरस्स, बालस्स मित्तानि कलीभवन्ति;
तस्मा हरामि भुसं अड्ढमानं, मा मे मित्ति जीयित्थ सस्सताय’’न्ति.
तत्थ असम्पदानेनाति असम्पादानेन. अकारलोपे सन्धि, अग्गहणेनाति अत्थो. इतरीतरस्साति यस्स कस्सचि लामकालामकस्स. बालस्स मित्तानि कलीभवन्तीति दन्धस्स अपञ्ञस्स मित्तानि कलीनि काळकण्णिसदिसानि होन्ति, भिज्जन्तीति अत्थो. तस्मा हरामि भुसं अड्ढमानन्ति तेन कारणेन अहं सहायेन दिन्नं एकपलापतुम्बं हरामि गण्हामीति दस्सेति. ‘‘मान’’न्ति हि अट्ठन्नं नाळीनं नामं, चतुन्नं अड्ढमानं, चतस्सो च नाळियो तुम्बो नाम. तेन वुत्तं ‘‘पलापतुम्ब’’न्ति. मा मे मित्ति जीयित्थ सस्सतायन्ति मम सहायेन सद्धिं मित्ति मा भिज्जित्थ, सस्सताव अयं होतूति अत्थो.
एवं वुत्तेपि सेट्ठिभरिया रोदतेव. तस्मिं खणे सङ्खसेट्ठिना पीळियसेट्ठिस्स दिन्नो कम्मन्तदासो सालाद्वारेन आगच्छन्तो सेट्ठिभरियाय रोदनसद्दं सुत्वा सालं पविसित्वा अत्तनो सामिके दिस्वा पादेसु निपतित्वा रोदित्वा कन्दित्वा ‘‘किमत्थं इधागतत्थ, सामी’’ति पुच्छि. सेट्ठि सब्बं आरोचेसि. कम्मन्तदासो ‘‘होतु, सामि, मा चिन्तयित्था’’ति उभोपि अस्सासेत्वा अत्तनो गेहं नेत्वा गन्धोदकेन न्हापेत्वा भोजेत्वा ‘‘सामिका, वो आगता’’ति सेसदासे सन्निपातेत्वा दस्सेत्वा कतिपाहं वीतिनामेत्वा सब्बे दासे गहेत्वा राजङ्गणं गन्त्वा उपरवं अकासि. राजा पक्कोसापेत्वा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छि, ते सब्बं तं पवत्तिं रञ्ञो आरोचेसुं.
राजा तेसं वचनं सुत्वा उभोपि सेट्ठी पक्कोसापेत्वा सङ्खसेट्ठिं पुच्छि ‘‘सच्चं किर तया महासेट्ठि पीळियसेट्ठिस्स चत्तालीसकोटिधनं दिन्न’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, मम सहायस्स मं तक्केत्वा राजगहं आगतस्स न केवलं धनं, सब्बं विभवजातं सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकं द्वे कोट्ठासे कत्वा समभागे अदासिन्ति. राजा ‘‘सच्चमेत’’न्ति पीळियसेट्ठिं पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तया पनस्स तञ्ञेव तक्केत्वा आगतस्स अत्थि कोचि सक्कारो वा सम्मानो वा कतो’’ति. सो तुण्ही अहोसि. अपि पन ते एतस्स पलापतुम्बमत्तं दुस्सन्ते पक्खिपापेत्वा दापितं अत्थीति. तम्पि सुत्वा तुण्हीयेव अहोसि. राजा ‘‘किं कातब्ब’’न्ति अमच्चेहि सद्धिं मन्तेत्वा तं परिभासित्वा ‘‘गच्छथ, पीळियसेट्ठिस्स घरे सब्बं विभवं सङ्खसेट्ठिस्स देथा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘महाराज, मय्हं परसन्तकेन अत्थो नत्थि, मया दिन्नमत्तमेव पन दापेथा’’ति आह. राजा बोधिसत्तस्स सन्तकं दापेसि. बोधिसत्तो सब्बं अत्तनो दिन्नविभवं पटिलभित्वा दासपरिवुतो राजगहमेव गन्त्वा कुटुम्बं सण्ठपेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पीळियसेट्ठि देवदत्तो अहोसि, सङ्खसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
असम्पदानजातकवण्णना पठमा.
[१३२] २. भीरुकजातकवण्णना
कुसलूपदेसे धितिया दळ्हाय चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अजपालनिग्रोधे मारधीतानं पलोभनसुत्तन्तं आरब्भ कथेसि. भगवता हि आदितो पट्ठाय वुत्तं –
‘‘दद्दल्लमाना आगञ्छुं, तण्हा च अरती रगा;
ता तत्थ पनुदी सत्था, तूलं भट्ठंव मालुतो’’ति. (सं. नि. १.१६१);
एवं याव परियोसाना तस्स सुत्तन्तस्स कथितकाले धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सम्मासम्बुद्धो मारधीतरो अनेकसतानिपि दिब्बरूपानि मापेत्वा पलोभनत्थाय उपसङ्कमन्तियो अक्खीनिपि उम्मीलेत्वा न ओलोकेसि, अहो बुद्धबलं नाम अच्छरिय’’न्ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव मय्हं सब्बासवे खेपेत्वा सब्बञ्ञुतं सम्पत्तस्स मारधीतानं अनोलोकनं नाम अच्छरियं, अहञ्हि पुब्बे बोधिञाणं परियेसमानो सकिलेसकालेपि अभिसङ्खतं दिब्बरूपं इन्द्रियानि भिन्दित्वा किलेसवसेन अनोलोकेत्वाव गन्त्वा महारज्जं पापुणि’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो भातिकसतस्स कनिट्ठो अहोसीति सब्बं हेट्ठा तक्कसिलाजातके वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं. तदा पन तक्कसिलानगरवासीहि बहिनगरे सालायं बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा याचित्वा रज्जं पटिच्छापेत्वा अभिसेके कते तक्कसिलानगरवासिनो नगरं देवनगरं विय, राजभवनञ्च इन्दभवनं विय अलङ्करिंसु. तदा बोधिसत्तो नगरं पविसित्वा राजभवने पासादे महातले समुस्सितसेतच्छत्तं रतनवरपल्लङ्कं अभिरुय्ह देवराजलीलाय निसीदि, अमच्चा च ब्राह्मणगहपतिकादयो च खत्तियकुमारा च सब्बालङ्कारपटिमण्डिता परिवारेत्वा अट्ठंसु, देवच्छरापटिभागा सोळससहस्सनाटकित्थियो नच्चगीतवादितकुसला उत्तमविलाससम्पन्ना नच्चगीतवादितानि पयोजेसुं. गीतवादितसद्देन राजभवनं मेघत्थनितपूरिता महासमुद्दकुच्छि विय एकनिन्नादं अहोसि. बोधिसत्तो तं अत्तनो सिरिसोभग्गं ओलोकयमानोव चिन्तेसि ‘‘सचाहं तासं यक्खिनीनं अभिसङ्खतं दिब्बरूपं ओलोकेस्सं, जीवितक्खयं पत्तो अभविस्सं, इमं सिरिसोभग्गं न ओलोकेस्सं. पच्चेकबुद्धानं पन ओवादे ठितभावेन इदं मया सम्पत्त’’न्ति. एवञ्च पन चिन्तेत्वा उदानं उदानेन्तो इमं गाथमाह –
१३२. ‘‘कुसलूपदेसे धितिया दळ्हाय च, अनिवत्तितत्ता भयभीरुताय च;
न रक्खसीनं वसमागमिम्हसे, स सोत्थिभावो महता भयेन मे’’ति.
तत्थ कुसलूपदेसेति कुसलानं उपदेसे, पच्चेकबुद्धानं ओवादेति अत्थो. धितिया दळ्हाय चाति दळ्हाय धितिया च, थिरेन अब्बोच्छिन्ननिरन्तरवीरियेन चाति अत्थो. अनिवत्तितत्ता भयभीरुताय चाति भयभीरुताय अनिवत्तितताय च. तत्थ भयन्ति चित्तुत्रासमत्तं परित्तभयं. भीरुताति सरीरकम्पनप्पत्तं महाभयं. इदं उभयम्पि महासत्तस्स ‘‘यक्खिनियो नामेता मनुस्सखादिका’’ति भेरवारम्मणं दिस्वापि नाहोसि. तेनाह ‘‘अनिवत्तितत्ता भयभीरुताय चा’’ति. भयभीरुताय अभावेनेव भेरवारम्मणं दिस्वापि अनिवत्तनभावेनाति अत्थो. न रक्खसीनं वसमागमिम्हसेति यक्खकन्तारे तासं रक्खसीनं वसं न अगमिम्ह. यस्मा अम्हाकं कुसलूपदेसे धिति च दळ्हा अहोसि, भयभीरुताभावेन च अनिवत्तनसभावा अहुम्हा, तस्मा रक्खसीनं वसं न अगमिम्हाति वुत्तं होति. स सोत्थिभावो महता भयेन मेति सो मय्हं अयं अज्ज महता भयेन रक्खसीनं सन्तिका पत्तब्बेन दुक्खदोमनस्सेन सोत्थिभावो खेमभावो पीतिसोमनस्सभावोयेव जातोति.
एवं महासत्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘अहं तेन समयेन तक्कसिलं गन्त्वा रज्जप्पत्तकुमारो अहोसि’’न्ति.
भीरुकजातकवण्णना दुतिया.
[१३३] ३. घतासनजातकवण्णना
खेमं यहिन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो हि भिक्खु सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा एकं गामकं उपनिस्साय अरञ्ञसेनासने वस्सं उपगञ्छि. तस्स पठममासेयेव पिण्डाय पविट्ठस्स पण्णसाला झायित्थ. सो वसनट्ठानाभावेन किलमन्तो उपट्ठाकानं आचिक्खि. ते ‘‘होतु, भन्ते, पण्णसालं करिस्साम, कसाम ताव, वपाम तावा’’तिआदीनि वदन्ता तेमासं वीतिनामेसुं. सो सेनासनसप्पायाभावेन कम्मट्ठानं मत्थकं पापेतुं नासक्खि. सो निमित्तमत्तम्पि अनुप्पादेत्वा वुत्थवस्सो जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं नु खो ते, भिक्खु, कम्मट्ठानं सप्पायं जात’’न्ति पुच्छि. सो आदितो पट्ठाय असप्पायभावं कथेसि. सत्था ‘‘पुब्बे खो, भिक्खु, तिरच्छानापि अत्तनो सप्पायासप्पायं ञत्वा सप्पायकाले वसित्वा असप्पायकाले वसनट्ठानं पहाय अञ्ञत्थ अगमंसु, त्वं कस्मा अत्तनो सप्पायासप्पायं न अञ्ञासी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सकुणयोनियं निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा सोभग्गप्पत्तो सकुणराजा हुत्वा एकस्मिं अरञ्ञायतने जातस्सरतीरे साखाविटपसम्पन्नं बहलपत्तपलासं महारुक्खं उपनिस्साय सपरिवारो वासं कप्पेसि. बहू सकुणा तस्स रुक्खस्स उदकमत्थके पत्थटसाखासु वसन्ता सरीरवळञ्जं उदके पातेन्ति. तस्मिञ्च जातस्सरे चण्डो नागराजा वसति. तस्स एतदहोसि ‘‘इमे सकुणा मय्हं निवासे जातस्सरे सरीरवळञ्जं पातेन्ति, यंनूनाहं उदकतो अग्गिं उट्ठापेत्वा रुक्खं झापेत्वा एते पलापेय्य’’न्ति. सो कुद्धमानसो रत्तिभागे सब्बेसं सकुणानं सन्निपतित्वा रुक्खसाखासु निपन्नकाले पठमं ताव उद्धनारोपितं विय उदकं पक्कुधापेत्वा दुतियवारे धूमं उट्ठापेत्वा ततियवारे तालक्खन्धप्पमाणं जालं उट्ठापेसि. बोधिसत्तो उदकतो जालं उट्ठहमानं दिस्वा ‘‘भो, सकुणा, अग्गिना आदित्तं नाम उदकेन निब्बापेन्ति, इदानि पन उदकमेव आदित्तं. न सक्का अम्हेहि इध वसितुं, अञ्ञत्थ गमिस्सामा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१३३. ‘‘खेमं यहिं तत्थ अरी उदीरितो, दकस्स मज्झे जलते घतासनो;
न अज्ज वासो महिया महीरुहे, दिसा भजव्हो सरणाज्ज नोभय’’न्ति.
तत्थ खेमं यहिं तत्थ अरी उदीरितोति यस्मिं उदकपिट्ठे खेमभावो निब्भयभावो, तस्मिं अत्तपच्चत्थिको सपत्तो उट्ठितो. दकस्साति उदकस्स. घतासनोति अग्गि. सो हि घतं अस्नाति, तस्मा ‘‘घतासनो’’ति वुच्चति. न अज्ज वासोति अज्ज नो वासो नत्थि. महिया महीरुहेति महिरुहो वुच्चति रुक्खो, तस्मिं इमिस्सा महिया जाते रुक्खेति अत्थो. दिसा भजव्होति दिसा भजथ गच्छथ. सरणाज्ज नो भयन्ति अज्ज अम्हाकं सरणतो भयं जातं, पटिसरणट्ठानतो भयं उप्पन्नन्ति अत्थो.
एवं वत्वा बोधिसत्तो अत्तनो वचनकरे सकुणे आदाय उप्पतित्वा अञ्ञत्थ गतो. बोधिसत्तस्स वचनं अग्गहेत्वा ठितसकुणा जीवितक्खयं पत्ता.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठासि.
तदा बोधिसत्तस्स वचनकरा सकुणा बुद्धपरिसा अहेसुं, सकुणराजा पन अहमेव अहोसिन्ति.
घतासनजातकवण्णना ततिया.
[१३४] ४. झानसोधनजातकवण्णना
ये सञ्ञिनोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सङ्कस्सनगरद्वारे अत्तना संखित्तेन पुच्छितपञ्हस्स धम्मसेनापतिनो वित्थारब्याकरणं आरब्भ कथेसि. तत्रिदं अतीतवत्थु – अतीते किर बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति आह…पे… तापसा जेट्ठन्तेवासिकस्स कथं न गण्हिंसु. बोधिसत्तो आभस्सरतो आगन्त्वा आकासे ठत्वा इमं गाथमाह –
१३४. ‘‘ये सञ्ञिनो तेपि दुग्गता, येपि असञ्ञिनो तेपि दुग्गता;
एतं उभयं विवज्जय, तं समापत्तिसुखं अनङ्गण’’न्ति.
तत्थ ये सञ्ञिनोति ठपेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनलाभिनो अवसेसे सचित्तकसत्ते दस्सेति. तेपि दुग्गताति तस्सा समापत्तिया अलाभतो तेपि दुग्गता नाम. येपि असञ्ञिनोति असञ्ञभवे निब्बत्ते अचित्तकसत्ते दस्सेति. तेपि दुग्गताति तेपि इमिस्सायेव समापत्तिया अलाभतो दुग्गतायेव नाम. एतं उभयं विवज्जयाति एतं उभयम्पि सञ्ञिभवञ्च असञ्ञिभवञ्च विवज्जय पजहाति अन्तेवासिकं ओवदति. तं समापत्तिसुखं अनङ्गणन्ति तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिलाभिनो सन्तट्ठेन ‘‘सुख’’न्ति सङ्खं गतं झानसुखं अनङ्गणं निद्दोसं बलवचित्तेकग्गतासभावेनपि तं अनङ्गणं नाम जातं.
एवं बोधिसत्तो धम्मं देसेत्वा अन्तेवासिकस्स गुणं कथेत्वा ब्रह्मलोकमेव अगमासि. तदा सेसतापसा जेट्ठन्तेवासिकस्स सद्दहिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जेट्ठन्तेवासिको सारिपुत्तो, महाब्रह्मा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
झानसोधनजातकवण्णना चतुत्था.
[१३५] ५. चन्दाभजातकवण्णना
चन्दाभन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सङ्कस्सनगरद्वारे थेरस्सेव पञ्हब्याकरणं आरब्भ कथेसि. अतीते किर बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो ‘‘चन्दाभं सूरियाभ’’न्ति वत्वा आभस्सरे निब्बत्तो. तापसा जेट्ठन्तेवासिकस्स न सद्दहिंसु. बोधिसत्तो आभस्सरतो आगन्त्वा आकासे ठितो इमं गाथमाह –
१३५. ‘‘चन्दाभं सूरियाभञ्च, योध पञ्ञाय गाधति;
अवितक्केन झानेन, होति आभस्सरूपगो’’ति.
तत्थ चन्दाभन्ति ओदातकसिणं दस्सेति. सूरियाभन्ति पीतकसिणं. योध पञ्ञाय गाधतीति यो पुग्गलो इध सत्तलोके इदं कसिणद्वयं पञ्ञाय गाधति, आरम्मणं कत्वा अनुपविसति, तत्थेव पतिट्ठहति. अथ वा चन्दाभं सूरियाभञ्च, योध पञ्ञाय गाधतीति यत्तकं ठानं चन्दाभा च सूरियाभा च पत्थटा, तत्थके ठाने पटिभागकसिणं वड्ढेत्वा तं आरम्मणं कत्वा झानं निब्बत्तेन्तो उभयम्पेतं आभं पञ्ञाय गाधति नाम. तस्मा अयम्पेत्थ अत्थोयेव. अवितक्केन झानेन, होति आभस्सरूपगोति सो पुग्गलो तथा कत्वा पटिलद्धेन दुतियेन झानेन आभस्सरब्रह्मलोकूपगो होतीति.
एवं बोधिसत्तो तापसे बोधेत्वा जेट्ठन्तेवासिकस्स गुणं कथेत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जेट्ठन्तेवासिको सारिपुत्तो, महाब्रह्मा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चन्दाभजातकवण्णना पञ्चमा.
[१३६] ६. सुवण्णहंसजातकवण्णना
यं लद्धं तेन तुट्ठब्बन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो थुल्लनन्दं भिक्खुनिं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि अञ्ञतरो उपासको भिक्खुनिसङ्घं लसुणेन पवारेत्वा खेत्तपालं आणापेसि ‘‘सचे भिक्खुनियो आगच्छन्ति, एकेकाय भिक्खुनिया द्वे तयो भण्डिके देही’’ति. ततो पट्ठाय भिक्खुनियो तस्स गेहम्पि खेत्तम्पि लसुणत्थाय गच्छन्ति. अथेकस्मिं उस्सवदिवसे तस्स गेहे लसुणं परिक्खयं अगमासि. थुल्लनन्दा भिक्खुनी सपरिवारा गेहं गन्त्वा ‘‘लसुणेनावुसो अत्थो’’ति वत्वा ‘‘नत्थय्ये, यथाभतं लसुणं परिक्खीणं, खेत्तं गच्छथा’’ति वुत्ता खेत्तं गन्त्वा न मत्तं जानित्वा लसुणं आहरापेसि. खेत्तपालो उज्झायि ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खुनियो न मत्तं जानित्वा लसुणं हरापेस्सन्ती’’ति? तस्स कथं सुत्वा या ता भिक्खुनियो अप्पिच्छा, तापि, तासं सुत्वा भिक्खूपि, उज्झायिंसु. उज्झायित्वा च पन भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. भगवा थुल्लनन्दं भिक्खनिं गरहित्वा ‘‘भिक्खवे, महिच्छो पुग्गलो नाम विजातमातुयापि अप्पियो होति अमनापो, अप्पसन्ने पसादेतुं, पसन्नानं वा भिय्योसोमत्ताय पसादं जनेतुं, अनुप्पन्नं वा लाभं उप्पादेतुं, उप्पन्नं वा पन लाभं थिरं कातुं न सक्कोति. अप्पिच्छो पन पुग्गलो अप्पसन्ने पसादेतुं, पसन्नानं वा भिय्योसोमत्ताय पसादं जनेतुं, अनुप्पन्नं वा लाभं उप्पादेतुं, उप्पन्नं वा पन लाभं थिरं कातुं सक्कोती’’तिआदिना नयेन भिक्खूनं तदनुच्छविकं धम्मं कथेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, थुल्लनन्दा इदानेव महिच्छा, पुब्बेपि महिच्छायेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अञ्ञतरस्मिं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. तस्स वयप्पत्तस्स समानजातिका कुला पजापतिं आहरिंसु. तस्सा नन्दा नन्दावती सुन्दरीनन्दाति तिस्सो धीतरो अहेसुं. तासु पतिकुलं अगतासुयेव बोधिसत्तो कालं कत्वा सुवण्णहंसयोनियं निब्बत्ति, जातिस्सरञाणञ्चस्स उप्पज्जि. सो वयप्पत्तो सुवण्णसञ्छन्नं सोभग्गप्पत्तं महन्तं अत्तभावं दिस्वा ‘‘कुतो नु खो चवित्वा अहं इधूपपन्नो’’ति आवज्जेन्तो ‘‘मनुस्सलोकतो’’ति ञत्वा पुन ‘‘कथं नु खो मे ब्राह्मणी च धीतरो च जीवन्ती’’ति उपधारेन्तो ‘‘परेसं भतिं कत्वा किच्छेन जीवन्ती’’ति ञत्वा चिन्तेसि ‘‘मय्हं सरीरे सोवण्णमयानि पत्तानि कोट्टनघट्टनखमानि, इतो तासं एकेकं पत्तं दस्सामि, तेन मे पजापति च धीतरो च सुखं जीविस्सन्ती’’ति. सो तत्थ गन्त्वा पिट्ठिवंसकोटियं निलीयि, ब्राह्मणी च धीतरो च बोधिसत्तं दिस्वा ‘‘कुतो आगतोसि, सामी’’ति पुच्छिंसु. ‘‘अहं तुम्हाकं पिता कालं कत्वा सुवण्णहंसयोनियं निब्बत्तो तुम्हे दट्ठुं आगतो. इतो पट्ठाय तुम्हाकं परेसं भतिं कत्वा दुक्खजीविकाय जीवनकिच्चं नत्थि, अहं वो एकेकं पत्तं दस्सामि, तं विक्किणित्वा सुखेन जीवथा’’ति एकं पत्तं दत्वा अगमासि. सो एतेनेव नियामेन अन्तरन्तरा आगन्त्वा एकेकं पत्तं देति, ब्राह्मणी च धीतरो च अड्ढा सुखिता अहेसुं.
अथेकदिवसं सा ब्राह्मणी धीतरो आमन्तेसि ‘‘अम्मा, तिरच्छानानं नाम चित्तं दुज्जानं. कदाचि वो पिता इध नागच्छेय्य, इदानिस्स आगतकाले सब्बानि पत्तानिपि लुञ्चित्वा गण्हामा’’ति. ता ‘‘एवं नो पिता किलमिस्सती’’ति न सम्पटिच्छिंसु. ब्राह्मणी पन महिच्छताय पुन एकदिवसं सुवण्णहंसराजस्स आगतकाले ‘‘एहि ताव, सामी’’ति वत्वा तं अत्तनो सन्तिकं उपगतं उभोहि हत्थेहि गहेत्वा सब्बपत्तानि लुञ्चि. तानि पन बोधिसत्तस्स रुचिं विना बलक्कारेन गहितत्ता सब्बानि बकपत्तसदिसानि अहेसुं. बोधिसत्तो पक्खे पसारेत्वा गन्तुं नासक्खि. अथ नं सा महाचाटियं पक्खिपित्वा पोसेसि. तस्स पुन उट्ठहन्तानि पत्तानि सेतानि सम्पज्जिंसु. सो सञ्जातपत्तो उप्पतित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गन्त्वा न पुन आगमासि.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, थुल्लनन्दा इदानेव महिच्छा, पुब्बेपि महिच्छायेव, महिच्छताय च पन सुवण्णम्हा परिहीना. इदानि पन अत्तनो महिच्छताय एव लसुणम्हापि परिहायिस्सति, तस्मा इतो पट्ठाय लसुणं खादितुं न लभिस्सति. यथा च थुल्लनन्दा, एवं तं निस्साय सेसभिक्खुनियोपि. तस्मा बहुं लभित्वापि पमाणमेव जानितब्बं, अप्पं लभित्वा पन यथालद्धेनेव सन्तोसो कातब्बो, उत्तरि न पत्थेतब्ब’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
१३६. ‘‘यं लद्धं तेन तुट्ठब्बं, अतिलोभो हि पापको;
हंसराजं गहेत्वान, सुवण्णा परिहायथा’’ति.
तत्थ तुट्ठब्बन्ति तुस्सितब्बं.
इदं पन वत्वा सत्था अनेकपरियायेन गरहित्वा ‘‘या पन भिक्खुनी लसुणं खादेय्य, पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ७९४) सिक्खापदं पञ्ञापेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणी अयं थुल्लनन्दा अहोसि, तिस्सो धीतरो इदानि तिस्सोयेव भगिनियो, सुवण्णहंसराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सुवण्णहंसजातकवण्णना छट्ठा.
[१३७] ७. बब्बुजातकवण्णना
यत्थेको लभते बब्बूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो काणमातुसिक्खापदं (पाचि. २३० आदयो) आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि काणमाता नाम धीतुवसेन पाकटनामा उपासिका अहोसि सोतापन्ना अरियसाविका. सा धीतरं काणं अञ्ञतरस्मिं गामके समानजातिकस्स पुरिसस्स अदासि. काणा केनचिदेव करणीयेन मातु घरं अगमासि. अथस्सा सामिको कतिपाहच्चयेन दूतं पाहेसि ‘‘आगच्छतु काणा, इच्छामि काणाय आगमन’’न्ति. काणा दूतस्स वचनं सुत्वा ‘‘अम्म, गमिस्सामी’’ति मातरं आपुच्छि. काणमाता ‘‘एत्तकं कालं वसित्वा कथं तुच्छहत्थाव गमिस्ससी’’ति पूवं पचि. तस्मिंयेव खणे एको पिण्डचारिको भिक्खु तस्सा निवेसनं अगमासि, उपासिका तं निसीदापेत्वा पत्तपूरं पूवं दापेसि. सो भिक्खु निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि, तस्सपि तथेव दापेसि. सोपि निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि, तस्सपि तथेवाति एवं चतुन्नं जनानं दापेसि. यथापटियत्तं पूवं परिक्खयं अगमासि, काणाय गमनं न सम्पज्जि. अथस्सा सामिको दुतियम्पि, ततियम्पि दूतं पाहेसि. ततियं पाहेन्तो च ‘‘सचे काणा नागच्छिस्सति, अहं अञ्ञं पजापतिं आनेस्सामी’’ति पाहेसि. तयोपि वारे तेनेव उपायेन गमनं न सम्पज्जि, काणाय सामिको अञ्ञं पजापतिं आनेसि. काणा तं पवत्तिं सुत्वा रोदमाना अट्ठासि.
सत्था तं कारणं ञत्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय काणमाताय निवेसनं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा काणमातरं पुच्छि ‘‘किस्सायं काणा रोदती’’ति? ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति च सुत्वा काणमातरं समस्सासेत्वा धम्मिं कथं कथेत्वा उट्ठायासना विहारं अगमासि. अथ तेसं चतुन्नं भिक्खूनं तयो वारे यथापटियत्तपूवं गहेत्वा काणाय गमनस्स उपच्छिन्नभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, चतूहि नाम भिक्खूहि तयो वारे काणमाताय पक्कपूवं खादित्वा काणाय गमनन्तरायं कत्वा सामिकेन परिच्चत्तं धीतरं निस्साय महाउपासिकाय दोमनस्सं उप्पादित’’न्ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव ते चत्तारो भिक्खू काणमाताय सन्तकं खादित्वा तस्सा दोमनस्सं उप्पादेसुं, पुब्बेपि उप्पादेसुंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पासाणकोट्टककुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो परियोदातसिप्पो अहोसि. कासिरट्ठे एकस्मिं निगमे एको महाविभवो सेट्ठि अहोसि, तस्स निधानगतायेव चत्तालीस हिरञ्ञकोटियो अहेसुं. अथस्स भरिया कालं कत्वा धनसिनेहेन गन्त्वा धनपिट्ठियं मूसिका हुत्वा निब्बत्ति. एवं अनुक्कमेन सब्बम्पि तं कुलं अब्भत्थं अगमासि, वंसो उपच्छिज्जि. सो गामोपि छड्डितो अपण्णत्तिकभावं अगमासि. तदा बोधिसत्तो तस्मिं पुराणगामट्ठाने पासाणे उप्पाटेत्वा कोट्टेति. अथ सा मूसिका गोचराय चरमाना बोधिसत्तं पुनप्पुनं पस्सन्ती उप्पन्नसिनेहा हुत्वा चिन्तेसि ‘‘मय्हं धनं बहु निक्कारणेन नस्सिस्सति, इमिना सद्धिं एकतो हुत्वा इदं धनं दत्वा मंसं विक्किणापेत्वा खादिस्सामी’’ति. सा एकदिवसं एकं कहापणं मुखेन डंसित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि. सो तं दिस्वा पियवाचाय समालपन्तो ‘‘किं नु खो, अम्म, कहापणं गहेत्वा आगतासी’’ति आह. तात, इमं गहेत्वा अत्तनापि परिभुञ्ज, मय्हम्पि मंसं आहराति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा कहापणं आदाय घरं गन्त्वा एकेन मासकेन मंसं किणित्वा आहरित्वा तस्सा अदासि. सा तं गहेत्वा अत्तनो निवासट्ठानं गन्त्वा यथारुचिया खादि. ततो पट्ठाय इमिनाव नियामेन दिवसे दिवसे बोधिसत्तस्स कहापणं देति, सोपिस्सा मंसं आहरति.
अथेकदिवसं तं मूसिकं बिळारो अग्गहेसि. अथ नं सा एवमाह ‘‘मा, सम्म, मं मारेसी’’ति. किंकारणा न मारेस्सामि? अहञ्हि छातो मंसं खादितुकामो, न सक्का मया न मारेतुन्ति. किं पन एकदिवसमेव मंसं खादितुकामोसि, उदाहु निच्चकालन्ति? ‘‘लभमानो निच्चकालम्पि खादितुकामोम्ही’’ति. ‘‘यदि एवं अहं ते निच्चकालं मंसं दस्सामि, विस्सज्जेहि म’’न्ति. अथ नं बिळारो ‘‘तेन हि अप्पमत्ता होही’’ति विस्सज्जेसि. ततो पट्ठाय सा अत्तनो आभतं मंसं द्वे कोट्ठासे कत्वा एकं बिळारस्स देति, एकं सयं खादति. अथ नं एकदिवसं अञ्ञोपि बिळारो अग्गहेसि, तम्पि तथेव सञ्ञापेत्वा अत्तानं विस्सज्जापेसि. ततो पट्ठाय तयो कोट्ठासे कत्वा खादन्ति. पुन अञ्ञो अग्गहेसि, तम्पि तथेव सञ्ञापेत्वा अत्तानं मोचापेसि. ततो पट्ठाय चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खादन्ति. पुन अञ्ञो अग्गहेसि, तम्पि तथेव सञ्ञापेत्वा अत्तानं मोचापेसि. ततो पट्ठाय पञ्च कोट्ठासे कत्वा खादन्ति. सा पञ्चमं कोट्ठासं खादमाना अप्पाहारताय किलन्ता किसा अहोसि अप्पमंसलोहिता
बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘अम्म, कस्मा मिलातासी’’ति वत्वा ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति वुत्ते ‘‘त्वं एत्तकं कालं कस्मा मय्हं नाचिक्खि, अहमेत्थ कातब्बं जानिस्सामी’’ति तं समस्सासेत्वा सुद्धफलिकपासाणेन गुहं कत्वा आहरित्वा ‘‘अम्म, त्वं इमं गुहं पविसित्वा निपज्जित्वा आगतागतानं फरुसाहि वाचाहि सन्तज्जेय्यासी’’ति आह. सा गुहं पविसित्वा निपज्जि. अथेको बिळारो आगन्त्वा ‘‘देहि, अज्ज मे मंस’’न्ति आह. अथ नं मूसिका ‘‘अरे, दुट्ठबिळार, किं ते अहं मंसहारिका, अत्तनो पुत्तानं मंसं खादा’’ति तज्जेसि. बिळारो फलिकगुहाय निपन्नभावं अजानन्तो कोधवसेन मूसिकं गण्हिस्सामी’’ति सहसाव पक्खन्दित्वा हदयेन फलिकगुहायं पहरि. तावदेवस्स हदयं भिज्जि, अक्खीनि निक्खमनाकारप्पत्तानि जातानि. सो तत्थेव जीवितक्खयं पत्वा एकमन्तं पटिच्छन्नट्ठाने पति. एतेनूपायेन अपरोपि अपरोपीति चत्तारोपि जना जीवितक्खयं पापुणिंसु. ततो पट्ठाय मूसिका निब्भया हुत्वा बोधिसत्तस्स देवसिकं द्वे तयो कहापणे देति. एवं अनुक्कमेन सब्बम्पि धनं बोधिसत्तस्सेव अदासि. ते उभोपि यावजीवं मेत्तिं अभिन्दित्वा यथाकम्मं गता.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
१३७. ‘‘यत्थेको लभते बब्बु, दुतियो तत्थ जायति;
ततियो च चतुत्थो च, इदं ते बब्बुका बिल’’न्ति.
तत्थ यत्थाति यस्मिं ठाने. बब्बूति बिळारो. दुतियो तत्थ जायतीति यत्थ एको मूसिकं वा मंसं वा लभति, दुतियोपि तत्थ बिळारो जायति उप्पज्जति, तथा ततियो च चतुत्थो च. एवं ते तदा चत्तारो बिळारा अहेसुं. हुत्वा च पन दिवसे दिवसे मंसं खादन्ता ते बब्बुका इदं फलिकमयं बिलं उरेन पहरित्वा सब्बेपि जीवितक्खयं पत्ताति.
एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा चत्तारो बिळारा चत्तारो भिक्खू अहेसुं, मूसिका काणमाता, पासाणकोट्टकमणिकारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बब्बुजातकवण्णना सत्तमा.
[१३८] ८. गोधाजातकवण्णना
किं ते जटाहि दुम्मेधाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा कथितसदिसमेव.
अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गोधायोनियं पटिसन्धिं गण्हि. तदा एको पञ्चाभिञ्ञो उग्गतपो तापसो एकं पच्चन्तगामं निस्साय अरञ्ञायतने पण्णसालायं वसति, गामवासिनो तापसं सक्कच्चं उपट्ठहन्ति. बोधिसत्तो तस्स चङ्कमनकोटियं एकस्मिं वम्मिके वसति, वसन्तो च पन दिवसे दिवसे द्वे तयो वारे तापसं उपसङ्कमित्वा धम्मूपसंहितं अत्थूपसंहितञ्च वचनं सुत्वा तापसं वन्दित्वा वसनट्ठानमेव गच्छति. अपरभागे तापसो गामवासिनो आपुच्छित्वा पक्कामि. पक्कमन्ते च पन तस्मिं सीलवतसम्पन्ने तापसे अञ्ञो कूटतापसो आगन्त्वा तस्मिं अस्समपदे वासं कप्पेसि. बोधिसत्तो ‘‘अयम्पि सीलवा’’ति सल्लक्खेत्वा पुरिमनयेनेव तस्स सन्तिकं अगमासि.
अथेकदिवसं निदाघसमये अकालमेघे वुट्ठे वम्मिकेहि मक्खिका निक्खमिंसु, तासं खादनत्थं गोधा आहिण्डिंसु. गामवासिनो निक्खमित्वा मक्खिकाखादका गोधा गहेत्वा सिनिद्धसम्भारसंयुत्तं अम्बिलानम्बिलं गोधामंसं सम्पादेत्वा तापसस्स अदंसु. तापसो गोधामंसं खादित्वा रसतण्हाय बद्धो ‘‘इदं मंसं अतिमधुरं, किस्स मंसं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘गोधामंस’’न्ति सुत्वा ‘‘मम सन्तिकं महागोधा आगच्छति, तं मारेत्वा मंसं खादिस्सामी’’ति चिन्तेसि. चिन्तेत्वा च पन भाजनञ्च सप्पिलोणादीनि च आहरापेत्वा एकमन्ते ठपेत्वा मुग्गरमादाय कासावेन पटिच्छादेत्वा पण्णसालाद्वारे बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमानो उपसन्तूपसन्तो विय हुत्वा निसीदि बोधिसत्तो सायन्हसमये ‘‘तापसस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति निक्खमित्वा उपसङ्कमन्तोव तस्स इन्द्रियविप्पकारं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘नायं तापसो अञ्ञेसु दिवसेसु निसीदनाकारेन निसिन्नो, अज्जेस मं ओलोकेन्तोपि दुट्ठिन्द्रियो हुत्वा ओलोकेति, परिग्गण्हिस्सामि न’’न्ति. सो तापसस्स हेट्ठावाते ठत्वा गोधामंसगन्धं घायित्वा ‘‘इमिना कूटतापसेन अज्ज गोधामंसं खादितं भविस्सति, तेनेस रसतण्हाय बद्धो अज्ज मं अत्तनो सन्तिकं उपसङ्कमन्तं मुग्गरेन पहरित्वा मंसं पचित्वा खादितुकामो भविस्सती’’ति तस्स सन्तिकं अनुपगन्त्वाव पटिक्कमित्वा विचरति.
तापसो बोधिसत्तस्स अनागमनभावं ञत्वा ‘‘इमिना ‘अयं मं पहरितुकामो’ति ञातं भविस्सति, तेन कारणेन नागच्छति, अनागच्छन्तस्सापिस्स कुतो मुत्ती’’ति मुग्गरं नीहरित्वा खिपि. सो तस्स अग्गनङ्गुट्ठमेव आसादेसि. बोधिसत्तो वेगेन वम्मिकं पविसित्वा अञ्ञेन छिद्देन सीसं उक्खिपित्वा ‘‘अम्भो कूटजटिल, अहं तव सन्तिकं उपसङ्कमन्तो ‘सीलवा’ति सञ्ञाय उपसङ्कमिं, इदानि पन ते मया कूटभावो ञातो, तादिसस्स महाचोरस्स किं इमिना पब्बज्जालिङ्गेना’’ति वत्वा तं गरहन्तो इमं गाथमाह –
१३८. ‘‘किं ते जटाहि दुम्मेध, किं ते अजिनसाटिया;
अब्भन्तरं ते गहनं, बाहिरं परिमज्जसी’’ति.
तत्थ किं ते जटाहि दुम्मेधाति अम्भो दुम्मेध, निप्पञ्ञ एता पब्बजितेन धारेतब्बा जटा, पब्बज्जागुणरहितस्स किं ते ताहि जटाहीति अत्थो. किं ते अजिनसाटियाति अजिनसाटिया अनुच्छविकस्स संवरस्स अभावकालतो पट्ठाय किं ते अजिनसाटिया. अब्भन्तरं ते गहनन्ति तव अब्भन्तरं हदयं रागदोसमोहगहनेन गहनं पटिच्छन्नं. बाहिरं परिमज्जसीति सो त्वं अब्भन्तरे गहने न्हानादीहि चेव लिङ्गगहनेन च बाहिरं परिमज्जसि, तं परिमज्जन्तो कञ्जिकपूरितलाबु विय विसपूरितचाटि विय आसीविसपूरितवम्मिको विय गूथपूरितचित्तघटो विय च बहिमट्ठोव होसि, किं तया चोरेन इध वसन्तेन, सीघं इतो पलायाहि, नो चे पलायसि, गामवासीनं ते आचिक्खित्वा निग्गहं कारापेस्सामीति.
एवं बोधिसत्तो कूटतापसं तज्जेत्वा वम्मिकमेव पाविसि, कूटतापसोपि ततो पक्कामि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कूटतापसो अयं कुहको अहोसि, पुरिमो सीलवन्ततापसो सारिपुत्तो, गोधापण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गोधाजातकवण्णना अट्ठमा.
[१३९] ९. उभतोभट्ठजातकवण्णना
अक्खी भिन्ना पटो नट्ठोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तदा किर धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सेय्यथापि नाम छवालातं उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतं नेवारञ्ञे कट्ठत्थं फरति, न गामे कट्ठत्थं फरति, एवमेव देवदत्तो एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा उभतो भट्ठो उभतो परिबाहिरो जातो, गिहिपरिभोगा च परिहीनो, सामञ्ञत्थञ्च न परिपूरेती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव उभतो भट्ठो होति, अतीतेपि उभतो भट्ठो अहोसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा एकस्मिं गामके बाळिसिका वसन्ति. अथेको बाळिसिको बळिसं आदाय दहरेन पुत्तेन सद्धिं यस्मिं सोब्भे पकतियापि बाळिसिका मच्छे गण्हन्ति, तत्थ गन्त्वा बळिसं खिपि. बळिसो उदकपटिच्छन्ने एकस्मिं खाणुके लग्गि. बाळिसिको तं आकड्ढितुं असक्कोन्तो चिन्तेसि ‘‘अयं बळिसो महामच्छे लग्गो भविस्सति, पुत्तकं मातु सन्तिकं पेसेत्वा पटिविस्सकेहि सद्धिं कलहं कारापेमि, एवं इतो न कोचि कोट्ठासं पच्चासीसिस्सती’’ति. सो पुत्तं आह ‘‘गच्छ, तात, अम्हेहि महामच्छस्स लद्धभावं मातु आचिक्खाहि, ‘पटिविस्सकेहि किर सद्धिं कलहं करोही’ति वदेही’’ति. सो पुत्तं पेसेत्वा बळिसं आकड्ढितुं असक्कोन्तो रज्जुच्छेदनभयेन उत्तरिसाटकं थले ठपेत्वा उदकं ओतरित्वा मच्छलोभेन मच्छं उपधारेन्तो खाणुकेहि पहरित्वा द्वेपि अक्खीनि भिन्दि. थले ठपितसाटकंपिस्स चोरो हरि. सो वेदनाप्पत्तो हुत्वा हत्थेन अक्खीनि उप्पीळयमानो गहेत्वा उदका उत्तरित्वा कम्पमानो साटकं परियेसति.
सापिस्स भरिया ‘‘कलहं कत्वा कस्सचि अपच्चासीसनभावं करिस्सामी’’ति एकस्मिंयेव कण्णे तालपण्णं पिळन्धित्वा एकं अक्खिं उक्खलिमसिया अञ्जेत्वा कुक्कुरं अङ्केनादाय पटिविस्सकघरं अगमासि. अथ नं एका सहायिका एवमाह ‘‘एकस्मिंयेव ते कण्णे तालपण्णं पिळन्धितं, एकं अक्खि अञ्जितं, पियपुत्तं विय कुक्कुरं अङ्केनादाय घरतो घरं गच्छसि, किं उम्मत्तिकासि जाता’’ति. ‘‘नाहं उम्मत्तिका, त्वं पन मं अकारणेन अक्कोससि परिभाससि, इदानि तं गामभोजकस्स सन्तिकं गन्त्वा अट्ठ कहापणे दण्डापेस्सामी’’ति एवं कलहं कत्वा उभोपि गामभोजकस्स सन्तिकं अगमंसु. कलहे विसोधियमाने तस्सायेव मत्थके दण्डो पति. अथ नं बन्धित्वा ‘‘दण्डं देही’’ति पोथेतुं आरभिंसु.
रुक्खदेवता गामे तस्सा इमं पवत्तिं, अरञ्ञे चस्सा पतिनो तं ब्यसनं दिस्वा खन्धन्तरे ठिता ‘‘भो पुरिस, तुय्हं उदकेपि कम्मन्तो पदुट्ठो थलेपि, उभतोभट्ठो जातो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१३९. ‘‘अक्खी भिन्ना पटो नट्ठो, सखिगेहे च भण्डनं;
उभतो पदुट्ठा कम्मन्ता, उदकम्हि थलम्हि चा’’ति.
तत्थ सखिगेहे च भण्डनन्ति सखी नाम सहायिका, तस्सा च गेहे तव भरियाय भण्डनं कतं, भण्डनं कत्वा बन्धित्वा पोथेत्वा दण्डं दापियति. उभतो पदुट्ठा कम्मन्ताति एवं तव द्वीसुपि ठानेसु कम्मन्ता पदुट्ठायेव भिन्नायेव. कतरेसु द्वीसु? उदकम्हि थलम्हि चाति, अक्खिभेदेन पटनासेन च उदके कम्मन्ता पदुट्ठा, सखिगेहे भण्डनेन थले कम्मन्ता पदुट्ठाति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा बाळिसिको देवदत्तो अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
उभतोभट्ठजातकवण्णना नवमा.
[१४०] १०. काकजातकवण्णना
निच्चं उब्बिग्गहदयाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ञातत्थचरियं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु द्वादसकनिपाते भद्दसालजातके (जा. १.१२.१३ आदयो) आवि भविस्सति.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो काकयोनियं निब्बत्ति. अथेकदिवसं रञ्ञो पुरोहितो बहिनगरे नदियं न्हायित्वा गन्धे विलिम्पित्वा मालं पिळन्धित्वा वरवत्थनिवत्थो नगरं पाविसि. नगरद्वारतोरणे द्वे काका निसिन्ना होन्ति. तेसु एको एकं आह – ‘‘सम्म, अहं इमस्स ब्राह्मणस्स मत्थके सरीरवळञ्जं पातेस्सामी’’ति. इतरो ‘‘मा ते एतं रुच्चि, अयं ब्राह्मणो इस्सरो, इस्सरजनेन च सद्धिं वेरं नाम पापकं. अयञ्हि कुद्धो सब्बेपि काके विनासेय्या’’ति. ‘‘न सक्का मया न कातु’’न्ति. ‘‘तेन हि पञ्ञायिस्ससी’’ति वत्वा इतरो काको पलायि. सो तोरणस्स हेट्ठाभागं सम्पत्ते ब्राह्मणे ओलम्बकं चालेन्तो विय तस्स मत्थके वच्चं पातेसि. ब्राह्मणो कुज्झित्वा काकेसु वेरं बन्धि.
तस्मिं काले एका भतिया वीहिकोट्टिकदासी वीहिं गेहद्वारे आतपे पत्थरित्वा रक्खन्ती निसिन्नाव निद्दं ओक्कमि. तस्सा पमादं ञत्वा एको दीघलोमको एळको आगन्त्वा वीहिं खादि, सा पबुज्झित्वा तं दिस्वा पलापेसि. एळको दुतियम्पि, ततियम्पि तस्सा तथेव निद्दायनकाले आगन्त्वा वीहिं खादि. सापि तं तिक्खत्तुं पलापेत्वा चिन्तेसि ‘‘अयं पुनप्पुनं खादन्तो उपड्ढवीहिं खादिस्सति, बहु मे छेदो भविस्सति, इदानिस्स पुन अनागमनकारणं करिस्सामी’’ति. सा अलातं गहेत्वा निद्दायमाना विय निसीदित्वा वीहिखादनत्थाय एळके सम्पत्ते उट्ठाय अलातेन एळकं पहरि, लोमानि अग्गिं गण्हिंसु. सो सरीरे झायन्ते ‘‘अग्गिं निब्बापेस्सामी’’ति वेगेन गन्त्वा हत्थिसालाय समीपे एकिस्सा तिणकुटिया सरीरं घंसि, सा पज्जलि. ततो उट्ठिता जाला हत्थिसालं गण्हि. हत्थिसालासु झायन्तीसु हत्थिपिट्ठानि झायिंसु, बहू हत्थी वणितसरीरा अहेसुं. वेज्जा हत्थी अरोगे कातुं असक्कोन्ता रञ्ञो आरोचेसुं. राजा पुरोहितं आह ‘‘आचरिय, हत्थिवेज्जा हत्थी तिकिच्छितुं न सक्कोन्ति, अपि किञ्चि भेसज्जं जानासी’’ति. ‘‘जानामि, महाराजा’’ति. ‘‘किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘काकवसा, महाराजा’’ति. राजा ‘‘तेन हि काके मारेत्वा वसं आहरथा’’ति आह. ततो पट्ठाय काके मारेत्वा वसं अलभित्वा तत्थ तत्थेव रासिं करोन्ति, काकानं महाभयं उप्पज्जि.
तदा बोधिसत्तो असीतिकाकसहस्सपरिवारो महासुसाने वसति. अथेको काको गन्त्वा काकानं उप्पन्नभयं बोधिसत्तस्स आरोचेसि. सो चिन्तेसि ‘‘ठपेत्वा मं अञ्ञो मय्हं ञातकानं उप्पन्नभयं हरितुं समत्थो नाम नत्थि, हरिस्सामि न’’न्ति दस पारमियो आवज्जेत्वा मेत्तापारमिं पुरेचारिकं कत्वा एकवेगेन पक्खन्दित्वा विवटमहावातपानेन पविसित्वा रञ्ञो आसनस्स हेट्ठा पाविसि. अथ नं एको मनुस्सो गहितुकामो अहोसि. राजा ‘‘सरणं पविट्ठो, मा गण्ही’’ति वारेसि. महासत्तो थोकं विस्समित्वा मेत्तापारमिं आवज्जेत्वा हेट्ठासना निक्खमित्वा राजानं आह – ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम छन्दादिवसेन अगन्त्वा रज्जं कारेतुं वट्टति. यं यं कम्मं कत्तब्बं होति, सब्बं निसम्म उपधारेत्वा कातुं वट्टति. यञ्च कयिरमानं निप्फज्जति, तदेव कातुं वट्टति, न इतरं. सचे हि राजानो यं कयिरमानं न निप्फज्जति, तं करोन्ति, महाजनस्स मरणभयपरियोसानं महाभयं उप्पज्जति. पुरोहितो वेरवसिको हुत्वा मुसावादं अभासि, काकानं वसा नाम नत्थी’’ति. तं सुत्वा राजा पसन्नचित्तो बोधिसत्तस्स कञ्चनभद्दपीठं दापेत्वा तत्थ निसिन्नस्स पक्खन्तरानि सतपाकसहस्सपाकतेलेहि मक्खापेत्वा कञ्चनतट्टके राजारहं सुभोजनं भोजापेत्वा पानीयं पायेत्वा सुहितं विगतदरथं महासत्तं एतदवोच ‘‘पण्डित, त्वं ‘काकानं वसा नाम नत्थी’ति वदेसि, केन कारणेन नेसं वसा न होती’’ति बोधिसत्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेना’’ति सकलनिवेसनं एकरवं कत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
१४०. ‘‘निच्चं उब्बिग्गहदया, सब्बलोकविहेसका;
तस्मा नेसं वसा नत्थि, काकानम्हाक ञातिन’’न्ति.
तत्रायं सङ्खेपत्थो – महाराज, काका नाम निच्चं उब्बिग्गमानसा भयप्पत्ताव विहरन्ति, सब्बलोकस्स च विहेसका, खत्तियादयो मनुस्सेपि इत्थिपुरिसेपि कुमारकुमारिकादयोपि विहेठेन्ता किलमेन्ताव विचरन्ति, तस्मा इमेहि द्वीहि कारणेहि नेसं अम्हाकं ञातीनं काकानं वसा नाम नत्थि. अतीतेपि न भूतपुब्बा, अनागतेपि न भविस्सतीति.
एवं महासत्तो इमं कारणं उत्तानं कत्वा ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम अनिसम्म अनुपधारेत्वा कम्मं न कत्तब्ब’’न्ति राजानं बोधेसि. राजा तुस्सित्वा बोधिसत्तं रज्जेन पूजेसि. बोधिसत्तो रज्जं रञ्ञोयेव पटिदत्वा राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा सब्बसत्तानं अभयं याचि. राजा तस्स धम्मदेसनं सुत्वा सब्बसत्तानं अभयं दत्वा काकानं निबद्धदानं पट्ठपेसि. दिवसे दिवसे तण्डुलम्बणस्स भत्तं पचित्वा नानग्गरसेहि ओमद्दित्वा काकानं दीयति, महासत्तस्स पन राजभोजनमेव दीयित्थ.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा आनन्दो अहोसि, काकराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
काकजातकवण्णना दसमा.
असम्पदानवग्गो चुद्दसमो.
तस्सुद्दानं –
असम्पदानभीरुकं, घतासनझानसोधं;
चन्दाभं सुवण्णहंसं, बब्बुगोधुभतोभट्ठं;
काकराजाति ते दसाति.