१५. ककण्टकवग्गो

[१४१] १. गोधाजातकवण्णना

न पापजनसंसेवीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो एकं विपक्खसेविं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु महिळामुखजातके कथितसदिसमेव.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गोधायोनियं पटिसन्धिं गण्हि. सो वयप्पत्तो नदीतीरे महाबिले अनेकगोधासतपरिवारो वासं कप्पेसि. तस्स पुत्तो गोधापिल्लको एकेन ककण्टकेन सद्धिं सन्थवं कत्वा तेन सद्धिं सम्मोदमानो विहरन्तो ‘‘ककण्टकं परिस्सजिस्सामी’’ति अवत्थरति. तस्स तेन सद्धिं विस्सासं गोधाराजस्स आरोचेसुं. गोधाराजा पुत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, त्वं अट्ठाने विस्सासं करोसि, ककण्टका नाम नीचजातिका, तेहि सद्धिं विस्सासो न कत्तब्बो. सचे त्वं तेन सद्धिं विस्सासं करिस्ससि, तं ककण्टकं निस्साय सब्बम्पेतं गोधाकुलं विनासं पापुणिस्सति, इतो पट्ठाय एतेन सद्धिं विस्सासं मा अकासी’’ति आह. सो करोतियेव. बोधिसत्तो पुनप्पुनं कथेन्तोपि तस्स तेन सद्धिं विस्सासं वारेतुं असक्कोन्तो ‘‘अवस्सं अम्हाकं एतं ककण्टकं निस्साय भयं उप्पज्जिस्सति, तस्मिं उप्पन्ने पलायनमग्गं सम्पादेतुं वट्टती’’ति एकेन पस्सेन वातबिलं कारापेसि.

पुत्तोपिस्स अनुक्कमेन महासरीरो अहोसि, ककण्टको पन पुरिमप्पमाणोयेव. इतरो ‘‘ककण्टकं परिस्सजिस्सामी’’ति अन्तरन्तरा अवत्थरतियेव, ककण्टकस्स पब्बतकूटेन अवत्थरणकालो विय होति. सो किलमन्तो चिन्तेसि ‘‘सचे अयं अञ्ञानि कतिपयानि दिवसानि मं एवं परिस्सजिस्सति, जीवितं मे नत्थि, एकेन लुद्दकेन सद्धिं एकतो हुत्वा इमं गोधाकुलं विनासेस्सामी’’ति. अथेकदिवसं निदाघसमये मेघे वुट्ठे वम्मिकमक्खिका उट्ठहिंसु, ततो ततो गोधा निक्खमित्वा मक्खिकायो खादन्ति. एको गोधालुद्दको गोधाबिलं भिन्दनत्थाय कुद्दालं गहेत्वा सुनखेहि सद्धिं अरञ्ञं पाविसि. ककण्टको तं दिस्वा ‘‘अज्ज अत्तनो मनोरथं पूरेस्सामी’’ति तं उपसङ्कमित्वा अविदूरे निपज्जित्वा ‘‘भो पुरिस, कस्मा अरञ्ञे विचरसी’’ति पुच्छि. सो ‘‘गोधानं अत्थाया’’ति आह. ‘‘अहं अनेकसतानं गोधानं आसयं जानामि, अग्गिञ्च पलालञ्च आदाय एही’’ति तं तत्थ नेत्वा ‘‘इमस्मिं ठाने पलालं पक्खिपित्वा अग्गिं दत्वा धूमं कत्वा समन्ता सुनखे ठपेत्वा सयं महामुग्गरं गहेत्वा निक्खन्ता निक्खन्ता गोधा पहरित्वा मारेत्वा रासिं कत्वा याही’’ति एवञ्च पन वत्वा ‘‘अज्ज पच्चामित्तस्स पिट्ठिं पस्सिस्सामी’’ति एकस्मिं ठाने सीसं उक्खिपित्वा निपज्जि. लुद्दकोपि पलालधूमं अकासि, धूमो बिलं पाविसि, गोधा धूमन्धा मरणभयतज्जिता निक्खमित्वा पलायितुं आरद्धा. लुद्दको निक्खन्तं निक्खन्तं पहरित्वा मारेसि, तस्स हत्थतो मुत्ता सुनखा गण्हिंसु. गोधानं महाविनासो उप्पज्जि.

बोधिसत्तो ‘‘ककण्टकं निस्साय भयं उप्पन्न’’न्ति ञत्वा ‘‘पापपुरिससंसग्गो नाम न कत्तब्बो, पापे निस्साय हितसुखं नाम नत्थि, एकस्स पापककण्टकस्स वसेन एत्तकानं गोधानं विनासो जातो’’ति वातबिलेन पलायन्तो इमं गाथमाह –

१४१. ‘‘न पापजनसंसेवी, अच्चन्तसुखमेधति;

गोधाकुलं ककण्टाव, कलिं पापेति अत्तान’’न्ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – पापजनसंसेवी पुग्गलो अच्चन्तसुखं एकन्तसुखं निरन्तरसुखं नाम न एधति न विन्दति न पटिलभति. यथा किं? गोधाकुलं ककण्टाव. यथा ककण्टकतो गोधाकुलं सुखं न लभति, एवं पापजनसंसेवी पुग्गलो सुखं न लभति. पापजनं पन सेवन्तो एकन्तेनेव कलिं पापेति अत्तानं, कलि वुच्चति विनासो, एकन्तेनेव पापसेवी अत्तानञ्च अञ्ञे च अत्तना सद्धिं वसन्ते विनासं पापेति. पाळियं पन ‘‘फलं पापेय्या’’ति लिखन्ति. तं ब्यञ्जनं अट्ठकथायं नत्थि, अत्थोपिस्स न युज्जति. तस्मा यथावुत्तमेव गहेतब्बं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ककण्टको देवदत्तो अहोसि, बोधिसत्तस्स पुत्तो अनोवादको गोधापिल्लको विपक्खसेवी भिक्खु, गोधाराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

गोधाजातकवण्णना पठमा.

[१४२] २. सिङ्गालजातकवण्णना

एतञ्हि ते दुराजानन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. धम्मसभायञ्हि भिक्खूनं कथं सुत्वा सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेव, न च मं मारेतुं असक्खि, सयमेव पन किलन्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सिङ्गालयोनियं निब्बत्तित्वा सिङ्गालराजा हुत्वा सिङ्गालगणपरिवुतो सुसानवने विहासि. तेन समयेन राजगहे उस्सवो अहोसि, येभुय्येन मनुस्सा सुरं पिवन्ति, सुराछणोयेव किरेसो. अथेत्थ सम्बहुला धुत्ता बहुं सुरञ्च मंसञ्च आहरापेत्वा मण्डितपसाधिता गायित्वा गायित्वा सुरञ्च पिवन्ति, मंसञ्च खादन्ति. तेसं पठमयामावसाने मंसं खीयि, सुरा पन बहुकाव. अथेको धुत्तो ‘‘मंसखण्डं देही’’ति आह. ‘‘मंसं खीण’’न्ति च वुत्ते ‘‘मयि ठिते मंसक्खयो नाम नत्थी’’ति वत्वा ‘‘आमकसुसाने मतमनुस्समंसं खादनत्थाय आगते सिङ्गाले मारेत्वा मंसं आहरिस्सामी’’ति मुग्गरं गहेत्वा निद्धमनमग्गेन नगरा निक्खमित्वा सुसानं गन्त्वा मुग्गरं गहेत्वा मतको विय उत्तानो निपज्जि. तस्मिं खणे बोधिसत्तो सिङ्गालगणपरिवुतो तत्थ गतो तं दिस्वा ‘‘नायं मतको’’ति ञत्वापि ‘‘सुट्ठुतरं उपपरिक्खिस्सामी’’ति तस्स अधोवातेन गन्त्वा सरीरगन्धं घायित्वा तथतोवस्स अमतकभावं ञत्वा ‘‘लज्जापेत्वा नं उय्योजेस्सामी’’ति गन्त्वा मुग्गरकोटियं डंसित्वा आकड्ढि, धुत्तो मुग्गरं न विस्सजि, उपसङ्कमन्तम्पि न ओलोकेन्तो नं गाळ्हतरं अग्गहेसि. बोधिसत्तो पटिक्कमित्वा ‘‘भो पुरिस, सचे त्वं मतको भवेय्यासि, न मयि मुग्गरं आकड्ढन्ते गाळ्हतरं गण्हेय्यासि, इमिना कारणेन तव मतकभावो वा अमतकभावो वा दुज्जानो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१४२. ‘‘एतञ्हि ते दुराजानं, यं सेसि मतसायिकं;

यस्स ते कड्ढमानस्स, हत्था दण्डो न मुच्चती’’ति.

तत्थ एतञ्हि ते दुराजानन्ति एतं कारणं तव दुविञ्ञेय्यं. यं सेसि मतसायिकन्ति येन कारणेन त्वं मतसायिकं सेसि, मतको विय हुत्वा सयसि. यस्स ते कड्ढमानस्साति यस्स तव दण्डकोटियं गहेत्वा कड्ढियमानस्स हत्थतो दण्डो न मुच्चति, सो त्वं तथतो मतको नाम न होसीति.

एवं वुत्ते सो धुत्तो ‘‘अयं मम अमतकभावं जानाती’’ति उट्ठाय दण्डं खिपि, दण्डो विरज्झि. धुत्तो ‘‘गच्छ, विरद्धो दानिसि मया’’ति आह. बोधिसत्तो निवत्तित्वा ‘‘भो पुरिस, मं विरज्झन्तोपि त्वं अट्ठ महानिरये सोळस च उस्सदनिरये अविरद्धोयेवा’’ति वत्वा पक्कामि. धुत्तो किञ्चि अलभित्वा सुसाना निक्खमित्वा परिखायं न्हायित्वा आगतमग्गेनेव नगरं पाविसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा धुत्तो देवदत्तो अहोसि, सिङ्गालराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सिङ्गालजातकवण्णना दुतिया.

[१४३] ३. विरोचजातकवण्णना

लसी च ते निप्फलिताति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स गयासीसे सुगतालयस्स दस्सितभावं आरब्भ कथेसि. देवदत्तो हि परिहीनज्झानो लाभसक्कारपरिहीनो ‘‘अत्थेको उपायो’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं पञ्च वत्थूनि याचित्वा अलभमानो द्विन्नं अग्गसावकानं सद्धिविहारिके अधुना पब्बजिते धम्मविनयम्हि अकोविदे पञ्चसते भिक्खू गहेत्वा गयासीसं गन्त्वा सङ्घं भिन्दित्वा एकसीमायं आवेणिकं सङ्घकम्मं अकासि. सत्था तेसं भिक्खूनं ञाणपरिपाककालं ञत्वा द्वे अग्गसावके पेसेसि. ते दिस्वा देवदत्तो तुट्ठमानसो रत्तिं धम्मं देसयमानो ‘‘बुद्धलीलं करिस्सामी’’ति सुगतालयं दस्सेन्तो ‘‘विगतथिनमिद्धो खो, आवुसो सारिपुत्त, भिक्खुसङ्घो, पटिभातु तं भिक्खूनं धम्मीकथा, पिट्ठि मे आगिलायति, तमहं आयमिस्सामी’’ति वत्वा निद्दं उपगतो. द्वे अग्गसावका तेसं भिक्खूनं धम्मं देसेत्वा मग्गफलेहि पबोधेत्वा सब्बे आदाय वेळुवनमेव पच्चागमिंसु.

कोकालिको विहारं तुच्छं दिस्वा देवदत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘आवुसो देवदत्त, परिसं ते भिन्दित्वा द्वे अग्गसावका विहारं तुच्छं कत्वा गता, त्वं पन निद्दायसियेवा’’ति वत्वा उत्तरासङ्गमस्स अपनेत्वा भित्तियं पिट्ठिकण्टकं फुसन्तो विय पण्हिया नं हदये पहरि. तावदेवस्स मुखतो लोहितं उग्गञ्छि. सो ततो पट्ठाय गिलानो अहोसि. सत्था थेरं पुच्छि ‘‘सारिपुत्त, तुम्हाकं गतकाले देवदत्तो किं अकासी’’ति? भन्ते, देवदत्तो अम्हे दिस्वा ‘‘बुद्धलीलं करिस्सामी’’ति सुगतालयं दस्सेत्वा महाविनासं पत्तोति. सत्था ‘‘न खो सारिपुत्त, देवदत्तो इदानेव मम अनुकरोन्तो विनासं पत्तो, पुब्बेपि पत्तोयेवा’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो केसरसीहो हुत्वा हिमवन्तप्पदेसे कञ्चनगुहायं वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं कञ्चनगुहाय निक्खमित्वा विजम्भित्वा चतुद्दिसं ओलोकेत्वा सीहनादं नदित्वा गोचराय पक्कन्तो महामहिंसं वधित्वा वरमंसं खादित्वा एकं सरं ओतरित्वा मणिवण्णस्स उदकस्स कुच्छिं पूरेत्वा गुहं सन्धाय पायासि. अथेको सिङ्गालो गोचरप्पसुतो सहसाव सीहं दिस्वा पलायितुं असक्कोन्तो सीहस्स पुरतो पादेसु पतित्वा निपज्जि. ‘‘किं, जम्बुका’’ति च वुत्ते ‘‘अहं ते, सामि, पादे उपट्ठातुकामो’’ति आह. सीहो ‘‘साधु एहि, मं उपट्ठह, वरमंसानि तं खादापेस्सामी’’ति वत्वा सिङ्गालं आदाय कञ्चनगुहं अगमासि. सिङ्गालो ततो पट्ठाय सीहविघासं खादति. सो कतिपाहच्चयेनेव थूलसरीरो अहोसि.

अथ नं एकदिवसं गुहाय निपन्नकोव सीहो आह ‘‘गच्छ जम्बुक, पब्बतसिखरे ठत्वा पब्बतपादे सञ्चरन्तेसु हत्थिअस्समहिंसादीसु यस्स मंसं खादितुकामोसि, तं ओलोकेत्वा आगन्त्वा ‘असुकमंसं खादितुकामोम्ही’ति वत्वा मं वन्दित्वा ‘विरोच, सामी’ति वदाहि, अहं तं वधित्वा मधुरमंसं खादित्वा तुय्हम्पि दस्सामी’’ति. सिङ्गालो पब्बतसिखरं अभिरुहित्वा नानप्पकारे मिगे ओलोकेत्वा यस्सेव मंसं खादितुकामो होति, कञ्चनगुहं पविसित्वा तमेव सीहस्स आरोचेत्वा पादेसु पतित्वा ‘‘विरोच, सामी’’ति वदति. सीहो वेगेन पक्खन्दित्वा सचेपि मत्तवरवारणो होति, तत्थेव नं जीवितक्खयं पापेत्वा सयम्पि वरमंसं खादति, सिङ्गालस्सपि देति. सिङ्गालो कुच्छिपूरं मंसं खादित्वा गुहं पविसित्वा निद्दायति. सो गच्छन्ते गच्छन्ते काले मानं वड्ढेसि ‘‘अहम्पि चतुप्पदोव, किंकारणा दिवसे दिवसे परेहि पोसियमानो विहरामि, इतो पट्ठाय अहम्पि हत्थिआदयो हनित्वा मंसं खादिस्सामि, सीहोपि मिगराजा ‘विरोच, सामी’ति वुत्तमेव पदं निस्साय वरवारणे वधेति, अहम्पि सीहेन ‘विरोच, जम्बुका’ति मं वदापेत्वा एकं वरवारणं वधित्वा मंसं खादिस्सामी’’ति.

सो सीहं उपसङ्कमित्वा एतदवोच ‘‘सामि, मया दीघरत्तं तुम्हेहि वधितवरवारणानं मंसं खादितं, अहम्पि एकं वरवारणं मारेत्वा मंसं खादितुकामो, तस्मा तुम्हेहि निपन्नट्ठाने कञ्चनगुहायं निपज्जिस्सामि, तुम्हे पब्बतपादे विचरन्तं वरवारणं ओलोकेत्वा मम सन्तिकं आगन्त्वा ‘विरोच, जम्बुका’ति वदेथ, एत्तकमत्तस्मिं मच्छेरं मा करित्था’’ति. अथ नं सीहो आह ‘‘न, त्वं जम्बुक, वारणे वधितुं समत्थे सीहकुले उप्पन्नो, वारणं वधित्वा मंसं खादनसमत्थो सिङ्गालो नाम लोके नत्थि, मा ते एतं रुच्चि, मया वधितवरवारणानञ्ञेव मंसं खादित्वा वसा’’ति. सो एवं वुत्तेपि विरमितुं न इच्छि, पुनप्पुनं याचियेव. सीहो तं वारेतुं असक्कोन्तो सम्पटिच्छित्वा ‘‘तेन हि मम वसनट्ठानं पविसित्वा निपज्जा’’ति जम्बुकं कञ्चनगुहायं निपज्जापेत्वा सयं पब्बतपादे मत्तवरवारणं ओलोकेत्वा गुहाद्वारं गन्त्वा ‘‘विरोच, जम्बुका’’ति आह. सिङ्गालो कञ्चनगुहाय निक्खमित्वा विजम्भित्वा चतुद्दिसं ओलोकेत्वा तिक्खत्तुं वस्सित्वा ‘‘मत्तवरवारणस्स कुम्भे पतिस्सामी’’ति पक्खन्दित्वा विरज्झित्वा पादमूले पति. वारणो दक्खिणपादं उक्खिपित्वा तस्स सीसं अक्कमि, सीसट्ठीनि चुण्णविचुण्णानि अहेसुं. अथस्स सरीरं वारणो पादेन सङ्घरित्वा रासिं कत्वा उपरि लण्डं पातेत्वा कोञ्चनादं नदन्तो अरञ्ञं पाविसि.

बोधिसत्तो इमं पवत्तिं दिस्वा ‘‘इदानि विरोच, जम्बुका’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१४३. ‘‘लसी च ते निप्फलिता, मत्थको च पदालितो;

सब्बा ते फासुका भग्गा, अज्ज खो त्वं विरोचसी’’ति.

तत्थ लसीति मत्थलुङ्गं. निप्फलिताति निक्खन्ता. एवं बोधिसत्तो इमं गाथं वत्वा यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, सीहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

विरोचजातकवण्णना ततिया.

[१४४] ४. नङ्गुट्ठजातकवण्णना

बहुम्पेतं असब्भि जातवेदाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आजीवकानं मिच्छातपं आरब्भ कथेसि. तदा किर आजीवका जेतवनपिट्ठियं नानप्पकारं मिच्छातपं चरन्ति. सम्बहुला भिक्खू तेसं उक्कुटिकप्पधानवग्गुलिवतकण्टकापस्सयपञ्चातपतपनादिभेदं मिच्छातपं दिस्वा भगवन्तं पुच्छिंसु ‘‘अत्थि नु खो, भन्ते, इमं मिच्छातपं निस्साय कुसलं वा वुड्ढि वा’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, एवरूपं मिच्छातपं निस्साय कुसलं वा वुड्ढि वा अत्थि, पुब्बे पण्डिता ‘एवरूपं तपं निस्साय कुसलं वा वुड्ढि वा भविस्सती’ति सञ्ञाय जातग्गिं गहेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा अग्गिजुहनादिवसेन किञ्चि वुड्ढिं अपस्सन्ता अग्गिं उदकेन निब्बापेत्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणा अहेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्ति. तस्स जातदिवसे मातापितरो जातग्गिं गहेत्वा ठपेसुं. अथ नं सोळसवस्सकाले एतदवोचुं ‘‘मयं ते, पुत्त, जातदिवसे अग्गिं गण्हिम्ह. सचेसि अगारं अज्झावसितुकामो, तयो वेदे उग्गण्ह. अथ ब्रह्मलोकं गन्तुकामो, अग्गिं गहेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा अग्गिं परिचरन्तो महाब्रह्मानं आराधेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो होही’’ति. सो ‘‘न मय्हं अगारेन अत्थो’’ति अग्गिं गहेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा अस्समपदं मापेत्वा अग्गिं परिचरन्तो अरञ्ञे विहासि. सो एकदिवसं पच्चन्तगामके गोदक्खिणं लभित्वा तं गोणं अस्समपदं नेत्वा चिन्तेसि ‘‘अग्गिभगवन्तं गोमंसं खादापेस्सामी’’ति. अथस्स एतदहोसि ‘‘इध लोणं नत्थि, अग्गिभगवा अलोणं खादितुं न सक्खिस्सति, गामतो लोणं आहरित्वा अग्गिभगवन्तं सलोणकं खादापेस्सामी’’ति. सो तं तत्थेव बन्धित्वा लोणत्थाय गामकं अगमासि. तस्मिं गते सम्बहुला लुद्दका तं ठानं आगता. गोणं दिस्वा वधित्वा मंसं पचित्वा खादित्वा नङ्गुट्ठञ्च जङ्घञ्च चम्मञ्च तत्थेव छड्डेत्वा अवसेसमंसं आदाय अगमंसु.

ब्राह्मणो आगन्त्वा नङ्गुट्ठादिमत्तमेव दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अयं अग्गिभगवा अत्तनो सन्तकम्पि रक्खितुं न सक्कोति, मं पन कदा रक्खिस्सति. इमिना अग्गिपरिचरणेन निरत्थकेन भवितब्बं, नत्थि इतोनिदानं कुसलं वा वुड्ढि वा’’ति. सो अग्गिपरिचरियाय विगतच्छन्दो ‘‘हम्भो अग्गिभगवा, त्वं अत्तनोपि सन्तकं रक्खितुं असक्कोन्तो मं कदा रक्खिस्ससि, मंसं नत्थि, एत्तकेनपि तुस्साही’’ति नङ्गुट्ठादीनि अग्गिम्हि पक्खिपन्तो इमं गाथमाह –

१४४. ‘‘बहुम्पेतं असब्भि जातवेद, यं तं वालधिनाभिपूजयाम;

मंसारहस्स नत्थज्ज मंसं, नङ्गुट्ठम्पि भवं पटिग्गहातू’’ति.

तत्थ बहुम्पेतन्ति एत्तकम्पि बहुं. असब्भीति असप्पुरिस असाधुजातिक. जातवेदाति अग्गिं आलपति. अग्गि हि जातमत्तोव वेदियति पञ्ञायति पाकटो होति, तस्मा ‘‘जातवेदो’’ति वुच्चति. यं तं वालधिनाभिपूजयामाति यं अज्ज मयं अत्तनोपि सन्तकं रक्खितुं असमत्थं भगवन्तं वालधिना अभिपूजयाम, एतम्पि तव बहुमेवाति दस्सेति. मंसारहस्साति मंसं अरहस्स तुय्हं नत्थि अज्ज मंसं. नङ्गुट्ठम्पि भवं पटिग्गहातूति अत्तनो सन्तकं रक्खितुं असक्कोन्तो भवं इमं सजङ्घचम्मं नङ्गुट्ठम्पि पटिग्गण्हातूति.

एवं वत्वा महासत्तो अग्गिं उदकेन निब्बापेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘निब्बुतग्गितापसो अहमेव तेन समयेना’’ति.

नङ्गुट्ठजातकवण्णना चतुत्था.

[१४५] ५. राधजातकवण्णना

न त्वं राध विजानासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु इन्द्रियजातके आवि भविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खु मातुगामो नाम अरक्खियो, आरक्खं ठपेत्वा रक्खन्तापि रक्खितुं न सक्कोन्ति. त्वम्पि पुब्बे एतं आरक्खं ठपेत्वा रक्खन्तोपि रक्खितुं नासक्खि, इदानि कथं रक्खिस्ससी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुकयोनियं निब्बत्ति. कासिरट्ठे एको ब्राह्मणो बोधिसत्तञ्च कनिट्ठभातरञ्चस्स पुत्तट्ठाने ठपेत्वा पोसेसि. तेसु बोधिसत्तस्स ‘‘पोट्ठपादो’’ति नामं अहोसि, इतरस्स ‘‘राधो’’ति. तस्स पन ब्राह्मणस्स भरिया अनाचारा होति दुस्सीला. सो वोहारत्थाय गच्छन्तो उभोपि भातरो आह – ‘‘ताता, सचे वो माता ब्राह्मणी अनाचारं आचरति, वारेय्याथ न’’न्ति. बोधिसत्तो आह ‘‘साधु, तात, वारेतुं सक्कोन्ता वारेय्याम, असक्कोन्ता तुण्ही भविस्सामा’’ति. एवं ब्राह्मणो ब्राह्मणिं सुकानं निय्यादेत्वा वोहारत्थाय गतो.

तस्स पन गतदिवसतो पट्ठाय ब्राह्मणी अतिचरितुं आरद्धा, पविसन्तानञ्च निक्खमन्तानञ्च अन्तो नत्थि, तस्सा किरियं दिस्वा राधो बोधिसत्तं आह – ‘‘भातिक, अम्हाकं पिता ‘सचे वो माता अनाचारं आचरति, वारेय्याथा’ति वत्वा गतो, इदानि चेसा अनाचारं आचरति, वारेम न’’न्ति. बोधिसत्तो ‘‘तात, त्वं अत्तनो अब्यत्तताय बालभावेन एवं वदेसि, मातुगामं नाम उक्खिपित्वा चरन्तापि रक्खितुं न सक्कोन्ति. यं कम्मं कातुं न सक्का, न तं कातुं वट्टती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१४५. ‘‘न त्वं राध विजानासि, अड्ढरत्ते अनागते;

अब्ययतं विलपसि, विरत्ता कोसियायने’’ति.

तत्थ न त्वं राध विजानासि, अड्ढरत्ते अनागतेति तात राध, त्वं न जानासि, अड्ढरत्ते अनागते पठमयामेयेव एत्तका जना आगता, इदानि को जानाति, कित्तकापि आगमिस्सन्ति. अब्ययतं विलपसीति त्वं अब्यत्तविलापं विलपसि. विरत्ता कोसियायनेति माता नो कोसियायनी ब्राह्मणी विरत्ता अम्हाकं पितरि निप्पेमा जाता. सचस्सा तस्मिं सिनेहो वा पेमं वा भवेय्य, न एवरूपं अनाचारं करेय्याति इममत्थं एतेहि ब्यञ्जनेहि पकासेसि.

एवं पकासेत्वा च पन ब्राह्मणिया सद्धिं राधस्स वत्तुं न अदासि. सापि याव ब्राह्मणस्स अनागमना यथारुचिया विचरि. ब्राह्मणो आगन्त्वा पोट्ठपादं पुच्छि – ‘‘तात, कीदिसी वो माता’’ति. बोधिसत्तो ब्राह्मणस्स सब्बं यथाभूतं कथेत्वा ‘‘किं ते, तात, एवरूपाय दुस्सीलाया’’ति वत्वा ‘‘तात, अम्हेहि मातुया दोसस्स कथितकालतो पट्ठाय न सक्का इध वसितु’’न्ति ब्राह्मणस्स पादे वन्दित्वा सद्धिं राधेन उप्पतित्वा अरञ्ञं अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा ब्राह्मणो च ब्राह्मणी च एतेयेव द्वे जना अहेसुं, राधो आनन्दो, पोट्ठपादो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

राधजातकवण्णना पञ्चमा.

[१४६] ६. समुद्दकाकजातकवण्णना

अपि नु हनुका सन्ताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सम्बहुले महल्लके भिक्खू आरब्भ कथेसि. ते किर गिहिकाले सावत्थियं कुटुम्बिका अड्ढा महद्धना अञ्ञमञ्ञसहायका एकतो हुत्वा पुञ्ञानि करोन्ता सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा ‘‘मयं महल्लका, किं नो घरावासेन, सत्थु सन्तिके रमणीये बुद्धसासने पब्बजित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सामा’’ति सब्बं सापतेय्यं पुत्तधीतादीनं दत्वा अस्सुमुखं ञातिसङ्घं पहाय सत्थारं पब्बज्जं याचित्वा पब्बजिंसु. पब्बजित्वा पन पब्बज्जानुरूपं समणधम्मं न करिंसु, महल्लकभावेन धम्मम्पि न परियापुणिंसु, गिहिकाले विय पब्बजितकालेपि विहारपरियन्ते पण्णसालं कारेत्वा एकतोव वसिंसु. पिण्डाय चरन्तापि अञ्ञत्थ अगन्त्वा येभुय्येन अत्तनो पुत्तदारस्सेव गेहं गन्त्वा भुञ्जिंसु. तेसु एकस्स पुराणदुतियिका सब्बेसम्पि महल्लकत्थेरानं उपकारा अहोसि, तस्मा सेसापि अत्तना लद्धं आहारं गहेत्वा तस्सायेव गेहे निसीदित्वा भुञ्जन्ति. सापि तेसं यथासन्निहितं सूपब्यञ्जनं देति. सा अञ्ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालमकासि. अथ ते महल्लकत्थेरा विहारं गन्त्वा अञ्ञमञ्ञं गीवासु गहेत्वा ‘‘मधुरहत्थरसा उपासिका कालकता’’ति विहारपच्चन्ते रोदन्ता विचरिंसु. तेसं सद्दं सुत्वा इतो चितो च भिक्खू सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, कस्मा रोदथा’’ति पुच्छिंसु. ते ‘‘अम्हाकं सहायस्स पुराणदुतियिका मधुरहत्थरसा कालकता अम्हाकं अतिविय उपकारा, ‘इदानि कुतो तथारूपिं लभिस्सामा’ति इमिना कारणेन रोदिम्हा’’ति आहंसु.

तेसं तं विप्पकारं दिस्वा भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, इमिना नाम कारणेन महल्लकत्थेरा अञ्ञमञ्ञं गीवासु गहेत्वा विहारपच्चन्ते रोदन्ता विचरन्ती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेते तस्सा कालकिरियाय रोदन्ता विचरन्ति, पुब्बेपेते इमं काकयोनियं निब्बत्तित्वा समुद्दे मतं निस्साय ‘समुद्दउदकं उस्सिञ्चित्वा एतं नीहरिस्सामा’ति वायमन्ता पण्डिते निस्साय जीवितं लभिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो समुद्ददेवता हुत्वा निब्बत्ति. अथेको काको अत्तनो भरियं काकिं आदाय गोचरं परियेसमानो समुद्दतीरं अगमासि. तस्मिं काले मनुस्सा समुद्दतीरे खीरपायासमच्छमंससुरादीहि नागबलिकम्मं कत्वा पक्कमिंसु. अथ सो काको बलिकम्मट्ठानं गन्त्वा खीरादीनि दिस्वा सद्धिं काकिया खीरपायासमच्छमंसादीनि भुञ्जित्वा बहुं सुरं पिवि. ते उभोपि सुरामदमत्ता ‘‘समुद्दकीळं कीळिस्सामा’’ति वेलन्ते निसीदित्वा न्हायितुं आरभिंसु अथेका ऊमि आगन्त्वा काकिं गहेत्वा समुद्दं पवेसेसि. तमेको मच्छो मंसं खादित्वा अज्झोहरि. काको ‘‘भरिया मे मता’’ति रोदि परिदेवि. अथस्स परिदेवनसद्दं सुत्वा बहू काका सन्निपतित्वा ‘‘किंकारणा रोदसी’’ति पुच्छिंसु. ‘‘सहायिका वो वेलन्ते न्हायमाना ऊमिया हटा’’ति. ते सब्बेपि एकरवं रवन्ता रोदिंसु. अथ नेसं एतदहोसि ‘‘इदं समुद्दउदकं नाम अम्हाकं किं पहोसि, उदकं उस्सिञ्चित्वा समुद्दं तुच्छं कत्वा सहायिकं नीहरिस्सामा’’ति. ते मुखं पूरेत्वा पूरेत्वा उदकं बहि छड्डेन्ति, लोणूदकेन च गले सुस्समाने उट्ठायुट्ठाय थलं गन्त्वा विस्समन्ति.

ते हनूसु किलन्तेसु मुखेसु सुक्खन्तेसु अक्खीसु रत्तेसु दीना किलन्ता हुत्वा अञ्ञमञ्ञं आमन्तेत्वा ‘‘अम्भो, मयं समुद्दउदकं गहेत्वा बहि पातेम, गहितगहितट्ठानं पुन उदकेन पूरति, समुद्दं तुच्छं कातुं न सक्खिस्सामा’’ति वत्वा इमं गाथमाहंसु –

१४६. ‘‘अपि नु हनुका सन्ता, मुखञ्च परिसुस्सति;

ओरमाम न पारेम, पूरतेव महोदधी’’ति.

तत्थ अपि नु हनुका सन्ताति अपि नो हनुका सन्ता, अपि अम्हाकं हनुका किलन्ता. ओरमाम न पारेमाति मयं अत्तनो बलेन महासमुद्दउदकं आकड्ढाम ओसारेम, तुच्छं पन नं कातुं न सक्कोम. अयञ्हि पूरतेव महोदधीति.

एवञ्च पन वत्वा सब्बेपि ते काका ‘‘तस्सा काकिया एवरूपं नाम तुण्डं अहोसि, एवरूपानि वट्टक्खीनि, एवरूपं छविसण्ठानं, एवरूपो मधुरसद्दो. सा नो इमं चोरसमुद्दं निस्साय नट्ठा’’ति बहुं विप्पलपिंसु. ते एवं विप्पलपमाने समुद्ददेवता भेरवरूपं दस्सेत्वा पलापेसि, एवं तेसं सोत्थि अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा काकी अयं पुराणदुतियिका अहोसि, काको महल्लकत्थेरो, सेसकाका सेसमहल्लकत्थेरा, समुद्ददेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

समुद्दकाकजातकवण्णना छट्ठा.

[१४७] ७. पुप्फरत्तजातकवण्णना

नयिदं दुक्खं अदुं दुक्खन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो हि भगवता ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितो’’ति वुत्ते ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति च पुट्ठो ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति वत्वा ‘‘मधुरहत्थरसा, भन्ते, सा इत्थी, न सक्कोमि तं विना वसितु’’न्ति आह. अथ नं सत्था ‘‘एसा ते भिक्खु अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय सूले उत्तासितो एतञ्ञेव पत्थयमानो कालं कत्वा निरये निब्बत्तो, इदानि नं कस्मा पुन पत्थेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो आकासट्ठदेवता अहोसि. अथ बाराणसियं कत्तिकरत्तिवारछणो सम्पत्तो होति, नगरं देवनगरं विय अलङ्करिंसु. सब्बो जनो खणकीळानिस्सितो अहोसि. एकस्स पन दुग्गतमनुस्सस्स एकमेव घनसाटकयुगं अहोसि. सो तं सुधोतं धोवापेत्वा ओभञ्जापेत्वा सतवलिकं सहस्सवलिकं कारेत्वा ठपेसि. अथ नं भरिया एवमाह ‘‘इच्छामहं, सामि, एकं कुसुम्भरत्तं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा तव कण्ठे लग्गा कत्तिकरत्तिवारं चरितु’’न्ति. ‘‘भद्दे, कुतो अम्हाकं दलिद्दानं कुसुम्भं, सुद्धवत्थं निवासेत्वा कीळाही’’ति? ‘‘कुसुम्भरत्तं अलभमाना छणकीळं न कीळिस्सामि, त्वं अञ्ञं इत्थिं गहेत्वा कीळस्सू’’ति. ‘‘भद्दे, किं मं पीळेसि, कुतो अम्हाकं कुसुम्भ’’न्ति? ‘‘सामि, पुरिसस्स इच्छाय सति किं नाम नत्थि, ननु रञ्ञो कुसुम्भवत्थुस्मिं बहु कुसुम्भ’’न्ति. ‘‘भद्दे, तं ठानं रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणिसदिसं, बलवारक्खा, न सक्का उपसङ्कमितुं, मा ते एतं रुच्चि, यथालद्धेनेव तुस्सस्सू’’ति. ‘‘सामि, रत्तिभागे अन्धकारे सति पुरिसस्स अगमनीयट्ठानं नाम नत्थी’’ति. इति सो ताय पुनप्पुनं कथेन्तिया किलेसवसेन तस्सा वचनं गहेत्वा ‘‘होतु भद्दे, मा चिन्तयित्था’’ति तं समस्सासेत्वा रत्तिभागे जीवितं परिच्चजित्वा नगरा निक्खमित्वा रञ्ञो कुसुम्भवत्थुं गन्त्वा वतिं मद्दित्वा अन्तोवत्थुं पाविसि. आरक्खमनुस्सा वतिसद्दं सुत्वा ‘‘चोरो चोरो’’ति परिवारेत्वा गहेत्वा परिभासित्वा कोट्टेत्वा बन्धित्वा पभाताय रत्तिया रञ्ञो दस्सेसुं. राजा ‘‘गच्छथ, नं सूले उत्तासेथा’’ति आह. अथ नं पच्छाबाहं बन्धित्वा वज्झभेरिया वज्जमानाय नगरा निक्खमापेत्वा सूले उत्तासेसुं. बलववेदना पवत्तन्ति, काका सीसे निलीयित्वा कणयग्गसदिसेहि तुण्हेहि अक्खीनि विज्झन्ति.

सो तथारूपम्पि दुक्खं अमनसिकरित्वा तमेव इत्थिं अनुस्सरित्वा ‘‘ताय नामम्हि घनपुप्फरत्तवत्थनिवत्थाय कण्ठे आसत्तबाहुयुगळाय सद्धिं कत्तिकरत्तिवारतो परिहीनो’’ति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह –

१४७. ‘‘नयिदं दुक्खं अदुं दुक्खं, यं मं तुदति वायसो;

यं सामा पुप्फरत्तेन, कत्तिकं नानुभोस्सती’’ति.

तत्थ नयिदं दुक्खं अदुं दुक्खं, यं मं तुदति वायसोति यञ्च इदं सूले लग्गनपच्चयं कायिकचेतसिकदुक्खं, यञ्च लोहमयेहि विय तुण्डेहि वायसो तुदति, इदं सब्बम्पि मय्हं न दुक्खं, अदुं दुक्खं एतंयेव पन मे दुक्खन्ति अत्थो. कतरं? यं सामा पुप्फरत्तेन, कत्तिकं नानुभोस्सतीति, यं सा पियङ्गुसामा मम भरिया एकं कुसुम्भरत्तं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा एवं घनपुप्फरत्तेन वत्थयुगेन अच्छन्ना मम कण्ठे गहेत्वा कत्तिकरत्तिवारं नानुभविस्सति, इदं मय्हं दुक्खं, एतदेव हि मं बाधतीति? सो एवं मातुगामं आरब्भ विप्पलपन्तोयेव कालं कत्वा निरये निब्बत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जयम्पतिकाव इदानि जयम्पतिका, तं कारणं पच्चक्खं कत्वा ठिता आकासट्ठदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

पुप्फरत्तजातकवण्णना सत्तमा.

[१४८] ८. सिङ्गालजातकवण्णना

नाहं पुनं न च पुनन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो किलेसनिग्गहं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर पञ्चसतमत्ता सहायका महाविभवा सेट्ठिपुत्ता सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सासने उरं दत्वा पब्बजित्वा जेतवने अन्तोकोटिसन्थारे विहरिंसु. अथेकदिवसं तेसं अड्ढरत्तसमये किलेसनिस्सितो सङ्कप्पो उप्पज्जि. ते उक्कण्ठित्वा अत्तना जहितकिलेसे पुन गण्हितुं चित्तं उप्पादयिंसु. अथ सत्था अड्ढरत्तसमनन्तरे सब्बञ्ञुतञ्ञाणदण्डदीपकं उक्खिपित्वा ‘‘कतराय नु खो रतिया जेतवने भिक्खू विहरन्ती’’ति भिक्खूनं अज्झासयं ओलोकेन्तो तेसं भिक्खूनं अब्भन्तरे कामरागसङ्कप्पस्स उप्पन्नभावं अञ्ञासि. सत्था च नाम एकपुत्तिका इत्थी अत्तनो पुत्तं विय, एकचक्खुको पुरिसो चक्खुं विय अत्तनो सावके रक्खति. पुब्बण्हादीसु यस्मिं यस्मिं समये तेसं किलेसा उप्पज्जन्ति, ते तेसं किलेसे ततो परं वड्ढितुं अदत्वा तस्मिं तस्मिंयेव समये निग्गण्हाति. तेनस्स एतदहोसि ‘‘अयं चक्कवत्तिरञ्ञो अन्तोनगरेयेव चोरानं उप्पन्नकालो विय वत्तति, इदानेव तेसं धम्मदेसनं कत्वा ते किलेसे निग्गण्हित्वा अरहत्तं दस्सामी’’ति. सो सुरभिगन्धकुटितो निक्खमित्वा मधुरस्सरेन ‘‘आनन्दा’’ति आयस्मन्तं धम्मभण्डागारिकं आनन्दत्थेरं आमन्तेसि. थेरो ‘‘किं, भन्ते’’ति आगन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि. ‘‘आनन्द, यत्तका भिक्खू अन्तोकोटिसन्थारे विहरन्ति, सब्बेव गन्धकुटिपरिवेणे सन्निपातेही’’ति. एवं किरस्स अहोसि ‘‘सचाहं तेयेव पञ्चसते भिक्खू पक्कोसापेस्सामि. ‘सत्थारा नो अब्भन्तरे किलेसानं उप्पन्नभावो ञातो’ति संविग्गमानसा धम्मदेसनं सम्पटिच्छितुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. तस्मा ‘‘सब्बे सन्निपातेही’’ति आह. थेरो ‘‘साधु, भन्ते’’ति अवापुरणं आदाय परिवेणेन परिवेणं आहिण्डित्वा सब्बे भिक्खू गन्धकुटिपरिवेणे सन्निपातेत्वा बुद्धासनं पञ्ञपेसि.

सत्था पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय सिलापथवियं पतिट्ठहमानो सिनेरु विय पञ्ञत्ते बुद्धासने निसीदि आवेळावेळा यमकयमका छब्बण्णघनबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तो. तापि रस्मियो पातिमत्ता छत्तमत्ता कूटागारकुच्छिमत्ता छिज्जित्वा छिज्जित्वा गगनतले विज्जुलता विय सञ्चरिंसु, अण्णवकुच्छिं खोभेत्वा बालसूरियुग्गमनकालो विय अहोसि. भिक्खुसङ्घोपि सत्थारं वन्दित्वा गरुचित्तं पच्चुपट्ठपेत्वा रत्तकम्बलसाणिया परिक्खिपन्तो विय परिवारेत्वा निसीदि. सत्था ब्रह्मस्सरं निच्छारेन्तो भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, भिक्खुना नाम कामवितक्कं ब्यापादवितक्कं विहिंसावितक्कन्ति इमे तयो अकुसलवितक्के वितक्केतुं वट्टति. अन्तो उप्पन्नकिलेसो हि ‘परित्तको’ति अवमञ्ञितुं न वट्टति, किलेसो नाम पच्चामित्तसदिसो. पच्चामित्तो च खुद्दको नाम नत्थि, ओकासं लभित्वा विनासमेव पापेति, एवमेव अप्पमत्तकोपि किलेसो उप्पज्जित्वा वड्ढितुं लभन्तो महाविनासं पापेति. किलेसो नामेस हलाहलविसूपमो उप्पाटितच्छविगण्डसदिसो आसीविसपटिभागो असनिअग्गिसदिसो अल्लीयितुं न युत्तो आसङ्कितब्बो. उप्पन्नुप्पन्नक्खणेयेव पटिसङ्खानबलेन भावनाबलेन यथा मुहुत्तम्पि हदये अट्ठत्वा पदुमिनिपत्ता उदकबिन्दु विय विवट्टति, एवं पजहितब्बो. पोराणकपण्डि तापि अप्पमत्तकम्पि किलेसं गरहित्वा यथा पुन अब्भन्तरे नुप्पज्जति, एवं निग्गण्हिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सिङ्गालयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा अरञ्ञे नदीतीरे निवासं कप्पेसि. अथेको जरहत्थी गङ्गातीरे कालमकासि. सिङ्गालो गोचरप्पसुतो तं मतहत्थिसरीरं दिस्वा ‘‘महा मे गोचरो उप्पन्नो’’ति गन्त्वा तं सोण्डे डंसि, नङ्गलीसाय दट्ठकालो विय अहोसि. सो ‘‘नत्थेत्थ खादितब्बयुत्तक’’न्ति दन्तेसु डंसि, थम्भे दट्ठकालो विय अहोसि. कण्णे डंसि, सुप्पकोटियं दट्ठकालो विय अहोसि. उदरे डंसि, कुसूले दट्ठकालो विय अहोसि. पादे डंसि, उदुक्खले दट्ठकालो विय अहोसि. नङ्गुट्ठे डंसि, मुसले दट्ठकालो विय अहोसि. सो ‘‘एत्थापि नत्थि खादितब्बयुत्तक’’न्ति सब्बत्थ अस्सादं अलभन्तो वच्चमग्गे डंसि, मुदुपूवे दट्ठकालो विय अहोसि. सो ‘‘लद्धं दानि मे इमस्मिं सरीरे मुदु खादितब्बयुत्तकट्ठान’’न्ति ततो पट्ठाय खादन्तो अन्तोकुच्छिं पविसित्वा वक्कहदयादीनि खादित्वा पिपासितकाले लोहितं पिवित्वा निपज्जितुकामकाले उदरं पत्थरित्वा निपज्जति.

अथस्स एतदहोसि – ‘‘इदं हत्थिसरीरं मय्हं निवाससुखताय गेहसदिसं, खादितुकामताय सति पहूतमंसं, किं दानि मे अञ्ञत्थ कम्म’’न्ति सो अञ्ञत्थ अगन्त्वा हत्थिकुच्छियंयेव मंसं खादित्वा वसति. गच्छन्ते गच्छन्ते काले निदाघे वातसम्फस्सेन चेव सूरियरस्मिसन्तापेन च तं कुणपं सुस्सित्वा वलियो गण्हि, सिङ्गालस्स पविट्ठद्वारं पिहितं, अन्तोकुच्छियं अन्धकारो अहोसि. सिङ्गालस्स लोकन्तरिकनिवासो विय जातो. कुणपे सुस्सन्ते मंसम्पि सुस्सि, लोहितम्पि पच्छिज्जि. सो निक्खमनद्वारं अलभन्तो भयप्पत्तो हुत्वा सन्धावन्तो इतो चितो च पहरित्वा निक्खमनद्वारं परियेसमानो विचरति. एवं तस्मिं उक्खलियं पिट्ठपिण्डि विय अन्तोकुच्छियं पच्चमाने कतिपाहच्चयेन महामेघो पावस्सि. अथ नं कुणपं तेमेत्वा उट्ठाय पकतिसण्ठानेन अट्ठासि. वच्चमग्गो विवटो हुत्वा तारका विय पञ्ञायि. सिङ्गालो तं छिद्दं दिस्वा ‘‘इदानि मे जीवितं लद्ध’’न्ति याव हत्थिसीसा पटिक्कमित्वा वेगेन पक्खन्दित्वा वच्चमग्गं सीसेन पहरित्वा निक्खमि. तस्स सञ्छन्नसरीरत्ता सब्बलोमानि वच्चमग्गे अल्लीयिंसु. सो तालक्खन्धसदिसेन निल्लोमेन सरीरेन उब्बिग्गचित्तो मुहुत्तं धावित्वा निवत्तित्वा निसिन्नो सरीरं ओलोकेत्वा ‘‘इदं दुक्खं मय्हं न अञ्ञेन कतं, लोभहेतु पन लोभकारणा लोभं निस्साय मया एतं कतं, इतो दानि पट्ठाय न लोभवसिको भविस्सामि, पुन हत्थिसरीरं नाम न पविसिस्सामी’’ति संविग्गहदयो हुत्वा इमं गाथमाह –

१४८. ‘‘नाहं पुनं न च पुनं, न चापि अपुनप्पुनं;

हत्थिबोन्दिं पवेक्खामि, तथा हि भयतज्जितो’’ति.

तत्थ न चापि अपुनप्पुनन्ति अ-कारो निपातमत्तो. अयं पनेतिस्सा सकलायपि गाथाय अत्थो – अहञ्हि इतो पुन, ततो च पुनाति वुत्तवारतो पुन ततोपि च पुनप्पुनं वारणसरीरसङ्खातं हत्थिबोन्दिं न पवेक्खामि. किंकारणा? तथा हि भयतज्जितो, तथा हि अहं इमस्मिञ्ञेव पवेसने भयतज्जितो मरणभयेन सन्तासं संवेगं आपादितोति.

एवञ्च पन वत्वा ततोव पलायित्वा पुन तं वा अञ्ञं वा हत्थिसरीरं निवत्तित्वापि न ओलोकेसि. ततो पट्ठाय न लोभवसिको अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘भिक्खवे, अन्तो उप्पन्नकिलेसस्स नाम वड्ढितुं अदत्वा तत्थ तत्थेव नं निग्गण्हितुं वट्टती’’ति वत्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि. सच्चपरियोसाने पञ्चसतापि ते भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु, अवसेसेसु केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो अहेसुं. तदा सिङ्गालो अहमेव अहोसिन्ति.

सिङ्गालजातकवण्णना अट्ठमा.

[१४९] ९. एकपण्णजातकवण्णना

एकपण्णो अयं रुक्खोति इदं सत्था वेसालिं उपनिस्साय महावने कूटागारसालायं विहरन्तो वेसालिकं दुट्ठलिच्छविकुमारं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले वेसालिनगरं गावुतगावुतन्तरे तीहि पाकारेहि परिक्खित्तं तीसु ठानेसु गोपुरट्टालकयुत्तं परमसोभग्गप्पत्तं. तत्थ निच्चकालं रज्जं कारेत्वा वसन्तानञ्ञेव राजूनं सत्त सहस्सानि सत्त सतानि सत्त च राजानो होन्ति, तत्तकायेव उपराजानो, तत्तका सेनापतिनो, तत्तका भण्डागारिका. तेसं राजकुमारानं अन्तरे एको दुट्ठलिच्छविकुमारो नाम अहोसि कोधनो चण्डो फरुसो साहसिको, दण्डेन घट्टितआसीविसो विय निच्चं पज्जलितो कोधेन. तस्स पुरतो द्वे तीणि वचनानि कथेतुं समत्थो नाम नत्थि. तं नेव मातापितरो, न ञातयो, न मित्तसुहज्जा सिक्खापेतुं सक्खिंसु. अथस्स मातापितूनं एतदहोसि ‘‘अयं कुमारो अतिफरुसो साहसिको, ठपेत्वा सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो इमं विनेतुं समत्थो नाम नत्थि, बुद्धवेनेय्येन भवितब्ब’’न्ति. ते तं आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आहंसु ‘‘भन्ते, अयं कुमारो चण्डो फरुसो कोधेन पज्जलति, इमस्स ओवादं देथा’’ति.

सत्था तं कुमारं ओवदि – ‘‘कुमार, इमेसु नाम सत्तेसु चण्डेन फरुसेन साहसिकेन विहेठकजातिकेन न भवितब्बं, फरुसवाचो च नाम विजातमातुयापि पितुनोपि पुत्तदारस्सपि भातिभगिनीनम्पि पजापतियापि मित्तबन्धवानम्पि अप्पियो होति अमनापो, डंसितुं आगच्छन्तो सप्पो विय, अटवियं उट्ठितचोरो विय, खादितुं आगच्छन्तो यक्खो विय च उब्बेजनीयो हुत्वा दुतियचित्तवारे निरयादीसु निब्बत्तति. दिट्ठेयेव च धम्मे कोधनो पुग्गलो मण्डितपसाधितोपि दुब्बण्णोव होति, पुण्णचन्दसस्सिरिकम्पिस्स मुखं जालाभिहतपदुमं विय मलग्गहितकञ्चनादासमण्डलं विय च विरूपं होति दुद्दसिकं. कोधं निस्साय हि सत्ता सत्थं आदाय अत्तनाव अत्तानं पहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उब्बन्धन्ति, पपाता पपतन्ति. एवं कोधवसेन कालं कत्वा निरयादीसु उप्पज्जन्ति, विहेठकजातिकापि दिट्ठेव धम्मे गरहं पत्वा कायस्स भेदा निरयादीसु उप्पज्जन्ति, पुन मनुस्सत्तं लभित्वा विजातकालतो पट्ठाय रोगबहुलाव होन्ति. चक्खुरोगो सोतरोगोतिआदीसु च रोगेसु एकतो उट्ठाय एकस्मिं पतन्ति, रोगेन अपरिमुत्ताव हुत्वा निच्चं दुक्खिताव होन्ति, तस्मा सब्बेसु सत्तेसु मेत्तचित्तेन हितचित्तेन मुदुचित्तेन भवितब्बं. एवरूपो हि पुग्गलो निरयादिभयेहि न परिमुच्चती’’ति. सो कुमारो सत्थु ओवादं सुत्वा एकोवादेनेव निहतमानो दन्तो निब्बिसेवनो मेत्तचित्तो मुदुचित्तो अहोसि. अञ्ञं अक्कोसन्तम्पि पहरन्तम्पि निवत्तित्वा न ओलोकेसि, उद्धटदाठो विय सप्पो, अळच्छिन्नो विय कक्कटको, छिन्नविसाणो विय च उसभो अहोसि.

तस्स तं पवत्तिं ञत्वा भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, दुट्ठलिच्छविकुमारं सुचिरम्पि ओवदित्वा नेव मातापितरो, न ञातिमित्तादयो दमेतुं सक्खिंसु, सम्मासम्बुद्धो पन तं एकोवादेनेव दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा मत्तवरवारणं विय समुग्गहितानेञ्जकारणं अकासि. याव सुभासितं चिदं – ‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थिदम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावति पुरत्थिमं वा पच्छिमं वा उत्तरं वा दक्खिणं वा. अस्सदमकेन…पे… गोदमकेन…पे… दक्खिणं वा. तथागतेन हि, भिक्खवे, अरहता सम्मासम्बुद्धेन पुरिसदम्मो सारितो अट्ठ दिसा विधावति, रूपी रूपानि पस्सति. अयमेका दिसा…पे… सो वुच्चति ‘योग्गाचरियानं अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी’ति (म. नि. ३.३१२). न हि, आवुसो, सम्मासम्बुद्धेन सदिसो पुरिसदम्मसारथी नाम अत्थी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस मया एकोवादेनेव दमितो, पुब्बेपाहं इमं एकोवादेनेव दमेसि’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं तयो वेदे सब्बसिप्पानि च उग्गहेत्वा किञ्चि कालं घरावासं वसित्वा मातापितूनं अच्चयेन इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्ते वासं कप्पेसि. तत्थ चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदं गन्त्वा बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे सुनिवत्थो सुपारुतो तापसाकप्पसम्पन्नो भिक्खाय नगरं पविसित्वा राजङ्गणं पापुणि. राजा सीहपञ्जरेन ओलोकेन्तो तं दिस्वा इरियापथे पसीदित्वा ‘‘अयं तापसो सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो युगमत्तदसो, पदवारे पदवारे सहस्सत्थविकं ठपेन्तो विय सीहविजम्भितेन आगच्छति. सचे सन्तधम्मो नामेको अत्थि, इमस्स तेनब्भन्तरे भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा एकं अमच्चं ओलोकेसि. सो ‘‘किं करोमि, देवा’’ति आह. एतं ‘‘तापसं आनेही’’ति. सो ‘‘साधु, देवा’’ति बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा हत्थतो भिक्खाभाजनं गहेत्वा ‘‘किं, महापुञ्ञा’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, राजा तं पक्कोसती’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘न मयं राजकुलूपका, हेमवन्तिका नामम्हा’’ति आह. अमच्चो गन्त्वा तमत्थं रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘अञ्ञो अम्हाकं कुलूपको नत्थि, आनेहि न’’न्ति आह. अमच्चो गन्त्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा याचित्वा राजनिवेसनं पवेसेसि.

राजा बोधिसत्तं वन्दित्वा समुस्सितसेतच्छत्ते कञ्चनपल्लङ्के निसीदापेत्वा अत्तनो पटियत्तं नानग्गरसभोजनं भोजेत्वा ‘‘कहं, भन्ते, वसथा’’ति पुच्छि. ‘‘हेमवन्तिका मयं, महाराजा’’ति. ‘‘इदानि कहं गच्छथा’’ति? ‘‘वस्सारत्तानुरूपं सेनासनं उपधारेम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, अम्हाकञ्ञेव उय्याने वसथा’’ति पटिञ्ञं गहेत्वा सयम्पि भुञ्जित्वा बोधिसत्तं आदाय उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं मापेत्वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानापि कारेत्वा पब्बजितपरिक्खारे दत्वा उय्यानपालं पटिच्छापेत्वा नगरं पाविसि. ततो पट्ठाय बोधिसत्तो उय्याने वसति. राजापिस्स दिवसे दिवसे द्वत्तिक्खत्तुं उपट्ठानं गच्छति.

तस्स पन रञ्ञो दुट्ठकुमारो नाम पुत्तो अहोसि चण्डो फरुसो, नेव नं राजा दमेतुं असक्खि, न सेसञातका. अमच्चापि ब्राह्मणगहपतिकापि एकतो हुत्वा ‘‘सामि, मा एवं करि, एवं कातुं न लब्भा’’ति कुज्झित्वा कथेन्तापि कथं गाहापेतुं नासक्खिंसु. राजा चिन्तेसि ‘‘ठपेत्वा मम अय्यं हिमवन्ततापसं अञ्ञो इमं कुमारं दमेतुं समत्थो नाम नत्थि, सोयेव नं दमेस्सती’’ति. सो कुमारं आदाय बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, अयं कुमारो चण्डो फरुसो, मयं इमं दमेतुं न सक्कोम, तुम्हे नं एकेन उपायेन सिक्खापेथा’’ति कुमारं बोधिसत्तस्स निय्यादेत्वा पक्कामि. बोधिसत्तो कुमारं गहेत्वा उय्याने विचरन्तो एकतो एकेन, एकतो एकेनाति द्वीहियेव पत्तेहि एकं निम्बपोतकं दिस्वा कुमारं आह – ‘‘कुमार, एतस्स ताव रुक्खपोतकस्स पण्णं खादित्वा रसं जानाही’’ति? सो तस्स एकं पत्तं खादित्वा रसं ञत्वा ‘‘धी’’ति सह खेळेन भूमियं नुट्ठाभि. ‘‘किं एतं, कुमारा’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, इदानेवेस रुक्खो हलाहलविसूपमो, वड्ढन्तो पन बहू मनुस्से मारेस्सती’’ति तं निम्बपोतकं उप्पाटेत्वा हत्थेहि परिमद्दित्वा इमं गाथमाह –

१४९. ‘‘एकपण्णो अयं रुक्खो, न भूम्या चतुरङ्गुलो;

फलेन विसकप्पेन, महायं किं भविस्सती’’ति.

तत्थ एकपण्णोति उभोसु पस्सेसु एकेकपण्णो. न भूम्या चतुरङ्गुलोति भूमितो चतुरङ्गुलमत्तम्पि न वड्ढितो. फलेनाति फलरसेन. विसकप्पेनाति हलाहलविससदिसेन. एवं खुद्दकोपि समानो एवरूपेन तित्तकेन पण्णेन समन्नागतोति अत्थो. महायं किं भविस्सतीति यदा पनायं वुद्धिप्पत्तो महा भविस्सति, तदा किं नाम भविस्सति, अद्धा मनुस्समारको भविस्सतीति एतं उप्पाटेत्वा मद्दित्वा छड्डेसिन्ति आह.

अथ नं बोधिसत्तो एतदवोच ‘‘कुमार, त्वं इमं निम्बपोतकं ‘इदानेव एवंतित्तको, महल्लककाले किं भविस्सति, कुतो इमं निस्साय वुड्ढी’ति उप्पाटेत्वा मद्दित्वा छड्डेसि? यथा त्वं एतस्मिं पटिपज्जि, एवमेव तव रट्ठवासिनोपि ‘अयं कुमारो दहरकालेयेव एवं चण्डो फरुसो, महल्लककाले रज्जं पत्वा किं नाम करिस्सति, कुतो अम्हाकं एतं निस्साय वुड्ढी’ति तव कुलसन्तकं रज्जं अदत्वा निम्बपोतकं विय तं उप्पाटेत्वा रट्ठा पब्बाजनीयकम्मं करिस्सन्ति, तस्मा निम्बरुक्खपटिभागतं हित्वा इतो पट्ठाय खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो होही’’ति. सो ततो पट्ठाय निहतमानो निब्बिसेवनो खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो हुत्वा बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस दुट्ठलिच्छविकुमारो मया दमितो, पुब्बेपाहं एतं दमेसिंयेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुट्ठकुमारो अयं लिच्छविकुमारो अहोसि, राजा आनन्दो, ओवाददायकतापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

एकपण्णजातकवण्णना नवमा.

[१५०] १०. सञ्जीवजातकवण्णना

असन्तं यो पग्गण्हातीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो अजातसत्तुस्स रञ्ञो असन्तपग्गहं आरब्भ कथेसि. सो हि बुद्धानं पटिकण्टकभूते दुस्सीले पापधम्मे देवदत्ते पसीदित्वा तं असन्तं असप्पुरिसं पग्गय्ह ‘‘तस्स सक्कारं करिस्सामी’’ति बहुं धनं परिच्चजित्वा गयासीसे विहारं कारेत्वा तस्सेव वचनं गहेत्वा पितरं धम्मराजानं सोतापन्नं अरियसावकं घातेत्वा अत्तनो सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं भिन्दित्वा महाविनासं पत्तो. सो हि ‘‘देवदत्तो पथवियं पविट्ठो’’ति सुत्वा ‘‘कच्चि नु खो मम्पि पथवी गिलेय्या’’ति भीततसितो रज्जसुखं न लभति, सयने अस्सादसुखं न विन्दति, तिब्बकारणाभितुन्नो हत्थिपोतो विय कम्पमानो विचरति. सो पथविं फलमानं विय, अवीचिजालं निक्खमन्तिं विय, पथविया अत्तानं गिलियमानं विय, आदित्ताय लोहपथविया उत्तानकं निपज्जापेत्वा अयसूलेहि कोटियमानं विय च समनुपस्सि. तेनस्स पहटकुक्कुटस्सेव मुहुत्तम्पि कम्पमानस्स अवत्थानं नाम नाहोसि. सो सम्मासम्बुद्धं पस्सितुकामो खमापेतुकामो पञ्हं पुच्छितुकामो अहोसि, अत्तनो पन अपराधमहन्तताय उपसङ्कमितुं न सक्कोति.

अथस्स राजगहनगरे कत्तिकरत्तिवारे सम्पत्ते देवनगरं विय नगरे अलङ्कते महातले अमच्चगणपरिवुतस्स कञ्चनासने निसिन्नस्स जीवकं कोमारभच्चं अविदूरे निसिन्नं दिस्वा एतदहोसि ‘‘जीवकं गहेत्वा सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिकं गमिस्सामि, न खो पन सक्का मया उजुकमेव वत्तुं ‘अहं, सम्म जीवक, सयं गन्तुं न सक्कोमि, एहि मं सत्थु सन्तिकं नेही’ति, परियायेन पन रत्तिसम्पदं वण्णेत्वा ‘कं नु ख्वज्ज मयं समणं वा ब्राह्मणं वा पयिरुपासेय्याम, यं नो पयिरुपासतं चित्तं पसीदेय्या’ति वक्खामि, तं सुत्वा अमच्चा अत्तनो अत्तनो सत्थारानं वण्णं कथेस्सन्ति, जीवकोपि सम्मासम्बुद्धस्स वण्णं कथेस्सति. अथ नं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं गमिस्सामी’’ति. सो पञ्चहि पदेहि रत्तिं वण्णेसि ‘‘लक्खञ्ञा वत भो दोसिना रत्ति, अभिरूपा वत भो दोसिना रत्ति, दस्सनीया वत भो दोसिना रत्ति, पासादिका वत भो दोसिना रत्ति, रमणीया वत भो दोसिना रत्ति, कं नु ख्वज्ज मयं समणं वा ब्राह्मणं वा पयिरुपासेय्याम, यं नो पयिरुपासतं चित्तं पसीदेय्या’’ति (दी. नि. १.१५०).

अथेको अमच्चो पूरणकस्सपस्स वण्णं कथेसि, एको मक्खलिगोसालस्स, एको अजितकेसकम्बलस्स, एको पकुधकच्चायनस्स, एको सञ्चयस्स बेलट्ठपुत्तस्स, एको नाटपुत्तनिगण्ठस्साति. राजा तेसं कथं सुत्वा तुण्ही अहोसि. सो हि जीवकस्सेव महाअमच्चस्स कथं पच्चासीसति. जीवकोपि ‘‘रञ्ञा मं आरब्भ कथितेयेव जानिस्सामी’’ति अविदूरे तुण्ही निसीदि. अथ नं राजा आह ‘‘त्वं पन, सम्म जीवक, किं तुण्ही’’ति? तस्मिं खणे जीवको उट्ठायासना येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा ‘‘एसो, देव, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो अम्हाकं अम्बवने विहरति सद्धिं अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि. तं खो पन भगवन्तं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो’’ति नव अरहादिगुणे वत्वा जातितो पट्ठाय पुब्बनिमित्तादिभेदं भगवतो आनुभावं पकासेत्वा ‘‘तं भगवन्तं देवो पयिरुपासतु, धम्मं सुणातु, पञ्हं पुच्छतू’’ति आह.

राजा सम्पुण्णमनोरथो हुत्वा ‘‘तेन हि, सम्म जीवक, हत्थियानानि कप्पापेही’’ति यानानि कप्पापेत्वा महन्तेन राजानुभावेन जीवकम्बवनं गन्त्वा तत्थ मण्डलमाळे भिक्खुसङ्घपरिवुतं तथागतं दिस्वा सन्तवीचिमज्झे महानावं विय निच्चलं भिक्खुसङ्घं इतो चितो च अनुविलोकेत्वा ‘‘एवरूपा नाम मे परिसा न दिट्ठपुब्बा’’ति इरियापथेयेव पसीदित्वा सङ्घस्स अञ्जलिं पग्गण्हित्वा थुतिं कत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो सामञ्ञफलपञ्हं पुच्छि. अथस्स भगवा द्वीहि भाणवारेहि पटिमण्डितं सामञ्ञफलसुत्तं (दी. नि. १.१५० आदयो) कथेसि. सो सुत्तपरियोसाने अत्तमनो भगवन्तं खमापेत्वा उट्ठायासना पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सत्था अचिरपक्कन्तस्स रञ्ञो भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘खतायं, भिक्खवे, राजा, उपहतायं, भिक्खवे, राजा. सचायं, भिक्खवे, राजा इस्सरियस्स कारणा पितरं धम्मिकं धम्मराजानं जीविता न वोरोपेस्सथ, इमस्मिंयेव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उप्पज्जिस्सथ. देवदत्तं निस्साय असन्तपग्गहं कत्वा सोतापत्तिफला परिहीनो’’ति आह.

पुनदिवसे भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, अजातसत्तु किर असन्तपग्गहं कत्वा दुस्सीलं पापधम्मं देवदत्तं निस्साय पितुघातककम्मस्स कतत्ता सोतापत्तिफला परिहीनो, देवदत्तेन नासितो राजा’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, अजातसत्तु इदानेव असन्तपग्गहं कत्वा महाविनासं पत्तो, पुब्बेपेस असन्तपग्गहेनेव अत्तानं नासेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं वाचेसि. तेसु माणवेसु एको सञ्जीवो नाम माणवो अत्थि, बोधिसत्तो तस्स मतकुट्ठापनकमन्तं अदासि. सो उट्ठापनकमन्तमेव गहेत्वा पटिबाहनमन्तं पन अग्गहेत्वाव एकदिवसं माणवेहि सद्धिं दारुअत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा एकं मतब्यग्घं दिस्वा माणवे आह ‘‘भो, इमं मतब्यग्घं उट्ठापेस्सामी’’ति. माणवा ‘‘न सक्खिस्ससी’’ति आहंसु. ‘‘पस्सन्तानञ्ञेव वो तं उट्ठापेस्सामी’’ति. ‘‘सचे, माणव, सक्कोसि, उट्ठापेही’’ति. एवञ्च पन वत्वा ते माणवा रुक्खं अभिरुहिंसु. सञ्जीवो मन्तं परिवत्तेत्वा मतब्यग्घं सक्खराहि पहरि, ब्यग्घो उट्ठाय वेगेनागन्त्वा सञ्जीवं गलनाळियं डंसित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा तत्थेव पति, सञ्जीवोपि तत्थेव पति. उभोपि एकट्ठानेयेव मता निपज्जिंसु.

माणवा दारूनि आदाय आगन्त्वा तं पवत्तिं आचरियस्स आरोचेसुं. आचरियो माणवे आमन्तेत्वा ‘‘ताता, असन्तपग्गहकारा नाम अयुत्तट्ठाने सक्कारसम्मानं करोन्ता एवरूपं दुक्खं पटिलभन्तियेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१५०. ‘‘असन्तं यो पग्गण्हाति, असन्तं चूपसेवति;

तमेव घासं कुरुते, ब्यग्घो सञ्जीविको यथा’’ति.

तत्थ असन्तन्ति तीहि दुच्चरितेहि समन्नागतं दुस्सीलं पापधम्मं. यो पग्गण्हातीति खत्तियादीसु यो कोचि एवरूपं दुस्सीलं पब्बजितं वा चीवरादिसम्पदानेन, गहट्ठं वा उपरज्जसेनापतिट्ठानादिसम्पदानेन पग्गण्हाति, सक्कारसम्मानं करोतीति अत्थो. असन्तं चूपसेवतीति यो च एवरूपं असन्तं दुस्सीलं उपसेवति भजति पयिरुपासति. तमेव घासं कुरुतेति तमेव असन्तपग्गण्हकं सो दुस्सीलो पापपुग्गलो घसति संखादति विनासं पापेति. कथं? ब्यग्घो सञ्जीविको यथाति, यथा सञ्जीवेन माणवेन मन्तं परिवत्तेत्वा मतब्यग्घो सञ्जीविको जीवितसम्पदानेन सम्पग्गहितो अत्तनो जीवितदायकं सञ्जीवमेव जीविता वोरोपेत्वा तत्थेव पातेसि, एवं अञ्ञोपि यो असन्तपग्गहं करोति, सो दुस्सीलो तं अत्तनो सम्पग्गाहकमेव विनासेति. एवं असन्तसम्पग्गाहका विनासं पापुणन्तीति.

बोधिसत्तो इमाय गाथाय माणवानं धम्मं देसेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मतब्यग्घुट्ठापनको माणवो अजातसत्तु अहोसि, दिसापामोक्खो आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सञ्जीवजातकवण्णना दसमा.

ककण्टकवग्गो पन्नरसमो.

तस्सुद्दानं –

गोधसिङ्गालविरोचं, नङ्गुट्ठराधकाकञ्च;

पुप्फरत्तञ्च सिङ्गालं, एकपण्णञ्च सञ्जीवं.

अथ वग्गुद्दानं –

अपण्णको सीलवग्गो, कुरुङ्गो च कुलावको;

अत्थकामो च आसीसो, इत्थीवरुणपायिम्हा.

लित्तो परोसतं हंचि, कुसनाळा सम्पदानो;

ककण्टको पन्नरस, सतपण्णास जातकाति.

एककनिपातवण्णना निट्ठिता.

(पठमो भागो निट्ठितो).