८. वरुणवग्गो

[७१] १. वरुणजातकवण्णना

यो पुब्बे करणीयानीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुटुम्बिकपुत्ततिस्सत्थेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिं किर दिवसे सावत्थिवासिनो अञ्ञमञ्ञसहायका तिंसमत्ता कुलपुत्ता गन्धपुप्फवत्थादीनि गहेत्वा ‘‘सत्थु धम्मदेसनं सुणिस्सामा’’ति महाजनपरिवुता जेतवनं गन्त्वा नागमाळकसालमाळकादीसु थोकं निसीदित्वा सायन्हसमये सत्थरि सुरभिगन्धवासिताय गन्धकुटितो निक्खमित्वा धम्मसभं गन्त्वा अलङ्कतबुद्धासने निसिन्ने सपरिवारा धम्मसभं गन्त्वा सत्थारं गन्धपुप्फेहि पूजेत्वा चक्कङ्किततलेसु फुल्लपदुमसस्सिरिकेसु पादेसु वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना धम्मं सुणिंसु.

अथ नेसं एतदहोसि ‘‘यथा यथा खो मयं भगवता धम्मं देसितं आजानाम, पब्बजेय्यामा’’ति. ते तथागतस्स धम्मसभातो निक्खन्तकाले तथागतं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पब्बज्जं याचिंसु, सत्था तेसं पब्बज्जं अदासि. ते आचरियुपज्झाये आराधेत्वा उपसम्पदं लभित्वा पञ्च वस्सानि आचरियुपज्झायानं सन्तिके वसित्वा द्वे मातिका पगुणं कत्वा कप्पियाकप्पियं ञत्वा तिस्सो अनुमोदना उग्गण्हित्वा चीवरानि सिब्बेत्वा रजित्वा ‘‘समणधम्मं करिस्सामा’’ति आचरियुपज्झाये आपुच्छित्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा ‘‘मयं, भन्ते, भवेसु उक्कण्ठिता जातिजराब्याधिमरणभयभीता, तेसं नो संसारपरिमोचनत्थाय कम्मट्ठानं कथेथा’’ति याचिंसु. सत्था तेसं अट्ठतिंसाय कम्मट्ठानेसु सप्पायं विचिनित्वा कम्मट्ठानं कथेसि. ते सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा सत्थारं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा परिवेणं गन्त्वा आचरियुपज्झाये ओलोकेत्वा पत्तचीवरमादाय ‘‘समणधम्मं करिस्सामा’’ति निक्खमिंसु.

अथ नेसं अब्भन्तरे एको भिक्खु नामेन कुटुम्बिकपुत्ततिस्सत्थेरो नाम कुसीतो हीनवीरियो रसगिद्धो. सो एवं चिन्तेसि ‘‘अहं नेव अरञ्ञे वसितुं, न पधानं पदहितुं, न भिक्खाचरियाय यापेतुं सक्खिस्सामि, को मे गमनेन अत्थो, निवत्तिस्सामी’’ति सो वीरियं ओस्सजित्वा ते भिक्खू अनुगन्त्वा निवत्ति. तेपि खो भिक्खू कोसलेसु चारिकं चरमाना अञ्ञतरं पच्चन्तगामं गन्त्वा तं उपनिस्साय एकस्मिं अरञ्ञायतने वस्सं उपगन्त्वा अन्तोतेमासं अप्पमत्ता घटेन्ता वायमन्ता विपस्सनागब्भं गाहापेत्वा पथविं उन्नादयमाना अरहत्तं पत्वा वुत्थवस्सा पवारेत्वा ‘‘पटिलद्धगुणं सत्थु आरोचेस्सामा’’ति ततो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन जेतवनं पत्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा आचरियुपज्झाये दिस्वा तथागतं दट्ठुकामा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था तेहि सद्धिं मधुरपटिसन्थारं अकासि. ते कतपटिसन्थारा अत्तना पटिलद्धगुणं तथागतस्स आरोचेसुं, सत्था ते भिक्खू पसंसि. कुटुम्बिकपुत्ततिस्सत्थेरो सत्थारं तेसं गुणकथं कथेन्तं दिस्वा सयम्पि समणधम्मं कातुकामो जातो. तेपि खो भिक्खू ‘‘मयं, भन्ते, तमेव अरञ्ञवासं गन्त्वा वसिस्सामा’’ति सत्थारं आपुच्छिंसु. सत्था ‘‘साधू’’ति अनुजानि. ते सत्थारं वन्दित्वा परिवेणं अगमंसु.

अथ सो कुटुम्बिकपुत्ततिस्सत्थेरो रत्तिभागसमनन्तरे अच्चारद्धवीरियो हुत्वा अतिवेगेन समणधम्मं करोन्तो मज्झिमयामसमनन्तरे आलम्बनफलकं निस्साय ठितकोव निद्दायन्तो परिवत्तित्वा पति, ऊरुट्ठिकं भिज्जि, वेदना महन्ता जाता. तेसं भिक्खूनं तं पटिजग्गन्तानं गमनं न सम्पज्जि. अथ ने उपट्ठानवेलायं आगते सत्था पुच्छि ‘‘ननु तुम्हे, भिक्खवे, ‘स्वे गमिस्सामा’ति हिय्यो आपुच्छित्था’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अपिच खो पन अम्हाकं सहायको कुटुम्बिकपुत्ततिस्सत्थेरो अकाले अतिवेगेन समणधम्मं करोन्तो निद्दाभिभूतो परिवत्तित्वा पतितो, ऊरुट्ठिस्स भिन्नं, तं निस्साय अम्हाकं गमनं न सम्पज्जी’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस अत्तनो हीनवीरियभावेन अकाले अतिवेगेन वीरियं करोन्तो तुम्हाकं गमनन्तरायं करोति, पुब्बेपेस तुम्हाकं गमनन्तरायं अकासियेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं बोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं उग्गण्हापेसि. अथस्स ते माणवा एकदिवसं दारुं आहरणत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा दारूनि उद्धरिंसु. तेसं अन्तरे एको कुसीतमाणवो महन्तं वरुणरुक्खं दिस्वा ‘‘सुक्खरुक्खो एसो’’ति सञ्ञाय ‘‘मुहुत्तं ताव निपज्जित्वा पच्छा रुक्खं अभिरुहित्वा दारूनि पातेत्वा आदाय गमिस्सामी’’ति उत्तरिसाटकं पत्थरित्वा निपज्जित्वा काकच्छमानो निद्दं ओक्कमि. इतरे माणवका दारुकलापे बन्धित्वा आदाय गच्छन्ता तं पादेन पिट्ठियं पहरित्वा पबोधेत्वा अगमंसु. कुसीतमाणवो उट्ठाय अक्खीनि पुञ्छित्वा पुञ्छित्वा अविगतनिद्दोव वरुणरुक्खं अभिरुहित्वा साखं गहेत्वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढित्वा भञ्जन्तो भिज्जित्वा उट्ठितकोटिया अत्तनो अक्खिं भिन्दापेत्वा एकेन हत्थेन तं पिधाय एकेन हत्थेन अल्लदारूनि भञ्जित्वा रुक्खतो ओरुय्ह दारुकलापं बन्धित्वा उक्खिपित्वा वेगेन गन्त्वा तेहि पातितानं दारूनं उपरि पातेसि.

तं दिवसञ्च जनपदगामके एकं कुलं ‘‘स्वे ब्राह्मणवाचनकं करिस्सामा’’ति आचरियं निमन्तेसि. आचरियो माणवके आह ‘‘ताता, स्वे एकं गामकं गन्तब्बं, तुम्हे पन निराहारा न सक्खिस्सथ गन्तुं, पातोव यागुं पचापेत्वा तत्थ गन्त्वा अत्तना लद्धकोट्ठासञ्च अम्हाकं पत्तकोट्ठासञ्च सब्बमादाय आगच्छथा’’ति. ते पातोव यागुपचनत्थाय दासिं उट्ठापेत्वा ‘‘खिप्पं नो यागुं पचाही’’ति आहंसु. सा दारूनि गण्हन्ती उपरि ठितानि अल्लवरुणदारूनि गहेत्वा पुनप्पुनं मुखवातं ददमानापि अग्गिं उज्जालेतुं असक्कोन्ती सूरियं उट्ठापेसि. माणवका ‘‘अतिदिवा जातो, इदानि न सक्का गन्तु’’न्ति आचरियस्स सन्तिकं अगमिंसु. आचरियो ‘‘किं, ताता, न गतत्था’’ति? ‘‘आम, आचरिय न गतम्हा’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘असुको नाम कुसीतमाणवो अम्हेहि सद्धिं दारूनमत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा वरुणरुक्खमूले निद्दायित्वा पच्छा वेगेन रुक्खं आरुय्ह अक्खिं भिन्दापेत्वा अल्लवरुणदारूनि आहरित्वा अम्हेहि आनीतदारूनं उपरि पक्खिपि. यागुपाचिका तानि सुक्खदारुसञ्ञाय गहेत्वा याव सूरियुग्गमना उज्जालेतुं नासक्खि. इमिना नो कारणेन गमनन्तरायो जातो’’ति. आचरियो माणवेन कतकम्मं सुत्वा ‘‘अन्धबालानं कम्मं निस्साय एवरूपा परिहानि होती’’ति वत्वा इमं गाथं समुट्ठापेसि –

७१. ‘‘यो पुब्बे करणीयानि, पच्छा सो कातुमिच्छति;

वरुणकट्ठभञ्जोव, स पच्छा मनुतप्पती’’ति.

तत्थ स पच्छा मनुतप्पतीति यो कोचि पुग्गलो ‘‘इदं पुब्बे कत्तब्बं, इदं पच्छा’’ति अवीमंसित्वा पुब्बे करणीयानि पठममेव कत्तब्बकम्मानि पच्छा करोति, अयं वरुणकट्ठभञ्जो अम्हाकं माणवको विय सो बालपुग्गलो पच्छा अनुतप्पति सोचति परिदेवतीति अत्थो.

एवं बोधिसत्तो अन्तेवासिकानं इमं कारणं कथेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि करित्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस तुम्हाकं अन्तरायं करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा अक्खिभेदं पत्तो माणवो ऊरुभेदं पत्तभिक्खु अहोसि, सेसमाणवा बुद्धपरिसा, आचरियब्राह्मणो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

वरुणजातकवण्णना पठमा.

[७२] २. सीलवनागराजजातकवण्णना

अकतञ्ञुस्स पोसस्साति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. धम्मसभायञ्हि भिक्खू ‘‘आवुसो, देवदत्तो अकतञ्ञू तथागतस्स गुणे न जानाती’’ति कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो अकतञ्ञू, पुब्बेपि अकतञ्ञूयेव, न कदाचि मय्हं गुणं जानाती’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तप्पदेसे हत्थियोनियं निब्बत्ति. सो मातुकुच्छितो निक्खन्तो सब्बसेतो अहोसि रजतपुञ्जसन्निभो, अक्खीनि पनस्स मणिगुळसदिसानि, पञ्ञायमानानि पञ्च पसादानि अहेसुं, मुखं रत्तकम्बलसदिसं, सोण्डा रत्तसुवण्णबिन्दुपटिमण्डितं रजतदामं विय, चत्तारो पादा कतलाखारसपरिकम्मा विय. एवमस्स दसहि पारमीहि अलङ्कतो रूपसोभग्गप्पत्तो अत्तभावो अहोसि. अथ नं विञ्ञुतं पत्तं सकलहिमवन्ते वारणा सन्निपतित्वा उपट्ठहन्ता विचरिंसु. एवं सो असीतिसहस्सवारणपरिवारो हिमवन्तप्पदेसे वसमानो अपरभागे गणे दोसं दिस्वा गणम्हा कायविवेकाय एककोव अरञ्ञे वासं कप्पेसि. सीलवन्तताय च पनस्स ‘‘सीलवनागराजा’’ त्वेव नामं अहोसि.

अथेको बाराणसिवासिको वनचरको हिमवन्तं पविसित्वा अत्तनो आजीवभण्डकं गवेसमानो दिसा ववत्थापेतुं असक्कोन्तो मग्गमूळ्हो हुत्वा मरणभयभीतो बाहा पग्गय्ह परिदेवमानो विचरति. बोधिसत्तो तस्स तं बलवपरिदेवितं सुत्वा ‘‘इमं पुरिसं दुक्खा मोचेस्सामी’’ति कारुञ्ञेन चोदितो तस्स सन्तिकं अगमासि. सो तं दिस्वाव भीतो पलायि. बोधिसत्तो तं पलायन्तं दिस्वा तत्थेव अट्ठासि. सो पुरिसो बोधिसत्तं ठितं दिस्वा अट्ठासि. बोधिसत्तो पुन अगमासि, सो पुन पलायित्वा तस्स ठितकाले ठत्वा चिन्तेसि ‘‘अयं वारणो मम पलायनकाले तिट्ठति, ठितकाले आगच्छति, नायं मय्हं अनत्थकामो, इमम्हा पन मं दुक्खा माचेतुकामो भविस्सती’’ति सूरो हुत्वा अट्ठासि. बोधिसत्तो तं उपसङ्कमित्वा ‘‘कस्मा भो त्वं पुरिस, परिदेवमानो विचरसी’’ति पुच्छि. ‘‘सामि, दिसा ववत्थापेतुं असक्कोन्तो मग्गमूळ्हो हुत्वा मरणभयेना’’ति. अथ नं बोधिसत्तो अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा कतिपाहं फलाफलेहि सन्तप्पेत्वा ‘‘भो, पुरिस, मा भायि, अहं तं मनुस्सपथं नेस्सामी’’ति अत्तनो पिट्ठे निसीदापेत्वा मनुस्सपथं पायासि.

अथ खो सो मित्तदुब्भी पुरिसो ‘‘सचे कोचि पुच्छिस्सति, आचिक्खितब्बं भविस्सती’’ति बोधिसत्तस्स पिट्ठे निसिन्नोयेव रुक्खनिमित्तं पब्बतनिमित्तं उपधारेन्तोव गच्छति. अथ नं बोधिसत्तो अरञ्ञा नीहरित्वा बाराणसिगामिमहामग्गे ठपेत्वा ‘‘भो पुरिस, इमिना मग्गेन गच्छ, मय्हं पन वसनट्ठानं पुच्छितोपि अपुच्छितोपि मा कस्सचि आचिक्खी’’ति तं उय्योजेत्वा अत्तनो वसनट्ठानंयेव अगमासि. अथ सो पुरिसो बाराणसिं गन्त्वा अनुविचरन्तो दन्तकारवीथिं पत्वा दन्तकारे दन्तविकतियो कुरुमाने दिस्वा ‘‘किं पन भो, जीवदन्तम्पि लभित्वा गण्हेय्याथा’’ति? ‘‘भो, किं वदेसि, जीवदन्तो नाम मतहत्थिदन्ततो महग्घतरो’’ति. ‘‘तेन हि अहं वो जीवदन्तं आहरिस्सामी’’ति पाथेय्यं गहेत्वा खरककचं आदाय बोधिसत्तस्स वसनट्ठानं अगमासि.

बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘किमत्थं आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘अहं, सामि, दुग्गतो कपणो जीवितुं असक्कोन्तो तुम्हे दन्तखण्डं याचित्वा सचे दस्सथ, तं आदाय गन्त्वा विक्किणित्वा तेन मूलेन जीविस्सामी’’ति आगतोति. ‘‘होतु भो, दन्तं ते दस्सामि, सचे दन्तकप्पनत्थाय ककचं अत्थी’’ति. ‘‘ककचं गहेत्वा आगतोम्हि सामी’’ति. ‘‘तेन हि दन्ते ककचेन कन्तित्वा आदाय गच्छा’’ति बोधिसत्तो पादे समिञ्जित्वा गोनिसिन्नकं निसीदि. सो द्वेपि अग्गदन्ते छिन्दि. बोधिसत्तो ते दन्ते सोण्डाय गहेत्वा ‘‘भो पुरिस, नाहं ‘एते दन्ता मय्हं अप्पिया अमनापा’ति दम्मि, इमेहि पन मे दन्तेहि सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन सब्बधम्मपटिवेधनसमत्था सब्बञ्ञुतञ्ञाणदन्ताव पियतरा, तस्स मे इदं दन्तदानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणपटिविज्झनत्थाय होतू’’ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आराधनं कत्वा दन्तयुगलं अदासि.

सो तं आदाय गन्त्वा विक्किणित्वा तस्मिं मूले खीणे पुन बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सामि, तुम्हाकं दन्ते विक्किणित्वा लद्धमूलं मय्हं इणसोधनमत्तमेव जातं, अवसेसदन्ते देथा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा पुरिमनयेनेव कप्पापेत्वा अवसेसदन्ते अदासि. सो तेपि विक्किणित्वा पुन आगन्त्वा ‘‘सामि, जीवितुं न सक्कोमि, मूलदाठा मे देथा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा पुरिमनयेनेव निसीदि. सो पापपुरिसो महासत्तस्स रजतदामसदिसं सोण्डं मद्दमानो केलासकूटसदिसं कुम्भं अभिरुहित्वा उभो दन्तकोटियो पण्हिया पहरन्तो मंसं वियूहित्वा कुम्भं आरुय्ह खरककचेन मूलदाठा कप्पेत्वा पक्कामि. बोधिसत्तस्स दस्सनूपचारं विजहन्तेयेव पन तस्मिं पापपुरिसे चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहला घनपथवी सिनेरुयुगन्धरादयो महाभारे दुग्गन्धजेगुच्छानि गूथमुत्तादीनि च धारेतुं समत्थापि तस्स अगुणरासिं धारेतुं असक्कोन्ती विय भिज्जित्वा विवरं अदासि. तावदेव अवीचिमहानिरयतो अग्गिजाला निक्खमित्वा तं मित्तदुब्भिपुरिसं कुलसन्तकेन कम्बलेन पारुपन्ती विय परिक्खिपित्वा गण्हि.

एवं तस्स पापपुग्गलस्स पथविं पविट्ठकाले तस्मिं वनसण्डे अधिवत्था रुक्खदेवता ‘‘अकतञ्ञू मित्तदुब्भी पुग्गलो चक्कवत्तिरज्जं दत्वापि तोसेतुं न सक्का’’ति वनं उन्नादेत्वा धम्मं देसयमाना इमं गाथमाह –

७२. ‘‘अकतञ्ञुस्स पोसस्स, निच्चं विवरदस्सिनो;

सब्बं चे पथविं दज्जा, नेव नं अभिराधये’’ति.

तत्थ अकतञ्ञुस्साति अत्तनो कतगुणं अजानन्तस्स. पोसस्साति पुरिसस्स. विवरदस्सिनोति छिद्दमेव ओकासमेव ओलोकेन्तस्स. सब्बं चे पथविं दज्जाति सचेपि तादिसस्स पुग्गलस्स सकलं चक्कवत्तिरज्जं, इमं वा पन महापथविं परिवत्तेत्वा पथवोजं ददेय्य. नेव नं अभिराधयेति एवं करोन्तोपि एवरूपं कतगुणविद्धंसकं कोचि परितोसेतुं वा पसादेतुं वा न सक्कुणेय्याति अत्थो.

एवं सा देवता वनं उन्नादेत्वा धम्मं देसेसि. बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं अगमासि.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव अकतञ्ञू, पुब्बेपि अकतञ्ञूयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा मित्तदुब्भी पुग्गलो देवदत्तो अहोसि, रुक्खदेवता सारिपुत्तो, सीलवनागराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सीलवनागराजजातकवण्णना दुतिया.

[७३] ३. सच्चंकिरजातकवण्णना

सच्चं किरेवमाहंसूति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. भिक्खुसङ्घस्मिञ्हि धम्मसभायं निसीदित्वा ‘‘आवुसो, देवदत्तो सत्थु गुणं न जानाति, वधाययेव परिसक्कती’’ति देवदत्तस्स अगुणं कथेन्ते सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तस्स दुट्ठकुमारो नाम पुत्तो अहोसि कक्खळो फरुसो पहटासीविसूपमो, अनक्कोसित्वा वा अपहरित्वा वा केनचि सद्धिं न कथेति. सो अन्तोजनस्स च बहिजनस्स च अक्खिम्हि पतितरजं विय, खादितुं आगतपिसाचो विय च अमनापो अहोसि उब्बेजनीयो. सो एकदिवसं नदीकीळं कीळितुकामो महन्तेन परिवारेन नदीतीरं अगमासि. तस्मिं खणे महामेघो उट्ठहि, दिसा अन्धकारा जाता. सो दासपेस्सजनं आह ‘‘एथ भणे, मं गहेत्वा नदीमज्झं नेत्वा न्हापेत्वा आनेथा’’ति. ते तं तत्थ नेत्वा ‘‘किं नो राजा करिस्सति, इमं पापपुरिसं एत्थेव मारेमा’’ति मन्तयित्वा ‘‘एत्थ गच्छ काळकण्णी’’ति उदके नं ओपिलापेत्वा पच्चुत्तरित्वा तीरे अट्ठंसु. ‘‘कहं कुमारो’’ति च वुत्ते ‘‘न मयं कुमारं पस्साम, मेघं उट्ठितं दिस्वा उदके निमुज्जित्वा पुरतो आगतो भविस्सती’’ति. अमच्चा रञ्ञो सन्तिकं अगमंसु. राजा ‘‘कहं मे पुत्तो’’ति पुच्छि. न जानाम देव, मेघे उट्ठिते ‘‘पुरतो आगतो भविस्सती’’ति सञ्ञाय आगतम्हाति. राजा द्वारं विवरापेत्वा ‘‘नदीतीरं गन्त्वा विचिनथा’’ति तत्थ तत्थ विचिनापेसि, कोचि कुमारं नाद्दस.

सोपि खो मेघन्धकारे देवे वस्सन्ते नदिया वुय्हमानो एकं दारुक्खन्धं दिस्वा तत्थ निसीदित्वा मरणभयतज्जितो परिदेवमानो गच्छति. तस्मिं पन काले बाराणसिवासी एको सेट्ठि नदीतीरे चत्तालीसकोटिधनं निदहित्वाव मरन्तो धनतण्हाय धनपिट्ठे सप्पो हुत्वा निब्बत्ति. अपरो तस्मिंयेव पदेसे तिंस कोटियो निदहित्वा धनतण्हाय तत्थेव उन्दूरो हुत्वा निब्बत्ति. तेसं वसनट्ठानं उदकं पाविसि. ते उदकस्स पविट्ठमग्गेनेव निक्खमित्वा सोतं छिन्दन्ता गन्त्वा तं राजकुमारेन अभिनिसिन्नं दारुक्खन्धं पत्वा एको एकं कोटिं, इतरो इतरं आरुय्ह खन्धपिट्ठेयेव निपज्जिंसु. तस्सायेव खो पन नदिया तीरे एको सिम्बलिरुक्खो अत्थि, तत्थेको सुवपोतको वसति. सोपि रुक्खो उदकेन धोतमूलो नदीपिट्ठे पति, सुवपोतको देवे वस्सन्ते उप्पतित्वा गन्तुं असक्कोन्तो गन्त्वा तस्सेव खन्धस्स एकपस्से निलीयि. एवं ते चत्तारो जना एकतो वुय्हमाना गच्छन्ति.

बोधिसत्तोपि खो तस्मिं काले कासिरट्ठे उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वुड्ढिप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा एकस्मिं नदीनिवत्तने पण्णसालं मापेत्वा वसति. सो अड्ढरत्तसमये चङ्कममानो तस्स राजकुमारस्स बलवपरिदेवनसद्दं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘मादिसे नाम मेत्तानुद्दयसम्पन्ने तापसे पस्सन्ते एतस्स पुरिसस्स मरणं अयुत्तं, उदकतो उद्धरित्वा तस्स जीवितदानं दस्सामी’’ति. सो तं ‘‘मा भायि, मा भायी’’ति अस्सासेत्वा उदकसोतं छिन्दन्तो गन्त्वा तं दारुक्खन्धं एकाय कोटिया गहेत्वा आकड्ढन्तो नागबलो थामसम्पन्नो एकवेगेन तीरं पत्वा कुमारं उक्खिपित्वा तीरे पतिट्ठापेसि. तेपि सप्पादयो दिस्वा उक्खिपित्वा अस्समपदं नेत्वा अग्गिं जालेत्वा ‘‘इमे दुब्बलतरा’’ति पठमं सप्पादीनं सरीरं सेदेत्वा पच्छा राजकुमारस्स सरीरं सेदेत्वा तम्पि अरोगं कत्वा आहारं देन्तोपि पठमं सप्पादीनंयेव दत्वा पच्छा तस्स फलाफलानि उपनामेसि. राजकुमारो ‘‘अयं कूटतापसो मं राजकुमारं अगणेत्वा तिरच्छानगतानं सम्मानं करोती’’ति बोधिसत्ते आघातं बन्धि.

ततो कतिपाहच्चयेन सब्बेसुपि तेसु थामबलप्पत्तेसु नदिया ओघे पच्छिन्ने सप्पो तापसं वन्दित्वा आह ‘‘भन्ते, तुम्हेहि मय्हं महाउपकारो कतो, न खो पनाहं दलिद्दो, असुकट्ठाने मे चत्तालीस हिरञ्ञकोटियो निदहित्वा ठपिता, तुम्हाकं धनेन किच्चे सति सब्बम्पेतं धनं तुम्हाकं दातुं सक्कोमि, तं ठानं आगन्त्वा ‘दीघा’ति पक्कोसेय्याथा’’ति वत्वा पक्कामि. उन्दूरोपि तथेव तापसं निमन्तेत्वा ‘‘असुकट्ठाने ठत्वा ‘उन्दूरा’ति पक्कोसेय्याथा’’ति वत्वा पक्कामि. सुवपोतको पन तापसं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं धनं नत्थि, रत्तसालीहि पन वो अत्थे सति असुकं नाम मय्हं वसनट्ठानं, तत्थ गन्त्वा ‘सुवा’ति पक्कोसेय्याथ, अहं ञातकानं आरोचेत्वा अनेकसकटपूरमत्ता रत्तसालियो आहरापेत्वा दातुं सक्कोमी’’ति वत्वा पक्कामि. इतरो पन मित्तदुब्भी ‘‘धम्मसुधम्मताय किञ्चि अवत्वा गन्तुं अयुत्तं, एवं तं अत्तनो सन्तिकं आगतं मारेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘भन्ते, मयि रज्जे पतिट्ठिते आगच्छेय्याथ, अहं वो चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामी’’ति वत्वा पक्कामि. सो गन्त्वा न चिरस्सेव रज्जे पतिट्ठासि.

बोधिसत्तो ‘‘वीमंसिस्सामि ताव ने’’ति पठमं सप्पस्स सन्तिकं गन्त्वा अविदूरे ठत्वा ‘‘दीघा’’ति पक्कोसि. सो एकवचनेनेव निक्खमित्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, इमस्मिं ठाने चत्तालीस हिरञ्ञकोटियो, ता सब्बापि नीहरित्वा गण्हथा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘एवमत्थु, उप्पन्ने किच्चे जानिस्सामी’’ति तं निवत्तेत्वा उन्दूरस्स सन्तिकं गन्त्वा सद्दमकासि. सोपि तथेव पटिपज्जि. बोधिसत्तो तम्पि निवत्तेत्वा सुवस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सुवा’’ति पक्कोसि. सोपि एकवचनेनेव रुक्खग्गतो ओतरित्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा ‘‘किं, भन्ते, मय्हं ञातकानं सन्तिकं गन्त्वा हिमवन्तप्पदेसतो तुम्हाकं सयंजातसाली आहरापेमी’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘अत्थे सति जानिस्सामी’’ति तम्पि निवत्तेत्वा ‘‘इदानि राजानं परिग्गण्हिस्सामी’’ति गन्त्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे आकप्पसम्पत्तिं कत्वा भिक्खाचारवत्तेन नगरं पाविसि. तस्मिं खणे सो मित्तदुब्भी राजा अलङ्कतहत्थिक्खन्धवरगतो महन्तेन परिवारेन नगरं पदक्खिणं करोति. सो बोधिसत्तं दूरतोव दिस्वा ‘‘अयं सो कूटतापसो मम सन्तिके भुञ्जित्वा वसितुकामो आगतो, याव परिसमज्झे अत्तनो मय्हं कतगुणं नप्पकासेति, तावदेवस्स सीसं छिन्दापेस्सामी’’ति पुरिसे ओलोकेसि. ‘‘किं करोम, देवा’’ति च वुत्ते ‘‘एस कूटतापसो मं किञ्चि याचितुकामो आगच्छति मञ्ञे, एतस्स काळकण्णितापसस्स मं पस्सितुं अदत्वाव एतं गहेत्वा पच्छाबाहं बन्धित्वा चतुक्के चतुक्के पहरन्ता नगरा निक्खामेत्वा आघातने सीसमस्स छिन्दित्वा सरीरं सूले उत्तासेथा’’ति आह. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा गन्त्वा निरपराधं महासत्तं बन्धित्वा चतुक्के चतुक्के पहरन्ता आघातनं नेतुं आरभिंसु. बोधिसत्तो पहटपहटट्ठाने ‘‘अम्म, ताता’’ति अकन्दित्वा निब्बिकारो इमं गाथमाह –

७३. ‘‘सच्चं किरेवमाहंसु, नरा एकच्चिया इध;

कट्ठं निप्लवितं सेय्यो, न त्वेवेकच्चियो नरो’’ति.

तत्थ सच्चं किरेवमाहंसूति अवितथमेव किर एवं वदन्ति. नरा एकच्चिया इधाति इधेकच्चे पण्डितपुरिसा. कट्ठं निप्लवितं सेय्योति नदिया वुय्हमानं सुक्खदारुं निप्लवितं उत्तारेत्वा थले ठपितं सेय्यो सुन्दरतरो. एवञ्हि वदमाना ते पुरिसा सच्चं किर वदन्ति. किंकारणा? तञ्हि यागुभत्तादीनं पचनत्थाय, सीतातुरानं विसिब्बनत्थाय, अञ्ञेसम्पि च परिस्सयानं हरणत्थाय उपकारं होति. न त्वेवेकच्चियो नरोति एकच्चो पन मित्तदुब्भी अकतञ्ञू पापपुरिसो ओघेन वुय्हमानो हत्थेन गहेत्वा उत्तारितो न त्वेव सेय्यो. तथा हि अहं इमं पापपुरिसं उत्तारेत्वा इमं अत्तनो दुक्खं आहरिन्ति. एवं पहटपहटट्ठाने इमं गाथमाह.

तं सुत्वा ये तत्थ पण्डितपुरिसा, ते आहंसु ‘‘किं पन, भो पब्बजित, तया अम्हाकं रञ्ञो अत्थि कोचि गुणो कतो’’ति? बोधिसत्तो तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘एवमिमं महोघतो उत्तारेन्तो अहमेव अत्तनो दुक्खं अकासिं, ‘न वत मे पोराणकपण्डितानं वचनं कत’न्ति अनुस्सरित्वा एवं वदामी’’ति आह. तं सुत्वा खत्तियब्राह्मणादयो नगरवासिनो ‘‘स्वायं मित्तदुब्भी राजा एवं गुणसम्पन्नस्स अत्तनो जीवितदायकस्स गुणमत्तम्पि न जानाति, तं निस्साय कुतो अम्हाकं वुड्ढि, गण्हथ न’’न्ति कुपिता समन्ततो उट्ठहित्वा उसुसत्तिपासाणमुग्गरादिप्पहारेहि हत्थिक्खन्धगतमेव नं घातेत्वा पादे गहेत्वा कड्ढित्वा परिखापिट्ठे छड्डेत्वा बोधिसत्तं अभिसिञ्चित्वा रज्जे पतिट्ठापेसुं.

सो धम्मेन रज्जं कारेन्तो पुन एकदिवसं सप्पादयो परिग्गण्हितुकामो महन्तेन परिवारेन सप्पस्स वसनट्ठानं गन्त्वा ‘‘दीघा’’ति पक्कोसि. सप्पो आगन्त्वा वन्दित्वा ‘‘इदं ते सामि धनं गण्हा’’ति आह. राजा चत्तालीसहिरञ्ञकोटिधनं अमच्चे पटिच्छापेत्वा उन्दूरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘उन्दूरा’’ति पक्कोसि. सोपि आगन्त्वा वन्दित्वा तिंसकोटिधनं निय्यादेसि. राजा तम्पि अमच्चे पटिच्छापेत्वा सुवस्स वसनट्ठानं गन्त्वा ‘‘सुवा’’ति पक्कोसि. सोपि आगन्त्वा पादे वन्दित्वा ‘‘किं, सामि, सालिं आहरामी’’ति आह. राजा ‘‘सालीहि अत्थे सति आहरिस्ससि, एहि गच्छामा’’ति सत्ततिया हिरञ्ञकोटीहि सद्धिं ते तयोपि जने गाहापेत्वा नगरं गन्त्वा पासादवरे महातलं आरुय्हं धनं सङ्गोपेत्वा सप्पस्स वसनत्थाय सुवण्णनाळिं, उन्दूरस्स फलिकगुहं, सुवस्स सुवण्णपञ्जरं कारापेत्वा सप्पस्स च सुवस्स च भोजनत्थाय देवसिकं कञ्चनतट्टके मधुलाजे, उन्दूरस्स गन्धसालितण्डुले दापेसि, दानादीनि च पुञ्ञानि करोति. एवं ते चत्तारोपि जना यावजीवं समग्गा सम्मोदमाना विहरित्वा जीवितक्खये यथाकम्मं अगमंसु.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुट्ठराजा देवदत्तो अहोसि, सप्पो सारिपुत्तो, उन्दूरो मोग्गल्लानो, सुवो आनन्दो, पच्छा रज्जप्पत्तो धम्मराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सच्चंकिरजातकवण्णना ततिया.

[७४] ४. रुक्खधम्मजातकवण्णना

साधू सम्बहुला ञातीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उदककलहे अत्तनो ञातकानं महाविनासं पच्चुपट्ठितं ञत्वा आकासेन गन्त्वा रोहिणीनदिया उपरि पल्लङ्केन निसीदित्वा नीलरंसिं विस्सज्जेत्वा ञातके संवेजेत्वा आकासा ओरुय्ह नदीतीरे निसिन्नो तं कलहं आरब्भ कथेसि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन कुणालजातके (जा. २.२१.कुणालजातक) आवि भविस्सति. तदा पन सत्था ञातके आमन्तेत्वा ‘‘महाराजा, तुम्हे ञातका, ञातकेहि नाम समग्गेहि सम्मोदमानेहि भवितुं वट्टति. ञातकानञ्हि सामग्गिया सति पच्चामित्ता ओकासं न लभन्ति, तिट्ठन्तु ताव मनुस्सभूता, अचेतनानं रुक्खानम्पि सामग्गिं लद्धुं वट्टति. अतीतस्मिञ्हि हिमवन्तप्पदेसे महावातो सालवनं पहरि, तस्स पन सालवनस्स अञ्ञमञ्ञं रुक्खगच्छगुम्बलताहि सम्बन्धत्ता एकरुक्खम्पि पातेतुं असक्कोन्तो मत्थकमत्थकेनेव अगमासि. एकं पन अङ्गणे ठितं साखाविटपसम्पन्नम्पि महारुक्खं अञ्ञेहि रुक्खेहि असम्बन्धत्ता उम्मूलेत्वा भूमियं पातेसि, इमिना कारणेन तुम्हेहिपि समग्गेहि सम्मोदमानेहि भवितुं वट्टती’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते पठमं उप्पन्नो वेस्सवणो महाराजा चवि, सक्को अञ्ञं वेस्सवणं ठपेसि. एतस्मिं वेस्सवणे परिवत्ते पच्छा निब्बत्तवेस्सवणो ‘‘रुक्खगच्छगुम्बलतानं अत्तनो अत्तनो रुच्चनट्ठाने विमानं गण्हन्तू’’ति सासनं पेसेसि. तदा बोधिसत्तो हिमवन्तप्पदेसे एकस्मिं सालवने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. सो ञातके आह ‘‘तुम्हे विमानानि गण्हन्ता अङ्गणे ठितरुक्खेसु मा गण्हथ, इमस्मिं पन सालवने मया गहितविमानं परिवारेत्वा ठितविमानानि गण्हथा’’ति. तत्थ बोधिसत्तस्स वचनकरा पण्डितदेवता बोधिसत्तस्स विमानं परिवारेत्वा ठितविमानानि गण्हिंसु. अपण्डिता पन देवता ‘‘किं अम्हाकं अत्थो अरञ्ञविमानेहि, मयं मनुस्सपथे गामनिगमराजधानिद्वारेसु विमानानि गण्हिस्साम. गामादयो हि उपनिस्साय वसमाना देवता लाभग्गयसग्गप्पत्ता होन्ती’’ति मनुस्सपथे अङ्गणट्ठाने निब्बत्तमहारुक्खेसु विमानानि गण्हिंसु.

अथेकस्मिं दिवसे महती वातवुट्ठि उप्पज्जि. वातस्स अतिबलवताय दळ्हमूला वनजेट्ठकरुक्खापि संभग्गसाखाविटपा समूला निपतिंसु. तं पन अञ्ञमञ्ञं सम्बन्धनेन ठितं सालवनं पत्वा इतो चितो च पहरन्तो एकरुक्खम्पि पातेतुं नासक्खि. भग्गविमाना देवता निप्पटिसरणा दारके हत्थेसु गहेत्वा हिमवन्तं गन्त्वा अत्तनो पवत्तिं सालवनदेवतानं कथयिंसु. ता तासं एवं आगतभावं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं. बोधिसत्तो ‘‘पण्डितानं वचनं अग्गहेत्वा निप्पच्चयट्ठानं गता नाम एवरूपाव होन्ती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

७४. ‘‘साधू सम्बहुला ञाती, अपि रुक्खा अरञ्ञजा;

वातो वहति एकट्ठं, ब्रहन्तम्पि वनप्पति’’न्ति.

तत्थ सम्बहुला ञातीति चत्तारो उपादाय ततुत्तरि सतसहस्सम्पि सम्बहुला नाम, एवं सम्बहुला अञ्ञमञ्ञं निस्साय वसन्ता ञातका. साधूति सोभना पसत्था, परेहि अप्पधंसियाति अत्थो. अपि रुक्खा अरञ्ञजाति तिट्ठन्तु मनुस्सभूता, अरञ्ञे जातरुक्खापि सम्बहुला अञ्ञमञ्ञूपत्थम्भेन ठिता साधुयेव. रुक्खानम्पि हि सपच्चयभावो लद्धुं वट्टति. वातो वहति एकट्ठन्ति पुरत्थिमादिभेदो वातो वायन्तो अङ्गणट्ठाने ठितं एकट्ठं एककमेव ठितं ब्रहन्तम्पि वनप्पतिं साखाविटपसम्पन्नं महारुक्खम्पि वहति, उम्मूलेत्वा पातेतीति अत्थो. बोधिसत्तो इमं कारणं कथेत्वा आयुक्खये यथाकम्मं गतो.

सत्थापि ‘‘एवं, महाराजा, ञातकानं ताव सामग्गियेव लद्धुं वट्टति, समग्गा सम्मोदमाना पियसंवासमेव वसथा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा देवता बुद्धपरिसा अहेसुं, पण्डितदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

रुक्खधम्मजातकवण्णना चतुत्था.

[७५] ५. मच्छजातकवण्णना

अभित्थनय पज्जुन्नाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अत्तना वस्सापितवस्सं आरब्भ कथेसि. एकस्मिं किर समये कोसलरट्ठे देवो न वस्सि, सस्सानि मिलायन्ति, तेसु तेसु ठानेसु तळाकपोक्खरणिसरानि सुस्सन्ति. जेतवनद्वारकोट्ठकसमीपे जेतवनपोक्खरणियापि उदकं छिज्जि. कललगहनं पविसित्वा निपन्ने मच्छकच्छपे काककुललादयो कणयग्गसदिसेहि तुण्डेहि कोट्टेत्वा नीहरित्वा नीहरित्वा विप्फन्दमाने खादन्ति.

सत्था मच्छकच्छपानं तं ब्यसनं दिस्वा महाकरुणाय उस्साहितहदयो ‘‘अज्ज मया देवं वस्सापेतुं वट्टती’’ति पभाताय रत्तिया सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो बुद्धलीलाय सावत्थियं पिण्डाय पविसित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सावत्थितो विहारं गच्छन्तो जेतवनपोक्खरणिया सोपाने ठत्वा आनन्दत्थेरं आमन्तेसि ‘‘आनन्द, उदकसाटिकं आहर, जेतवनपोक्खरणियं न्हायिस्सामी’’ति. ‘‘ननु, भन्ते, जेतवनपोक्खरणियं उदकं छिन्नं, कललमत्तमेव अवसिट्ठ’’न्ति? ‘‘आनन्द, बुद्धबलं नाम महन्तं, आहर त्वं उदकसाटिक’’न्ति. थेरो आहरित्वा अदासि. सत्था एकेनन्तेन उदकसाटिकं निवासेत्वा एकेनन्तेन सरीरं पारुपित्वा ‘‘जेतवनपोक्खरणियं न्हायिस्सामी’’ति सोपाने अट्ठासि. तङ्खणञ्ञेव सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो ‘‘किं नु खो’’ति आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा वस्सवलाहकदेवराजानं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, सत्था ‘जेतवनपोक्खरणियं न्हायिस्सामी’ति धुरसोपाने ठितो, खिप्पं सकलकोसलरट्ठं एकमेघं कत्वा वस्सापेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा एकं वलाहकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा मेघगीतं गायन्तो पाचीनलोकधातुअभिमुखो पक्खन्दि. पाचीनदिसाभागे खलमण्डलमत्तं एकं मेघपटलं उट्ठाय सतपटलं सहस्सपटलं हुत्वा अभित्थनन्तं विज्जुलता निच्छारेन्तं अधोमुखं ठपितउदककुम्भाकारेन वस्समानं सकलकोसलरट्ठं महोघेन विय अज्झोत्थरि. देवो अच्छिन्नधारं वस्सन्तो मुहुत्तेनेव जेतवनपोक्खरणिं पूरेसि, धुरसोपानं आहच्च उदकं अट्ठासि.

सत्था पोक्खरणियं न्हायित्वा सुरत्तदुपट्टं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा सुगतमहाचीवरं एकंसं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो गन्त्वा गन्धकुटिपरिवेणे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदित्वा भिक्खुसङ्घेन वत्ते दस्सिते उट्ठाय मणिसोपानफलके ठत्वा भिक्खुसङ्घस्स ओवादं दत्वा उय्योजेत्वा सुरभिगन्धकुटिं पविसित्वा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेत्वा सायन्हसमये धम्मसभायं सन्निपतितानं भिक्खूनं ‘‘पस्सथावुसो, दसबलस्स खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पत्तिं, विविधसस्सेसु मिलायन्तेसु नानाजलासयेसु सुस्सन्तेसु मच्छकच्छपेसु महादुक्खं पापुणन्तेसु कारुञ्ञं पटिच्च ‘महाजनं दुक्खा मोचेस्सामी’ति उदकसाटिकं निवासेत्वा जेतवनपोक्खरणिया धुरसोपाने ठत्वा मुहुत्तेन सकलकोसलरट्ठं महोघेन ओपिलापेन्तो विय देवं वस्सापेत्वा महाजनं कायिकचेतसिकदुक्खतो मोचेत्वा विहारं पविट्ठो’’ति कथाय वत्तमानाय गन्धकुटितो निक्खमित्वा धम्मसभं आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव महाजने किलमन्ते देवं वस्सापेति, पुब्बे तिरच्छानयोनियं निब्बत्तित्वा मच्छराजकालेपि वस्सापेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते इमस्मिंयेव कोसलरट्ठे इमिस्सा सावत्थिया इमस्मिंयेव जेतवनपोक्खरणिट्ठाने एका वल्लिगहनपरिक्खित्ता कन्दरा अहोसि. तदा बोधिसत्तो मच्छयोनियं निब्बत्तित्वा मच्छगणपरिवुतो तत्थ पटिवसति. यथा पन इदानि, एवमेव तदापि तस्मिं रट्ठे देवो न वस्सि, मनुस्सानं सस्सानि मिलायिंसु, वापितळाककन्दरादीसु उदकं छिज्जि, मच्छकच्छपा कललगहनं पविसिंसु. इमिस्सापि कन्दराय मच्छकच्छपा कललगहनं पविसित्वा तस्मिं तस्मिं ठाने निलीयिंसु. काकादयो तुण्डेन कोट्टेत्वा नीहरित्वा खादिंसु.

बोधिसत्तो ञातिसङ्घस्स तं ब्यसनं दिस्वा ‘‘इमं तेसं दुक्खं ठपेत्वा मं अञ्ञो मोचेतुं समत्थो नाम नत्थि, सच्चकिरियं कत्वा देवं वस्सापेत्वा ञातके मरणदुक्खा मोचेस्सामी’’ति काळवण्णं कद्दमं द्विधा वियूहित्वा निक्खमित्वा अञ्जनरुक्खसारघटिकवण्णो महामच्छो सुधोतलोहितङ्गमणिगुळसदिसानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा आकासं उल्लोकेत्वा पज्जुन्नदेवराजस्स सद्दं दत्वा ‘‘भो पज्जुन्न, अहं ञातके निस्साय दुक्खितो, त्वं मयि सीलवन्ते किलमन्ते कस्मा देवं न वस्सापेसि? मया समानजातिकानं खादनट्ठाने निब्बत्तित्वा तण्डुलप्पमाणम्पि मच्छं आदिं कत्वा खादितपुब्बो नाम नत्थि, अञ्ञोपि मे पाणो जीविता न वोरोपितपुब्बो, इमिना सच्चेन देवं वस्सापेत्वा ञातिसङ्घं मे दुक्खा मोचेही’’ति वत्वा परिचारकचेटकं आणापेन्तो विय पज्जुन्नदेवराजानं आलपन्तो इमं गाथमाह –

७५. ‘‘अभित्थनय पज्जुन्न, निधिं काकस्स नासय;

काकं सोकाय रन्धेहि, मञ्च सोका पमोचया’’ति.

तत्थ अभित्थनय पज्जुन्नाति पज्जुन्नो वुच्चति मेघो, अयं पन मेघवसेन लद्धनामं वस्सवलाहकदेवराजानं आलपति. अयं किरस्स अधिप्पायो – देवो नाम अनभित्थनन्तो विज्जुलता अनिच्छारेन्तो वस्सन्तोपि न सोभति, तस्मा त्वं अभित्थनन्तो विज्जुलता निच्छारेन्तो वस्सापेहीति. निधिं काकस्स नासयाति काका कललं पविसित्वा ठिते मच्छे तुण्डेन कोट्टेत्वा नीहरित्वा खादन्ति, तस्मा तेसं अन्तोकलले मच्छा ‘‘निधी’’ति वुच्चन्ति, तं काकसङ्घस्स निधिं देवं वस्सापेन्तो उदकेन पटिच्छादेत्वा नासेहीति. काकं सोकाय रन्धेहीति काकसङ्घो इमिस्सा कन्दराय उदकेन पुण्णाय मच्छे अलभमानो सोचिस्सति, तं काकगणं त्वं इमं कन्दरं पूरेन्तो सोकाय रन्धेहि, सोकस्सत्थाय मच्छस्स अस्सासत्थाय देवं वस्सापेहि. यथा अन्तोनिज्झानलक्खणं सोकं पापुणाति, एवं करोहीति अत्थो, मञ्च सोका पमोचयाति एत्थ च-कारो सम्पिण्डनत्थो, मञ्च मम ञातके च सब्बेव इमम्हा मरणसोका मोचेहीति.

एवं बोधिसत्तो परिचारकचेटकं आणापेन्तो विय पज्जुन्नं आलपित्वा सकलकोसलरट्ठे महावस्सं वस्सापेत्वा महाजनं मरणदुक्खा मोचेत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव देवं वस्सापेति, पुब्बे मच्छयोनियं निब्बत्तोपि वस्सापेसियेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मच्छगणा बुद्धपरिसा अहेसुं, पज्जुन्नदेवराजा आनन्दो, मच्छराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मच्छजातकवण्णना पञ्चमा.

[७६] ६. असङ्कियजातकवण्णना

असङ्कियोम्हि गामम्हीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सावत्थिवासिं उपासकं आरब्भ कथेसि. सो किर सोतापन्नो अरियसावको केनचिदेव करणीयेन एकेन सकटसत्थवाहेन सद्धिं मग्गं पटिपज्जित्वा एकस्मिं अरञ्ञट्ठाने सकटानि मोचेत्वा खन्धावारबन्धे कते सत्थवाहस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले चङ्कमति. अथत्तनो कालं सल्लक्खेत्वा पञ्चसता चोरा ‘‘खन्धावारं विलुम्पिस्सामा’’ति धनुमुग्गरादिहत्था तं ठानं परिवारयिंसु. उपासकोपि चङ्कमतियेव. चोरा नं दिस्वा ‘‘अद्धा एस खन्धावाररक्खको भविस्सति, इमस्स निद्दं ओक्कन्तकाले विलुम्पिस्सामा’’ति अज्झोत्थरितुं असक्कोन्ता तत्थ तत्थेव अट्ठंसु. सोपि उपासको पठमयामेपि मज्झिमयामेपि पच्छिमयामेपि चङ्कमन्तोयेव अट्ठासि. पच्चूसकाले जाते चोरा ओकासं अलभन्ता गहिते पासाणमुग्गरादयो छड्डेत्वा पलायिंसु.

उपासकोपि अत्तनो कम्मं निट्ठापेत्वा पुन सावत्थिं आगन्त्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, अत्तानं रक्खमाना पररक्खका होन्ती’’ति पुच्छि. ‘‘आम, उपासक, अत्तानं रक्खन्तो परम्पि रक्खति, परं रक्खन्तो अत्तानम्पि रक्खती’’ति. सो ‘‘याव सुभासितञ्चिदं, भन्ते, भगवता, अहं एकेन सत्थवाहेन सद्धिं मग्गं पटिपन्नो रुक्खमूले चङ्कमन्तो ‘मं रक्खिस्सामी’ति सकलसत्थं रक्खि’’न्ति आह. सत्था ‘‘उपासक, पुब्बेपि पण्डिता अत्तानं रक्खन्ता परं रक्खिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामेसु आदीनवं दिस्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्ते वसन्तो लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदं आगन्त्वा जनपदचारिकं चरन्तो एकेन सत्थवाहेन सद्धिं मग्गं पटिपज्जित्वा एकस्मिं अरञ्ञट्ठाने सत्थे निविट्ठे सत्थतो अविदूरे झानसुखेन वीतिनामेन्तो अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले चङ्कमन्तो अट्ठासि. अथ खो पञ्चसता चोरा ‘‘सायमासभत्तस्स भुत्तकाले तं सकटसत्थं विलुम्पिस्सामा’’ति आगन्त्वा परिवारयिंसु. ते तं तापसं दिस्वा ‘‘सचे अयं अम्हे पस्सिस्सति, सत्थवासिकानं आरोचेस्सति, एतस्स निद्दूपगतवेलाय विलुम्पिस्सामा’’ति तत्थेव अट्ठंसु. तापसो सकलम्पि रत्तिं चङ्कमियेव. चोरा ओकासं अलभित्वा गहितगहिते मुग्गरपासाणे छड्डेत्वा सकटसत्थवासीनं सद्दं दत्वा ‘‘भोन्तो, सत्थवासिनो सचे एस रुक्खमूले चङ्कमनकतापसो अज्ज नाभविस्स, सब्बे महाविलोपं पत्ता अभविस्सथ, स्वे तापसस्स महासक्कारं करेय्याथा’’ति वत्वा पक्कमिंसु.

ते पभाताय रत्तिया चोरेहि छड्डिते मुग्गरपासाणादयो दिस्वा भीता बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, दिट्ठा वो चोरा’’ति पुच्छिंसु. ‘‘आमावुसो, दिट्ठा’’ति. ‘‘भन्ते, एत्तकेवो चोरे दिस्वा भयं वा सारज्जं वा न उप्पज्जी’’ति? बोधिसत्तो ‘‘आवुसो चोरे दिस्वा भयं नाम सधनस्स होति, अहं पन निद्धनो, स्वाहं किं भायिस्सामि. मय्हञ्हि गामेपि अरञ्ञेपि वसन्तस्स भयं वा सारज्जं वा नत्थी’’ति वत्वा तेसं धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

७६. ‘‘असङ्कियोम्हि गामम्हि, अरञ्ञे नत्थि मे भयं;

उजुमग्गं समारुळ्हो, मेत्ताय करुणाय चा’’ति.

तत्थ असङ्कियोम्हि गामम्हीति सङ्काय नियुत्तो पतिट्ठितोति सङ्कियो, न सङ्कियो असङ्कियो. अहं गामे वसन्तोपि सङ्काय अप्पतिट्ठितत्ता असङ्कियो निब्भयो निरासङ्कोति दीपेति. अरञ्ञेति गामगामूपचारविनिमुत्ते ठाने. उजुमग्गं समारुळ्हो, मेत्ताय करुणाय चाति अहं तिकचतुक्कज्झानिकाहि मेत्ताकरुणाहि कायवङ्कादिविरहितं उजुं ब्रह्मलोकगामिमग्गं आरुळ्होति वदति. अथ वा परिसुद्धसीलताय कायवचीमनोवङ्कविरहितं उजुं देवलोकमग्गं आरुळ्होम्हीति दस्सेत्वा ततो उत्तरि मेत्ताय करुणाय च पतिट्ठितत्ता उजुं ब्रह्मलोकमग्गम्पि आरुळ्होम्हीतिपि दस्सेति. अपरिहीनज्झानस्स हि एकन्तेन ब्रह्मलोकपरायणत्ता मेत्ताकरुणादयो उजुमग्गा नाम.

एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेत्वा तुट्ठचित्तेहि तेहि मनुस्सेहि सक्कतो पूजितो यावजीवं चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सत्थवासिनो बुद्धपरिसा अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

असङ्कियजातकवण्णना छट्ठा.

[७७] ७. महासुपिनजातकवण्णना

लाबूनि सीदन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सोळस महासुपिने आरब्भ कथेसि. एकदिवसं किर कोसलमहाराजा रत्तिं निद्दूपगतो पच्छिमयामे सोळस महासुपिने दिस्वा भीततसितो पबुज्झित्वा ‘‘इमेसं सुपिनानं दिट्ठत्ता किं नु खो मे भविस्सती’’ति मरणभयतज्जितो सयनपिट्ठे निसिन्नकोव रत्तिं वीतिनामेसि.

अथ नं पभाताय रत्तिया ब्राह्मणपुरोहिता उपसङ्कमित्वा ‘‘सुखं सयित्थ, महाराजा’’ति पुच्छिंसु. ‘‘कुतो मे आचरिया सुखं, अज्जाहं पच्चूससमये सोळस महासुपिने पस्सिं, सोम्हि तेसं दिट्ठकालतो पट्ठाय भयप्पत्तो’’ति. ‘‘वदेथ, महाराज, सुत्वा जानिस्सामा’’ति वुत्तं ब्राह्मणानं दिट्ठसुपिने कथेत्वा ‘‘किं नु खो मे इमेसं दिट्ठकारणा भविस्सती’’ति पुच्छि. ब्राह्मणा हत्थे विधुनिंसु. ‘‘कस्मा हत्थे विधुनथा’’ति च वुत्ते ‘‘कक्खळा, महाराज, सुपिना’’ति. ‘‘का तेसं निप्फत्ति भविस्सती’’ति? ‘‘रज्जन्तरायो जीवितन्तरायो भोगन्तरायोति इमेसं तिण्णं अन्तरायानं अञ्ञतरो’’ति. ‘‘सप्पटिकम्मा, अप्पटिकम्मा’’ति? ‘‘कामं एते सुपिना अतिफरुसत्ता अप्पटिकम्मा, मयं पन ते सप्पटिकम्मे करिस्साम, एते पटिक्कमापेतुं असक्कोन्तानं अम्हाकं सिक्खितभावो नाम किं करिस्सती’’ति. ‘‘किं पन कत्वा पटिक्कमापेस्सथा’’ति? ‘‘सब्बचतुक्केन यञ्ञं यजिस्साम, महाराजा’’ति. राजा भीततसितो ‘‘तेन हि आचरिया मम जीवितं तुम्हाकं हत्थे होतु, खिप्पं मे सोत्थिं करोथा’’ति आह. ब्राह्मणा ‘‘बहुं धनं लभिस्साम, बहुं खज्जभोज्जं आहरापेस्सामा’’ति हट्ठतुट्ठा ‘‘मा चिन्तयित्थ, महाराजा’’ति राजानं समस्सासेत्वा राजनिवेसना निक्खमित्वा बहिनगरे यञ्ञावाटं कत्वा बहू चतुप्पदगणे थूणूपनीते कत्वा पक्खिगणे समाहरित्वा ‘‘इदञ्चिदञ्च लद्धुं वट्टती’’ति पुनप्पुनं सञ्चरन्ति.

अथ खो मल्लिका देवी तं कारणं ञत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा पुच्छि ‘‘किं नु खो, महाराज, ब्राह्मणा पुनप्पुनं सञ्चरन्ती’’ति? ‘‘सुखिता, त्वं भद्दे, अम्हाकं कण्णमूले आसीविसं चरन्तं न जानासी’’ति. ‘‘किं एतं, महाराजा’’ति? मया एवरूपा दुस्सुपिना दिट्ठा, ब्राह्मणा ‘‘तिण्णं अन्तरायानं अञ्ञतरो पञ्ञायती’’ति वत्वा ‘‘‘तेसं पटिघाताय यञ्ञं यजिस्सामा’ति वत्वा पुनप्पुनं सञ्चरन्ती’’ति. ‘‘किं पन ते, महाराज, सदेवके लोके अग्गब्राह्मणो सुपिनपटिकम्मं पुच्छितो’’ति? ‘‘कतरो पनेस, भद्दे, सदेवके लोके अग्गब्राह्मणो’’ति. ‘‘सदेवके लोके अग्गपुग्गलं सब्बञ्ञुं विसुद्धं निक्किलेसं महाब्राह्मणं न जानासि. सो हि भगवा सुपिनन्तरं जानेय्य, गच्छ त्वं पुच्छ तं, महाराजा’’ति. ‘‘साधु, देवी’’ति राजा विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदि.

सत्था मधुरस्सरं निच्छारेत्वा ‘‘किं नु खो, महाराज, अतिप्पगोव आगतोसी’’ति आह. अहं, भन्ते, पच्चूससमये सोळस महासुपिने दिस्वा भीतो ब्राह्मणानं आरोचेसिं. ब्राह्मणा ‘‘कक्खळा, महाराज, सुपिना, एतेसं पटिघातत्थाय सब्बचतुक्केन यञ्ञं यजिस्सामा’’ति यञ्ञं सज्जेन्ति, बहू पाणा मरणभयतज्जिता, तुम्हे च सदेवके लोके अग्गपुग्गला, अतीतानागतपच्चुप्पन्नं उपादाय नत्थि सो ञेय्यधम्मो, यो वो ञाणमुखे आपाथं नागच्छति. ‘‘एतेसं मे सुपिनानं निप्फत्तिं कथेथ भगवा’’ति. ‘‘एवमेतं, महाराज, सदेवके लोके मं ठपेत्वा अञ्ञो एतेसं सुपिनानं अन्तरं वा निप्फत्तिं वा जानितुं समत्थो नाम नत्थि, अहं ते कथेस्सामि, अपिच खो त्वं दिट्ठदिट्ठनियामेनेव सुपिने कथेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति राजा दिट्ठनियामेनेव कथेन्तो –

‘‘उसभा रुक्खा गावियो गवा च,

अस्सो कंसो सिङ्गाली च कुम्भो;

पोक्खरणी च अपाकचन्दनं.

‘‘लाबूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ति, मण्डूकियो कण्हसप्पे गिलन्ति;

काकं सुवण्णा परिवारयन्ति, तसा वका एळकानं भया ही’’ति. –

इमं मातिकं निक्खिपित्वा कथेसि.

(१) अहं, भन्ते, एकं ताव सुपिनं एवं अद्दसं – चत्तारो अञ्जनवण्णा काळउसभा ‘‘युज्झिस्सामा’’ति चतूहि दिसाहि राजङ्गणं आगन्त्वा ‘‘उसभयुद्धं पस्सिस्सामा’’ति महाजने सन्निपतिते युज्झनाकारं दस्सेत्वा नदित्वा गज्जित्वा अयुज्झित्वाव पटिक्कन्ता. इमं पठमं सुपिनं अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? ‘‘महाराज, इमस्स विपाको नेव तव, न मम काले भविस्सति, अनागते पन अधम्मिकानं कपणराजूनं अधम्मिकानञ्च मनुस्सानं काले लोके विपरिवत्तमाने कुसले ओस्सन्ने, अकुसले उस्सन्ने, लोकस्स परिहायनकाले देवो न सम्मा वस्सिस्सति, मेघपादा पच्छिज्जिस्सन्ति, सस्सानि मिलायिस्सन्ति, दुब्भिक्खं भविस्सति, वस्सितुकामा विय चतूहि दिसाहि मेघा उट्ठहित्वा इत्थिकाहि आतपे पत्थटानं वीहिआदीनं तेमनभयेन अन्तोपवेसितकाले पुरिसेसु कुद्दालपिटकहत्थेसु आळिबन्धनत्थाय निक्खन्तेसु वस्सनाकारं दस्सेत्वा गज्जित्वा विज्जुलता निच्छारेत्वा ते उसभा विय अयुज्झित्वा अवस्सित्वाव पलायिस्सन्ति. अयमेतस्स विपाको. तुय्हं पन तप्पच्चया कोचि अन्तरायो नत्थि, अनागतं आरब्भ दिट्ठो सुपिनो एस, ब्राह्मणा पन अत्तनो जीवितवुत्तिं निस्साय कथयिंसू’’ति एवं सत्था सुपिनस्स निप्फत्तिं कथेत्वा आह ‘‘दुतियं कथेहि, महाराजा’’ति.

(२) दुतियाहं, भन्ते, एवं अद्दसं – खुद्दका रुक्खा चेव गच्छा च पथविं भिन्दित्वा विदत्थिमत्तम्पि रतनमत्तम्पि अनुग्गन्त्वाव पुप्फन्ति चेव फलन्ति च. इमं दुतियं अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? महाराज, इमस्सापि विपाको लोकस्स परिहायनकाले मनुस्सानं परित्तायुककाले भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि सत्ता तिब्बरागा भविस्सन्ति, असम्पत्तवयाव कुमारियो पुरिसन्तरं गन्त्वा उतुनियो चेव गब्भिनियो च हुत्वा पुत्तधीताहि वड्ढिस्सन्ति. खुद्दकरुक्खानं पुप्फं विय हि तासं उतुनिभावो, फलं विय च पुत्तधीतरो भविस्सन्ति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, ततियं कथेहि, महाराजाति.

(३) गावियो, भन्ते, तदहुजातानं वच्छकानं खीरं पिवन्तियो अद्दसं. अयं मे ततियो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि विपाको अनागते एव मनुस्सानं जेट्ठापचायिककम्मस्स नट्ठकाले भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि सत्ता मातापितूसु वा सस्सुससुरेसु वा लज्जं अनुपट्ठापेत्वा सयमेव कुटुम्बं संविदहन्ताव घासच्छादनमत्तम्पि महल्लकानं दातुकामा दस्सन्ति, अदातुकामा न दस्सन्ति. महल्लका अनाथा असयंवसी दारके आराधेत्वा जीविस्सन्ति तदहुजातानं वच्छकानं खीरं पिवन्तियो महागावियो विय. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, चतुत्थं कथेहि, महाराजाति.

(४) धुरवाहे, भन्ते, आरोहपरिणाहसम्पन्ने महागोणेयुगपरम्पराय अयोजेत्वा तरुणे गोदम्मे धुरे योजेन्ते अद्दसं. ते धुरं वहितुं असक्कोन्ता छड्डेत्वा अट्ठंसु, सकटानि नप्पवट्टिंसु. अयं मे चतुत्थो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि विपाको अनागते एव अधम्मिकराजूनं काले भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि अधम्मिककपणराजानो पण्डितानं पवेणिकुसलानं कम्मं नित्थरणसमत्थानं महामत्तानं यसं न दस्सन्ति. धम्मसभायं विनिच्छयट्ठानेपि पण्डिते वोहारकुसले महल्लके अमच्चे न ठपेस्सन्ति, तब्बिपरीतानं पन तरुणतरुणानं यसं दस्सन्ति, तथारूपे एव विनिच्छयट्ठाने ठपेस्सन्ति, ते राजकम्मानि चेव युत्तायुत्तञ्च अजानन्ता नेव तं यसं उक्खिपितुं सक्खिस्सन्ति, न राजकम्मानि नित्थरितुं. ते असक्कोन्ता कम्मधुरं छड्डेस्सन्ति, महल्लकापि पण्डितामच्चा यसं अलभन्ता किच्चानि नित्थरितुं समत्थापि ‘‘किं अम्हाकं एतेहि, मयं बाहिरका जाता, अब्भन्तरिका तरुणदारका जानिस्सन्ती’’ति उप्पन्नानि कम्मानि न करिस्सन्ति, एवं सब्बथापि तेसं राजूनं हानियेव भविस्सति, धुरं वहितुं असमत्थानं वच्छदम्मानं धुरे योजितकालो विय, धुरवाहानञ्च महागोणानं युगपरम्पराय अयोजितकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, पञ्चमं कथेहि, महाराजाति.

(५) भन्ते, एकं उभतोमुखं अस्सं अद्दसं, तस्स द्वीसु पस्सेसु यवसं देन्ति, सो द्वीहि मुखेहि खादति. अयं मे पञ्चमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागते अधम्मिकराजकालेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि अधम्मिका बालराजानो अधम्मिके लोलमनुस्से विनिच्छये ठपेस्सन्ति, ते पापपुञ्ञेसु अनादरा बाला सभायं निसीदित्वा विनिच्छयं देन्ता उभिन्नम्पि अत्थपच्चत्थिकानं हत्थतो लञ्जं गहेत्वा खादिस्सन्ति अस्सो विय द्वीहि मुखेहि यवसं. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, छट्ठं कथेहि, महाराजाति.

(६) भन्ते, महाजनो सतसहस्सग्घनिकं सुवण्णपातिं सम्मज्जित्वा ‘‘इध पस्सावं करोही’’ति एकस्स जरसिङ्गालस्स उपनामेसि, तं तत्थ पस्सावं करोन्तं अद्दसं. अयं मे छट्ठो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि विपाको अनागतेयेव भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि अधम्मिका विजातिराजानो जातिसम्पन्नानं कुलपुत्तानं आसङ्काय यसं न दस्सन्ति, अकुलीनानंयेव दस्सन्ति. एवं महाकुलानि दुग्गतानि भविस्सन्ति, लामककुलानि इस्सरानि. ते च कुलीनपुरिसा जीवितुं असक्कोन्ता ‘‘इमे निस्साय जीविस्सामा’’ति अकुलीनानं धीतरो दस्सन्ति, इति तासं कुलधीतानं अकुलीनेहि सद्धिं संवासो जरसिङ्गालस्स सुवण्णपातियं पस्सावकरणसदिसो भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, सत्तमं कथेहीति.

(७) भन्ते, एको पुरिसो रज्जुं वट्टेत्वा वट्टेत्वा पादमूले निक्खिपति, तेन निसिन्नपीठस्स हेट्ठा सयिता एका छातसिङ्गाली तस्स अजानन्तस्सेव तं खादति, एवाहं अद्दसं. अयं मे सत्तमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागतेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि इत्थियो पुरिसलोला सुरालोला अलङ्कारलोला विसिखालोला आमिसलोला भविस्सन्ति दुस्सीला दुराचारा, ता सामिकेहि कसिगोरक्खादीनि कम्मानि कत्वा किच्छेन कसिरेन सम्भतं धनं जारेहि सद्धिं सुरं पिवन्तियो मालागन्धविलेपनं धारयमाना अन्तोगेहे अच्चायिकम्पि किच्चं अनोलोकेत्वा गेहे परिक्खेपस्स उपरिभागेनपि छिद्दट्ठानेहिपि जारे उपधारयमाना स्वे वपितब्बयुत्तकं बीजम्पि कोट्टेत्वा यागुभत्तखज्जकादीनि सम्पादेत्वा खादमाना विलुम्पिस्सन्ति हेट्ठापीठके निपन्नछातसिङ्गाली विय वट्टेत्वा वट्टेत्वा पादमूले निक्खित्तरज्जुं. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, अट्ठमं कथेहीति.

(८) भन्ते, राजद्वारे बहूहि तुच्छकुम्भेहि परिवारेत्वा ठपितं एकं महन्तं पूरितकुम्भं अद्दसं. चत्तारोपि पन वण्णा चतूहि दिसाहि चतूहि अनुदिसाहि च घटेहि उदकं आहरित्वा आहरित्वा पूरितकुम्भमेव पूरेन्ति, पूरितपूरितं उदकं उत्तरित्वा पलायति, तेपि पुनप्पुनं तत्थेव उदकं आसिञ्चन्ति, तुच्छकुम्भे पन ओलोकेन्तापि नत्थि. अयं मे अट्ठमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागतेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि लोको परिहायिस्सति, रट्ठं निरोजं भविस्सति, राजानो दुग्गता कपणा भविस्सन्ति. यो इस्सरो भविस्सति, तस्स भण्डागारे सतसहस्समत्ता कहापणा भविस्सन्ति, ते एवं दुग्गता सब्बे जानपदे अत्तनोव कम्मे कारेस्सन्ति, उपद्दुता मनुस्सा सके कम्मन्ते छड्डेत्वा राजूनञ्ञेव अत्थाय पुब्बण्णापरण्णानि वपन्ता रक्खन्ता लायन्ता मद्दन्ता पवेसेन्ता उच्छुखेत्तानि करोन्ता यन्तानि करोन्ता यन्तानि वाहेन्ता फाणितादीनि पचन्ता पुप्फारामे च फलारामे च करोन्ता तत्थ तत्थ निप्फन्नानि पुब्बण्णादीनि आहरित्वा रञ्ञो कोट्ठागारमेव पूरेस्सन्ति, अत्तनो गेहेसु तुच्छकोट्ठे ओलोकेन्तापि न भविस्सन्ति, तुच्छकुम्भे अनोलोकेत्वा पूरितकुम्भे पूरणसदिसमेव भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, नवमं कथेहीति.

(९) भन्ते, एकं पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नं गम्भीरं सब्बतो तित्थं पोक्खरणिं अद्दसं. समन्ततो द्विपदचतुप्पदा ओतरित्वा तत्थ पानीयं पिवन्ति. तस्सा मज्झे गम्भीरट्ठाने उदकं आविलं, तीरप्पदेसेसु द्विपदचतुप्पदानं अक्कमट्ठाने अच्छं विप्पसन्नं अनाविलं. एवाहं अद्दसं. अयं मे नवमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागतेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति, छन्दादिवसेन अगतिं गच्छन्ता रज्जं कारेस्सन्ति, धम्मेन विनिच्छयं नाम न दस्सन्ति, लञ्जवित्तका भविस्सन्ति धनलोला, रट्ठवासिकेसु नेसं खन्तिमेत्तानुद्दया नाम न भविस्सन्ति, कक्खळा फरुसा उच्छुयन्ते उच्छुगण्ठिका विय मनुस्से पीळेन्ता नानप्पकारेन बलिं उप्पादेन्ता धनं गण्हिस्सन्ति. मनुस्सा बलिपीळिता किञ्चि दातुं असक्कोन्ता गामनिगमादयो छड्डेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा वासं कप्पेस्सन्ति, मज्झिमजनपदो सुञ्ञो भविस्सति, पच्चन्तो घनवासो सेय्यथापि पोक्खरणिया मज्झे उदकं आविलं परियन्ते विप्पसन्नं. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, दसमं कथेहीति.

(१०) भन्ते, एकिस्सायेव कुम्भिया पच्चमानं ओदनं अपाकं अद्दसं ‘‘अपाक’’न्ति विचारेत्वा विभजित्वा ठपितं विय तीहाकारेहि पच्चमानं, एकस्मिं पस्से अतिकिलिन्नो होति, एकस्मिं उत्तण्डुलो, एकस्मिं सुपक्कोति. अयं मे दसमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागतेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति, तेसु अधम्मिकेसु राजयुत्तापि ब्राह्मणगहपतिकापि नेगमजानपदापीति समणब्राह्मणे उपादाय सब्बे मनुस्सा अधम्मिका भविस्सन्ति, ततो तेसं आरक्खदेवता, बलिपटिग्गाहिका देवता, रुक्खदेवता, आकासट्ठदेवताति एवं देवतापि अधम्मिका भविस्सन्ति. अधम्मिकराजूनञ्च रज्जे वाता विसमा खरा वायिस्सन्ति, ते आकासट्ठविमानानि कम्पेस्सन्ति, तेसु कम्पितेसु देवता कुपिता देवं वस्सितुं न दस्सन्ति, वस्समानोपि सकलरट्ठे एकप्पहारेन न वस्सिस्सति, वस्समानोपि सब्बत्थ कसिकम्मस्स वा वप्पकम्मस्स वा उपकारको हुत्वा न वस्सिस्सति. यथा च रट्ठे, एवं जनपदेपि गामेपि एकतळाकेपि एकसरेपि एकप्पहारेनेव न वस्सिस्सति, तळाकस्स उपरिभागे वस्सन्तो हेट्ठाभागे न वस्सिस्सति, हेट्ठा वस्सन्तो उपरि न वस्सिस्सति. एकस्मिं भागे सस्सं अतिवस्सेन नस्सिस्सति, एकस्मिं अवस्सनेन मिलायिस्सति, एकस्मिं सम्मा वस्समानो सम्पादेस्सति. एवं एकस्स रञ्ञो रज्जे वुत्तसस्सा तिप्पकारा भविस्सन्ति एककुम्भिया ओदनो विय. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, एकादसमं कथेहीति.

(११) भन्ते, सतसहस्सग्घनिकं चन्दनसारं पूतितक्केन विक्किणन्ते अद्दसं. अयं मे एकादसमो सुपिनो, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागतेयेव मय्हं सासने परिहायन्ते विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि पच्चयलोला अलज्जी भिक्खू बहू भविस्सन्ति, ते मया पच्चयलोलुप्पं निम्मथेत्वा कथितधम्मदेसनं चीवरादिचतुपच्चयहेतु परेसं देसेस्सन्ति, पच्चयेहि मुच्छिता निस्सरणपक्खे ठिता निब्बानाभिमुखं कत्वा देसेतुं न सक्खिस्सन्ति, केवलं ‘‘पदब्यञ्जनसम्पत्तिञ्चेव मधुरसद्दञ्च सुत्वा महग्घानि चीवरादीनि दस्सन्ति’’ इच्चेवं देसेस्सन्ति. अपरे अन्तरवीथिचतुक्कराजद्वारादीसु निसीदित्वा कहापणअड्ढकहापणपादमासकरूपादीनिपि निस्साय देसेस्सन्ति. इति मया निब्बानग्घनकं कत्वा देसितं धम्मं चतुपच्चयत्थाय चेव कहापणड्ढकहापणादीनं अत्थाय च विक्किणित्वा देसेन्ता सतसहस्सग्घनकं चन्दनसारं पूतितक्केन विक्किणन्ता विय भविस्सन्ति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, द्वादसमं कथेहीति.

(१२) भन्ते, तुच्छलाबूनि उदके सीदन्तानि अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? इमस्सपि अनागते अधम्मिकराजकाले लोके विपरिवत्तन्तेयेव विपाको भविस्सति. तदा हि राजानो जातिसम्पन्नानं कुलपुत्तानं यसं न दस्सन्ति, अकुलीनानंयेव दस्सन्ति, ते इस्सरा भविस्सन्ति, इतरे दलिद्दा. राजसम्मुखेपि राजद्वारेपि अमच्चसम्मुखेपि विनिच्छयट्ठानेपि तुच्छलाबुसदिसानं अकुलीनानंयेव कथा ओसीदित्वा ठिता विय निच्चला सुप्पतिट्ठिता भविस्सति. सङ्घसन्निपातेसुपि सङ्घकम्मगणकम्मट्ठानेसु चेव पत्तचीवरपरिवेणादिविनिच्छयट्ठानेसु च दुस्सीलानं पापपुग्गलानंयेव कथा निय्यानिका भविस्सति, न लज्जिभिक्खूनन्ति एवं सब्बथापि तुच्छलाबुसीदनकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, तेरसमं कथेहीति.

(१३) भन्ते, महन्तमहन्ता कूटागारप्पमाणा घनसिला नावा विय उदके प्लवमाना अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? इमस्सपि तादिसेयेव काले विपाको भविस्सति. तदा हि अधम्मिकराजानो अकुलीनानं यसं दस्सन्ति, ते इस्सरा भविस्सन्ति, कुलीना दुग्गता. तेसु न केचि गारवं करिस्सन्ति, इतरेसुयेव करिस्सन्ति. राजसम्मुखे वा अमच्चसम्मुखे वा विनिच्छयट्ठाने वा विनिच्छयकुसलानं घनसिलासदिसानं कुलपुत्तानं कथा न ओगाहित्वा पतिट्ठहिस्सति. तेसु कथेन्तेसु ‘‘किं इमे कथेन्ती’’ति इतरे परिहासमेव करिस्सन्ति. भिक्खुसन्निपातेसुपि वुत्तप्पकारेसु ठानेसु नेव पेसले भिक्खू गरुकातब्बे मञ्ञिस्सन्ति, नापि तेसं कथा परियोगाहित्वा पतिट्ठहिस्सति, सिलानं प्लवनकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, चुद्दसमं कथेहीति.

(१४) भन्ते, खुद्दकमधुकपुप्फप्पमाणा मण्डूकियो महन्तमहन्ते कण्हसप्पे वेगेन अनुबन्धित्वा उप्पलनाळे विय छिन्दित्वा छिन्दित्वा मंसं खादित्वा गिलन्तियो अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? इमस्सपि लोके परिहायन्ते अनागते एव विपाको भविस्सति. तदा हि मनुस्सा तिब्बरागजातिका किलेसानुवत्तका हुत्वा तरुणतरुणानं अत्तनो भरियानं वसे वत्तिस्सन्ति, गेहे दासकम्मकरादयोपि गोमहिंसादयोपि हिरञ्ञसुवण्णम्पि सब्बं तासञ्ञेव आयत्तं भविस्सति. ‘‘असुकं हिरञ्ञसुवण्णं वा परिच्छदादिजातं वा कह’’न्ति वुत्ते ‘‘यत्थ वा तत्थ वा होतु, किं तुय्हिमिना ब्यापारेन, त्वं मय्हं घरे सन्तं वा असन्तं वा जानितुकामो जातो’’ति वत्वा नानप्पकारेहि अक्कोसित्वा मुखसत्तीहि कोट्टेत्वा दासचेटके विय अत्तनो वसे कत्वा अत्तनो इस्सरियं पवत्तेस्सन्ति. एवं मधुकपुप्फप्पमाणानं मण्डूकपोतिकानं आसीविसे कण्हसप्पे गिलनकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, पन्नरसमं कथेहीति.

(१५) भन्ते, दसहि असद्धम्मेहि समन्नागतं गामगोचरं काकं कञ्चनवण्णताय ‘‘सुवण्णा’’ति लद्धनामे सुवण्णराजहंसे परिवारेन्ते अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागते दुब्बलराजकालेयेव विपाको भविस्सति. अनागतस्मिञ्हि राजानो हत्थिसिप्पादीसु अकुसला युद्धेसु अविसारदा भविस्सन्ति, ते अत्तनो रज्जविपत्तिं आसङ्कमाना समानजातिकानं कुलपुत्तानं इस्सरियं अदत्वा अत्तनो पादमूलिकन्हापककप्पकादीनं दस्सन्ति, जातिगोत्तसम्पन्ना कुलपुत्ता राजकुले पतिट्ठं अलभमाना जीविकं कप्पेतुं असमत्था हुत्वा इस्सरिये ठिते जातिगोत्तहीने अकुलीने उपट्ठहन्ता विचरिस्सन्ति, सुवण्णराजहंसेहि काकस्स परिवारितकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि, सोळसमं कथेहीति.

(१६) भन्ते, पुब्बे दीपिनो एळके खादन्ति, अहं पन एळके दीपिनो अनुबन्धित्वा मुरुमुरूति खादन्ते अद्दसं. अथञ्ञे तसा वका एळके दूरतोव दिस्वा तसिता तासप्पत्ता हुत्वा एळकानं भयापलायित्वा गुम्बगहनादीनि पविसित्वा निलीयिंसु, एवाहं अद्दसं, इमस्स को विपाकोति? इमस्सपि अनागते अधम्मिकराजकालेयेव विपाको भविस्सति. तदा हि अकुलीना राजवल्लभा इस्सरा भविस्सन्ति, कुलीना अपञ्ञाता दुग्गता. ते राजवल्लभा राजानं अत्तनो कथं गाहापेत्वा विनिच्छयट्ठानादीसु बलवन्तो हुत्वा कुलीनानं पवेणिआगतानि खेत्तवत्थादीनि ‘‘अम्हाकं सन्तकानि एतानी’’ति अभियुञ्जित्वा तेसु ‘‘न तुम्हाकं, अम्हाक’’न्ति आगन्त्वा विनिच्छयट्ठानादीसु विवदन्तेसु वेत्तलतादीहि पहरापेत्वा गीवायं गहेत्वा अपकड्ढापेत्वा ‘‘अत्तनो पमाणं न जानाथ, अम्हेहि सद्धिं विवदथ, इदानि वो रञ्ञो कथेत्वा हत्थपादच्छेदनादीनि कारेस्सामा’’ति सन्तज्जेस्सन्ति. ते तेसं भयेन अत्तनो सन्तकानि वत्थूनि ‘‘तुम्हाकंयेवेतानि गण्हथा’’ति निय्यादेत्वा अत्तनो गेहानि पविसित्वा भीता निपज्जिस्सन्ति. पापभिक्खूपि पेसले भिक्खू यथारुचि विहेठेस्सन्ति, ते पेसला भिक्खू पटिसरणं अलभमाना अरञ्ञं पविसित्वा गहनट्ठानेसु निलीयिस्सन्ति. एवं हीनजच्चेहि चेव पापभिक्खूहि च उपद्दुतानं जातिमन्तकुलपुत्तानञ्चेव पेसलभिक्खूनञ्च एळकानं भयेन तसवकानं पलायनकालो विय भविस्सति. इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि. अयम्पि हि सुपिनो अनागतंयेव आरब्भ दिट्ठो. ब्राह्मणा पन न धम्मसुधम्मताय तयि सिनेहेन कथयिंसु, ‘‘बहुधनं लभिस्सामा’’ति आमिसापेक्खताय जीवितवुत्तिं निस्साय कथयिंसूति.

एवं सत्था सोळसन्नं महासुपिनानं निप्फत्तिं कथेत्वा ‘‘न खो, महाराज, एतरहि त्वञ्ञेव इमे सुपिने अद्दस, पोराणकराजानोपि अद्दसंसु. ब्राह्मणापि नेसं एवमेव इमे सुपिने गहेत्वा यञ्ञमत्थके खिपिंसु, ततो पण्डितेहि दिन्ननयेन गन्त्वा बोधिसत्तं पुच्छिंसु. पोराणका पण्डितापि नेसं इमे सुपिने कथेन्ता इमिनाव नियामेन कथेसु’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा चेव समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तप्पदेसे झानकीळं कीळन्तो विहरति. तदा बाराणसियं ब्रह्मदत्तो इमिनाव नियामेन इमे सुपिने दिस्वा ब्राह्मणे पुच्छि. ब्राह्मणा एवमेव यञ्ञं यजितुं आरभिंसु. तेसु पुरोहितस्स अन्तेवासिकमाणवो पण्डितो ब्यत्तो आचरियं आह – ‘‘आचरिय, तुम्हेहि मयं तयो वेदे उग्गण्हापिता, ननु तेसु एकं मारेत्वा एकस्स सोत्थिकम्मस्स कारणं नाम नत्थी’’ति. तात, इमिना उपायेन अम्हाकं बहुधनं उप्पज्जिस्सति, त्वं पन रञ्ञो धनं रक्खितुकामो मञ्ञेति. माणवो ‘‘तेन हि, आचरिय, तुम्हे तुम्हाकं कम्मं करोथ, अहं तुम्हाकं सन्तिके किं करिस्सामी’’ति विचरन्तो रञ्ञो उय्यानं अगमासि.

तं दिवसमेव बोधिसत्तोपि तं कारणं ञत्वा ‘‘अज्ज मयि मनुस्सपथं गते महाजनस्स बन्धना मोक्खो भविस्सती’’ति आकासेन गन्त्वा उय्याने ओतरित्वा सुवण्णपटिमा विय मङ्गलसिलातले निसीदि. माणवो बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा पटिसन्थारमकासि. बोधिसत्तोपि तेन सद्धिं मधुरपटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं नु खो, माणव, राजा धम्मेन रज्जं कारेती’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, राजा नाम धम्मिको, अपिच खो तं ब्राह्मणा अतित्थे पक्खन्दापे’’न्ति. राजा सोळस सुपिने दिस्वा ब्राह्मणानं आरोचेसि. ब्राह्मणा ‘‘यञ्ञं यजिस्सामा’’ति आरद्धा. किं नु खो, भन्ते, ‘‘अयं नाम इमेसं सुपिनानं निप्फत्ती’’ति राजानं सञ्ञापेत्वा तुम्हाकं महाजनं भया मोचेतुं न वट्टतीति. मयं खो, माणव, राजानं न जानाम, राजापि अम्हे न जानाति. सचे पन इधागन्त्वा पुच्छेय्य, कथेय्यामस्स मयन्ति. माणवो ‘‘अहं, भन्ते, तं आनेस्सामि, तुम्हे ममागमनं उदिक्खन्ता मुहुत्तं निसीदथा’’ति बोधिसत्तं पटिजानापेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘महाराज, एको आकासचारिको तापसो तुम्हाकं उय्याने ओतरित्वा ‘तुम्हेहि दिट्ठसुपिनानं निप्फत्तिं कथेस्सामी’ति तुम्हे पक्कोसती’’ति आह.

राजा तस्स कथं सुत्वा तावदेव महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा तापसं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो पुच्छि ‘‘तुम्हे किर, भन्ते, मया दिट्ठसुपिनानं निप्फत्तिं जानाथा’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि कथेथा’’ति. ‘‘कथेमि, महाराज, यथादिट्ठे ताव सुपिने मं सावेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति राजा –

७७. ‘‘उसभा रुक्खा गावियो गवा च,

अस्सो कंसो सिङ्गाली च कुम्भो;

पोक्खरणी च अपाकचन्दनं.

‘‘लाबूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ति, मण्डूकियो कण्हसप्पे गिलन्ति;

काकं सुवण्णा परिवारयन्ति, तसा वका एळकानं भया ही’’ति. –

वत्वा पसेनदिरञ्ञा कथितनियामेनेव सुपिने कथेसि.

बोधिसत्तोपि तेसं इदानि सत्थारा कथितनियामेनेव वित्थारतो निप्फत्तिं कथेत्वा परियोसाने सयं इदं कथेसि –

‘‘विपरियासो वत्तति नयिध मत्थी’’ति;

तत्रायमत्थो – अयं, महाराज, इमेसं सुपिनानं निप्फत्ति. यं पनेतं तेसं पटिघातत्थाय यञ्ञकम्मं वत्तति, तं विपरियासो वत्तति विपरीततो वत्तति, विपल्लासेन वत्ततीति वुत्तं होति. किंकारणा? इमेसञ्हि निप्फत्ति नाम लोकस्स विपरिवत्तनकाले, अकारणस्स कारणन्ति गहणकाले, कारणस्स अकारणन्ति छड्डनकाले, अभूतस्स भूतन्ति गहणकाले, भूतस्स अभूतन्ति जहनकाले, अलज्जीनं उस्सन्नकाले, लज्जीनञ्च परिहीनकाले भविस्सति. नयिध मत्थीति इदानि पन तव वा मम वा काले इध इमस्मिं पुरिसयुगे वत्तमाने एतेसं निप्फत्ति नत्थि. तस्मा एतेसं पटिघाताय वत्तमानं यञ्ञकम्मं विपल्लासेन वत्तति, अलं तेन. नत्थि ते इतोनिदानं भयं वा छम्भितत्तं वाति महापुरिसो राजानं समस्सासेत्वा महाजनं बन्धना मोचेत्वा पुन आकासे ठत्वा रञ्ञो ओवादं दत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय, महाराज, ब्राह्मणेहि सद्धिं एकतो हुत्वा पसुघातयञ्ञं मा यजी’’ति धम्मं देसेत्वा आकासेनेव अत्तनो वसनट्ठानं अगमासि. राजापि तस्स ओवादे ठितो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘सुपिनपच्चया ते भयं नत्थि, हरेतं यञ्ञ’’न्ति यञ्ञं हारेत्वा महाजनस्स जीवितदानं दत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, माणवो सारिपुत्तो, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

परिनिब्बुते पन भगवति सङ्गीतिकारका ‘‘उसभा’’तिआदीनि तीणि पदानि अट्ठकथं आरोपेत्वा ‘‘लाबूनी’’तिआदीनि चत्तारि पदानि एकं गाथं कत्वा एककनिपातपाळिं आरोपेसुन्ति.

महासुपिनजातकवण्णना सत्तमा.

[७८] ८. इल्लिसजातकवण्णना

उभो खञ्जाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मच्छरियकोसियसेट्ठिं आरब्भ कथेसि. राजगहनगरस्स किर अविदूरे सक्कारं नाम निगमो अहोसि, तत्थेको मच्छरियकोसियो नाम सेट्ठि असीतिकोटिविभवो पटिवसति. सो तिणग्गेन तेलबिन्दुमत्तम्पि नेव परेसं देति, न अत्तना परिभुञ्जति. इति तस्स तं विभवजातं नेव पुत्तदारादीनं, न समणब्राह्मणानं अत्थं अनुभोति, रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणी विय अपरिभोगं तिट्ठति.

सत्था एकदिवसं पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय सकललोकधातुयं बोधनेय्यबन्धवे ओलोकेन्तो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके वसन्तस्स तस्स सेट्ठिनो सपजापतिकस्स सोतापत्तिफलस्स उपनिस्सयं अद्दस. ततो पुरिमदिवसे पन राजानं उपट्ठातुं राजगेहं गन्त्वा राजूपट्ठानं कत्वा आगच्छन्तो एकं छातज्झत्तं जनपदमनुस्सं कुम्मासपूरं कपल्लपूवं खादन्तं दिस्वा तत्थ पिपासं उप्पादेत्वा अत्तनो घरं गन्त्वा चिन्तेसि ‘‘सचाहं ‘कपल्लपूवं खादितुकामोम्ही’ति वक्खामि, बहू मया सद्धिं खादितुकामा भविस्सन्ति, एवं मे बहूनि तण्डुलसप्पिमधुफाणितादीनि परिक्खयं गमिस्सन्ति, न कस्सचि कथेस्सामी’’ति तण्हं अधिवासेन्तो विचरति. सो गच्छन्ते गच्छन्ते काले उप्पण्डुपण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो जातो. ततो तण्हं अधिवासेतुं असक्कोन्तो गब्भं पविसित्वा मञ्चकं उपगूहित्वा निपज्जि. एवंगतोपि धनहानिभयेन कस्सचि किञ्चि न कथेसि.

अथ नं भरिया उपसङ्कमित्वा पिट्ठिं परिमज्जित्वा ‘‘किं ते सामि, अफासुक’’न्ति पुच्छि. ‘‘न मे किञ्चि अफासुकं अत्थी’’ति. ‘‘किं नु खो ते राजा कुपितो’’ति? ‘‘राजापि मे न कुप्पती’’ति. ‘‘अथ किं ते पुत्तधीताहि वा दासकम्मकरादीहि वा किञ्चि अमनापं कतं अत्थी’’ति? ‘‘एवरूपम्पि नत्थी’’ति. ‘‘किस्मिञ्चि पन ते तण्हा अत्थी’’ति? एवं वुत्तेपि धनहानिभयेन किञ्चि अवत्वा निस्सद्दोव निपज्जि. अथ नं भरिया ‘‘कथेहि, सामि, किस्मिं ते तण्हा’’ति आह. सो वचनं परिगिलन्तो विय ‘‘अत्थि मे एका तण्हा’’ति आह. ‘‘किं तण्हा, सामी’’ति? ‘‘कपल्लपूवं खादितुकामोम्ही’’ति. ‘‘अथ किमत्थं न कथेसि, किं त्वं दलिद्दो, इदानि सकलसक्कारनिगमवासीनं पहोनके कपल्लपूवे पचिस्सामी’’ति? ‘‘किं ते एतेहि, ते अत्तनो कम्मं कत्वा खादिस्सन्ती’’ति? ‘‘तेन हि एकरच्छवासीनं पहोनके पचामी’’ति. जानामहं तव महद्धनभावन्ति. ‘‘तेन हि इमस्मिं गेहमत्ते सब्बेसं पहोनकं कत्वा पचामी’’ति. ‘‘जानामहं तव महज्झासयभाव’’न्ति. ‘‘तेन हि ते पुत्तदारमत्तस्सेव पहोनकं कत्वा पचामी’’ति. ‘‘किं पन ते एतेही’’ति? ‘‘तेन हि तुय्हञ्च मय्हञ्च पहोनकं कत्वा पचामी’’ति. ‘‘त्वं किं करिस्ससी’’ति? ‘‘तेन हि एकस्सेव ते पहोनकं कत्वा पचामी’’ति. ‘‘इमस्मिं ठाने पच्चमानं बहू पच्चासीसन्ति, सकलतण्डुले ठपेत्वा भिन्नतण्डुले च उद्धनकपल्लादीनि च आदाय थोकं खीरसप्पिमधुफाणितञ्च गहेत्वा सत्तभूमिकस्स पासादस्स उपरिमतलं आरुय्ह पच, तत्थाहं एककोव निसीदित्वा खादिस्सामी’’ति. सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा गहेतब्बं गाहापेत्वा पासादं आरुय्ह दासियो विस्सज्जेत्वा सेट्ठिं पक्कोसापेसि. सो आदितो पट्ठाय द्वारानि पिदहन्तो सब्बद्वारेसु सूचिघटिकानि दत्वा सत्तमतलं अभिरुहित्वा तत्थपि द्वारं पिदहित्वा निसीदि. भरियापिस्स उद्धने अग्गिं जालेत्वा कपल्लकं आरोपेत्वा पूवे पचितुं आरभि.

अथ सत्था पातोव महामोग्गल्लानत्थेरं आमन्तेसि, ‘‘एसो, मोग्गल्लान, राजगहनगरस्स अविदूरे सक्कारनिगमे मच्छरियकोसियसेट्ठि ‘कपल्लपूवे खादिस्सामी’ति अञ्ञेसं दस्सनभयेन सत्तभूमिके पासादे कपल्लपूवे पचापेति. त्वं तत्थ गन्त्वा तं सेट्ठिं दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा उभोपि जयम्पतिके पूवे च खीरसप्पिमधुफाणितादीनि च गाहापेत्वा अत्तनो बलेन जेतवनं आनेहि. अज्जाहं पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं विहारेयेव निसीदिस्सामि, पूवेहेव भत्तकिच्चं करिस्सामी’’ति. थेरो ‘‘साधु, भन्ते’’ति सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा तावदेव इद्धिबलेन तं निगमं गन्त्वा तस्स पासादस्स सीहपञ्जरद्वारे सुनिवत्थो सुपारुतो आकासेयेव मणिरूपकं विय अट्ठासि.

महासेट्ठिनो थेरं दिस्वाव हदयमंसं कम्पि. सो ‘‘अहं एवरूपानञ्ञेव भयेन इमं ठानं आगतो, अयञ्च आगन्त्वा वातपानद्वारे ठितो’’ति गहेतब्बगहणं अपस्सन्तो अग्गिम्हि पक्खित्तलोणसक्खरा विय दोसेन तटतटायन्तो एवमाह ‘‘समण, आकासे ठत्वा त्वं किं लभिस्ससि, आकासे अपदे पदं दस्सेत्वा चङ्कमन्तोपि नेव लभिस्ससी’’ति. थेरो तस्मिंयेव ठाने अपरापरं चङ्कमि. सेट्ठि ‘‘चङ्कमन्तो किं लभिस्ससि, आकासे पल्लङ्केन निसीदमानोपि न लभिस्ससियेवा’’ति आह. थेरो पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदि. अथ नं ‘‘निसिन्नो किं लभिस्ससि, आगन्त्वा वातपानउम्मारे ठितोपि न लभिस्ससी’’ति आह. अथ थेरो उम्मारे अट्ठासि. अथ नं ‘‘उम्मारे ठितो किं लभिस्ससि, धूमायन्तोपि न लभिस्ससियेवा’’ति आह. थेरो धूमायि, सकलपासादो एकधूमो अहोसि, सेट्ठिनो अक्खीनं सूचिया विज्झनकालो विय जातो. गेहज्झायनभयेन पन नं ‘‘पज्जलन्तोपि न लभिस्ससी’’ति अवत्वा चिन्तेसि ‘‘अयं समणो सुट्ठु लग्गो, अलद्धा न गमिस्सति, एकमस्स पूवं दापेस्सामी’’ति भरियं आह – ‘‘भद्दे, एकं खुद्दकपूवं पचित्वा समणस्स दत्वा उय्योजेहि न’’न्ति. सा थोकञ्ञेव पिट्ठं कपल्लपातियं पक्खिपि, महापूवो हुत्वा सकलपातिं पूरेत्वा उद्धुमातो अट्ठासि.

सेट्ठि तं दिस्वा ‘‘बहु तया पिट्ठं गहितं भविस्सती’’ति सयमेव दब्बिकण्णेन थोकतरं पिट्ठं गहेत्वा पक्खिपि, पूवो पुरिमपूवतो महन्ततरो जातो. एवं यं यं पचति, सो सो महन्तमहन्तोव होति. सो निब्बिन्नो भरियं आह ‘‘भद्दे, इमस्स एकं पूवं देही’’ति. तस्सा पच्छितो एकं पूवं गण्हन्तिया सब्बे एकाबद्धा अल्लीयिंसु. सा सेट्ठिं आह ‘‘सामि, सब्बे पूवा एकतो लग्गा, विसुं कातुं न सक्कोमी’’ति. ‘‘अहं करिस्सामी’’ति सोपि कातुं नासक्खि. उभो जना कोटियं गहेत्वा कड्ढन्तापि वियोजेतुं नासक्खिंसुयेव. अथस्स पूवेहि सद्धिं वायमन्तस्सेव सरीरतो सेदा मुच्चिंसु, पिपासा च पच्छिज्जि. ततो भरियं आह ‘‘भद्दे, न मे पूवेहि अत्थो, पच्छिया सद्धिंयेव इमस्स भिक्खुस्स देही’’ति. सा पच्छिं आदाय थेरं उपसङ्कमित्वा सब्बे पूवे थेरस्स अदासि. थेरो उभिन्नम्पि धम्मं देसेसि, तिण्णं रतनानं गुणे कथेसि, ‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठ’’न्ति दानादीनं फलं गगनतले पुण्णचन्दं विय दस्सेसि.

तं सुत्वा पसन्नचित्तो सेट्ठि ‘‘भन्ते, आगन्त्वा इमस्मिं पल्लङ्के निसीदित्वा पूवे परिभुञ्जथा’’ति आह. थेरो ‘‘महासेट्ठि, सम्मासम्बुद्धो ‘पूवे खादिस्सामी’ति पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं विहारे निसिन्नो, तुम्हाकं रुचिया सति सेट्ठिभरियं पूवे च खीरादीनि च गण्हापेथ, सत्थु सन्तिकं गमिस्सामा’’ति आह. ‘‘कहं पन, भन्ते, एतरहि सत्था’’ति? ‘‘इतो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके जेतवनमहाविहारे’’ति. ‘‘भन्ते, कालं अनतिक्कमित्वा एत्तकं अद्धानं कथं गमिस्सामा’’ति? ‘‘महासेट्ठि तुम्हाकं रुचिया सति अहं वो अत्तनो इद्धिबलेन नेस्सामि, तुम्हाकं पासादे सोपानसीसं अत्तनो ठानेयेव भविस्सति, सोपानपरियोसानं पन जेतवनद्वारकोट्ठके भविस्सति, उपरिपासादा हेट्ठापासादं ओतरणकालमत्तेन वो जेतवनं नेस्सामी’’ति. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति सम्पटिच्छि. थेरो सोपानसीसं तत्थेव कत्वा ‘‘सोपानपादमूलं जेतवनद्वारकोट्ठके होतू’’ति अधिट्ठासि, तथेवाहोसि.

इति थेरो सेट्ठिञ्च सेट्ठिभरियञ्च उपरिपासादा हेट्ठाओतरणकालतो खिप्पतरं जेतवनं सम्पापेसि. ते उभोपि सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा कालं आरोचेसुं. सत्था भत्तग्गं पविसित्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. महासेट्ठि बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दक्खिणोदकं अदासि, सेट्ठिभरिया तथागतस्स पत्ते पूवे पतिट्ठापेसि. सत्था अत्तनो यापनमत्तं गण्हि, पञ्चसता भिक्खूपि तथेव गण्हिंसु. सेट्ठि खीरसप्पिमधुफाणितसक्खरादीनि ददमानो अगमासि. सत्था पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं भत्तकिच्चं निट्ठापेसि. महासेट्ठिपि सद्धिं भरियाय यावदत्थं खादि, पूवानं परियोसानमेव न पञ्ञायति, सकलविहारे भिक्खूनञ्च विघासादानञ्च दिन्नेपि न परियन्तो पञ्ञायति. ‘‘भन्ते, पूवा परिक्खयं न गच्छन्ती’’ति भगवतो आरोचेसुं. तेन हि जेतवनद्वारकोट्ठके छड्डेथाति. अथ ने द्वारकोट्ठकस्स अविदूरे पब्भारट्ठाने छड्डयिंसु. अज्जतनापि तं ठानं ‘‘कपल्लपूवपब्भारो’’त्वेव पञ्ञायति. महासेट्ठि सद्धिं भरियाय भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अट्ठासि. भगवा अनुमोदनं अकासि. अनुमोदनापरियोसाने उभोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं वन्दित्वा द्वारकोट्ठके सोपानं आरुय्ह अत्तनो पासादेयेव पतिट्ठहिंसु. ततो पट्ठाय महासेट्ठि असीतिकोटिधनं बुद्धसासनेयेव विकिरि.

पुनदिवसे सम्मासम्बुद्धे सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा जेतवनं आगम्म भिक्खूनं सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पविसित्वा पटिसल्लीने सायन्हसमये धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू ‘‘पस्सथावुसो, महामोग्गल्लानत्थेरस्सानुभावं, अनुपहच्च सद्धं अनुपहच्च भोगे मच्छरियसेट्ठिं मुहुत्तेनेव दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा पूवे गाहापेत्वा जेतवनं आनेत्वा सत्थु सम्मुखं कत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि, अहो महानुभावो थेरो’’ति थेरस्स गुणकथं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, कुलदमकेन नाम भिक्खुना कुले अविहेठेत्वा अकिलमेत्वा पुप्फतो रेणुं गण्हन्तेन भमरेन विय उपसङ्कमित्वा बुद्धगुणे जानापेतब्ब’’न्ति वत्वा थेरं पसंसन्तो –

‘‘यथापि भमरो पुप्फं, वण्णगन्धमहेठयं;

पलेति रसमादाय, एवं गामे मुनी चरे’’ति. (ध. प. ४९) –

इमं धम्मपदे गाथं वत्वा उत्तरिपि थेरस्स गुणं पकासेतुं ‘‘न भिक्खवे, इदानेव मोग्गल्लानेन मच्छरियसेट्ठि दमितो, पुब्बेपि तं दमेत्वा कम्मफलसम्बन्धं जानापेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसियं इल्लिसो नाम सेट्ठि अहोसि असीतिकोटिविभवो पुरिसदोससमन्नागतो खञ्जो कुणी विसमक्खिमण्डलो अस्सद्धो अप्पसन्नो मच्छरी, नेव अञ्ञेसं देति, न सयं परिभुञ्जति. रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणी वियस्स गेहं अहोसि. मातापितरो पनस्स याव सत्तमा कुलपरिवट्टा दायका दानपतिनो. सो सेट्ठिट्ठानं लभित्वायेव कुलवंसं नासेत्वा दानसालं झापेत्वा याचके पोथेत्वा निक्कड्ढित्वा धनमेव सण्ठापेसि.

सो एकदिवसं राजूपट्ठानं गन्त्वा अत्तनो घरं आगच्छन्तो एकं मग्गकिलन्तं जानपदमनुस्सं, एकं सुरावारकं, आदाय पीठके निसीदित्वा अम्बिलसुराय कोसकं पूरेत्वा पूरेत्वा पूतिमच्छकेन उत्तरिभङ्गेन पिवन्तं दिस्वा सुरं पातुकामो हुत्वा चिन्तेसि ‘‘सचाहं सुरं पिविस्सामि, मयि पिवन्ते बहू पिवितुकामा भविस्सन्ति, एवं मे धनपरिक्खयो भविस्सती’’ति. सो तण्हं अधिवासेन्तो विचरित्वा गच्छन्ते गच्छन्ते काले अधिवासेतुं असक्कोन्तो विहतकप्पासो विय पण्डुसरीरो अहोसि धम्मनिसन्थतगत्तो जातो. अथेकदिवसं गब्भं पविसित्वा मञ्चकं उपगूहित्वा निपज्जि. तमेनं भरिया उपसङ्कमित्वा पिट्ठिं परिमज्जित्वा ‘‘किं ते, सामि, अफासुक’’न्ति पुच्छि. सब्बं हेट्ठा कथितनियामेनेव वेदितब्बं. ‘‘तेन हि एकस्सेव ते पहोनकं सुरं करोमी’’ति पन वुत्ते ‘‘गेहे सुराय कारियमानाय बहू पच्चासीसन्ति, अन्तरापणतो आहरापेत्वापि न सक्का इध निसिन्नेन पिवितु’’न्ति मासकमत्तं दत्वा अन्तरापणतो सुरावारकं आहरापेत्वा चेटकेन गाहापेत्वा नगरा निक्खम्म नदीतीरं गन्त्वा महामग्गसमीपे एकं गुम्बं पविसित्वा सुरावारकं ठपापेत्वा ‘‘गच्छ त्व’’न्ति चेटकं दूरे निसीदापेत्वा कोसकं पूरेत्वा सुरं पातुं आरभि.

पिता पनस्स दानादीनं पुञ्ञानं कतत्ता देवलोके सक्को हुत्वा निब्बत्ति. सो तस्मिं खणे ‘‘पवत्तति नु खो मे दानग्गं, उदाहु नो’’ति आवज्जेन्तो तस्स अप्पवत्तिं ञत्वा, पुत्तस्स कुलवंसं नासेत्वा दानसालं झापेत्वा याचके निक्कड्ढित्वा मच्छरियभावे पतिट्ठाय ‘‘अञ्ञेसं दातब्बं भविस्सती’’ति भयेन गुम्बं पविसित्वा एककस्सेव सुरं पिवनभावञ्च दिस्वा ‘‘गच्छामि, नं सङ्खोभेत्वा दमेत्वा कम्मफलसम्बन्धं जानापेत्वा दानं दापेत्वा देवलोके निब्बत्तनारहं करोमी’’ति मनुस्सपथं ओतरित्वा इल्लिससेट्ठिना सदिसं खञ्जं कुणिं विसमचक्खुमण्डलं अत्तभावं निम्मिनित्वा बाराणसिनगरं पविसित्वा रञ्ञो निवेसनद्वारे ठत्वा अत्तनो आगतभावं आरोचापेत्वा ‘‘पविसतू’’ति वुत्ते पविसित्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठासि. राजा ‘‘किं, महासेट्ठि, अवेलाय आगतोसी’’ति आह. ‘‘आम, आगतोम्हि, देव घरे मे असीतिकोटिमत्तं धनं अत्थि, तं देवो आहरापेत्वा अत्तनो भण्डागारं पूरापेतू’’ति. ‘‘अलं महासेट्ठि, तव धनतो अम्हाकं गेहे बहुतरं धन’’न्ति. ‘‘सचे, देव, तुम्हाकं कम्मं नत्थि, यथारुचिया धनं गहेत्वा दानं दम्मी’’ति. ‘‘देहि, महासेट्ठी’’ति. सो ‘‘साधु, देवा’’ति राजानं वन्दित्वा निक्खमित्वा इल्लिससेट्ठिनो गेहं अगमासि, सब्बे उपट्ठाकमनुस्सा परिवारेसुं, एकोपि ‘‘नायं, इल्लिसो’’ति जानितुं समत्थो नाम नत्थि.

सो गेहं पविसित्वा अन्तोउम्मारे ठत्वा दोवारिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘यो अञ्ञो मया समानरूपो आगन्त्वा ‘ममेतं गेह’न्ति पविसितुं आगच्छति, तं पिट्ठियं पहरित्वा नीहरेय्याथा’’ति वत्वा पासादं आरुय्ह महारहे आसने निसीदित्वा सेट्ठिभरियं पक्कोसापेत्वा सिताकारं दस्सेत्वा ‘‘भद्दे, दानं देमा’’ति आह. तस्स तं वचनं सुत्वाव सेट्ठिभरिया च पुत्तधीतरो च दासकम्मकरा च ‘‘एत्तकं कालं दानं दातुं चित्तमेव नत्थि, अज्ज पन सुरं पिवित्वा मुदुचित्तो हुत्वा दातुकामो जातो भविस्सती’’ति वदिंसु. अथ नं सेट्ठिभरिया ‘‘यथारुचिया देथ, सामी’’ति आह. तेन हि भेरिवादकं पक्कोसापेत्वा ‘‘‘सुवण्णरजतमणिमुत्तादीहि अत्थिका इल्लिससेट्ठिस्स घरं गच्छन्तू’न्ति सकलनगरे भेरिं चरापेही’’ति. सा च तथा कारेसि. महाजनो पच्छिपसिब्बकादीनि गहेत्वा गेहद्वारे सन्निपति. सक्को सत्तरतनपूरे गब्भे विवरापेत्वा ‘‘तुम्हाकं दम्मि, यावदिच्छकं गहेत्वा गच्छथा’’ति आह. महाजनो धनं नीहरित्वा महातले रासिं कत्वा आभतभाजनानि पूरेत्वा गच्छति.

अञ्ञतरो जनपदमनुस्सो इल्लिससेट्ठिनो गोणे तस्सेव रथे योजेत्वा सत्तहि रतनेहि पूरेत्वा नगरा निक्खम्म महामग्गं पटिपज्जित्वा तस्स गुम्बस्स अविदूरेन रथं पेसेन्तो ‘‘वस्ससतं जीव, सामि, इल्लिससेट्ठि, तं निस्साय इदानि मे यावजीवं कम्मं अकत्वा जीवितब्बं जातं, तवेव रथो, तवेव गोणा, तवेव गेहे सत्त रतनानि, नेव मातरा दिन्नानि, न पितरा, तं निस्साय लद्धानि, सामी’’ति सेट्ठिनो गुणकथं कथेन्तो गच्छति. सो तं सद्दं सुत्वा भीततसितो चिन्तेसि ‘‘अयं मम नामं गहेत्वा इदञ्चिदञ्च वदति, कच्चि नु खो मम धनं रञ्ञा लोकस्स दिन्न’’न्ति गुम्बा निक्खमित्वा गोणे च रथञ्च सञ्जानित्वा ‘‘अरे, चेटक, मय्हं गोणा, मय्हं रथो’’ति वत्वा गन्त्वा गोणे नासारज्जुयं गण्हि, गहपतिको रथा ओरुय्ह ‘‘अरे, दुट्ठचेटक, इल्लिसमहासेट्ठि सकलनगरस्स दानं देति, त्वं किं अहोसी’’ति पक्खन्दित्वा असनिं पातेन्तो विय खन्धे पहरित्वा रथं आदाय अगमासि. सो पुन कम्पमानो उट्ठाय पंसुं पुञ्छित्वा पुञ्छित्वा वेगेन गन्त्वा रथं गण्हि, गहपतिको रथा ओतरित्वा केसेसु गहेत्वा ओणामेत्वा कप्परपहारेहि कोट्टेत्वा गले गहेत्वा आगतमग्गाभिमुखं खिपित्वा पक्कामि. एत्तावतास्स सुरामदो छिज्जि. सो कम्पमानो वेगेन निवेसनद्वारं गन्त्वा धनं आदाय गच्छन्ते महाजने दिस्वा ‘‘अम्भो किं नामेतं, किं राजा मम धनं विलुम्पापेती’’ति तं तं गन्त्वा गण्हाति, गहितगहिता पहरित्वा पादमूलेयेव पातेन्ति. सो वेदनाप्पत्तो गेहं पविसितुं आरभि. द्वारपाला ‘‘अरे, दुट्ठगहपति, कहं पविससी’’ति वंसपेसिकाहि पोथेत्वा गीवायं गहेत्वा नीहरिंसु.

सो ‘‘ठपेत्वा इदानि राजानं नत्थि मे अञ्ञो कोचि पटिसरणो’’ति रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देव, मम गेहं तुम्हे विलुम्पापेथा’’ति आह. नाहं सेट्ठि विलुम्पापेमि, ननु त्वमेव आगन्त्वा ‘‘सचे तुम्हे न गण्हथ, अहं मम धनं दानं दस्सामी’’ति नगरे भेरिं चरापेत्वा दानं अदासीति. नाहं, देव, तुम्हाकं सन्तिकं आगच्छामि, किं तुम्हे मय्हं मच्छरियभावं न जानाथ, अहं तिणग्गेन तेलबिन्दुम्पि न कस्सचि देमि. यो दानं देति, तं पक्कोसापेत्वा वीमंसथ, देवाति. राजा सक्कं पक्कोसापेसि, द्विन्नं जनानं विसेसं नेव राजा जानाति, न अमच्चा. मच्छरियसेट्ठि ‘‘किं, देव, अयं सेट्ठि, अहं सेट्ठी’’ति आह. ‘‘मयं न सञ्जानाम, अत्थि ते कोचि सञ्जाननको’’ति? ‘‘भरिया मे, देवा’’ति. भरियं पक्कोसापेत्वा ‘‘कतरो ते सामिको’’ति पुच्छिंसु. सा ‘‘अय’’न्ति सक्कस्सेव सन्तिके अट्ठासि. पुत्तधीतरो दासकम्मकरे च पक्कोसापेत्वा पुच्छिंसु, सब्बेपि सक्कस्सेव सन्तिके तिट्ठन्ति.

पुन सेट्ठि चिन्तेसि ‘‘मय्हं सीसे पिळका अत्थि, केसेहि पटिच्छन्ना, तं खो पन कप्पको एव जानाति, तं पक्कोसापेस्सामी’’ति. सो ‘‘कप्पको मं, देव, सञ्जानाति, तं पक्कोसापेथा’’ति आह. तस्मिं पन काले बोधिसत्तो तस्स कप्पको अहोसि. राजा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘इल्लिससेट्ठिं जानासी’’ति पुच्छि. ‘‘सीसं ओलोकेत्वा जानिस्सामि, देवा’’ति. ‘‘तेन हि द्विन्नम्पि सीसं ओलोकेही’’ति. तस्मिं खणे सक्को सीसे पिळकं मापेसि. बोधिसत्तो द्विन्नम्पि सीसं ओलोकेन्तो पिळका दिस्वा ‘‘महाराज, द्विन्नम्पि सीसे पिळका अत्थेव, नाहं एतेसु एकस्सापि इल्लिसभावं सञ्जानितुं सक्कोमी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

७८. ‘‘उभो खञ्जा उभो कुणी, उभो विसमचक्खुका;

उभिन्नं पिळका जाता, नाहं पस्सामि इल्लिस’’न्ति.

तत्थ उभोति द्वेपि जना. खञ्जाति कुण्ठपादा. कुणीति कुण्ठहत्था. विसमचक्खुकाति विसमक्खिमण्डला केकरा. पिळकाति द्विन्नम्पि एकस्मिंयेव सीसपदेसे एकसण्ठानाव पिळका जाता. नाहं पस्सामीति अहं ‘‘इमेसु अयं नाम इल्लिसो’’ति न पस्सामि, एकस्सापि इल्लिसभावं न जानामीति अवोच.

बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा सेट्ठि कम्पमानो धनसोकेन सतिं पच्चुपट्ठापेतुं असक्कोन्तो तत्थेव पति. तस्मिं खणे सक्को ‘‘नाहं, महाराज, इल्लिसो, सक्कोहमस्मी’’ति महतिया सक्कलीलाय आकासे अट्ठासि. इल्लिसस्स मुखं पुञ्छित्वा उदकेन सिञ्चिंसु, सो उट्ठाय सक्कं देवराजानं वन्दित्वा अट्ठासि. अथ नं सक्को आह ‘‘इल्लिस, इदं धनं मम सन्तकं, न तव. अहञ्हि ते पिता, त्वं मम पुत्तो. अहं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सक्कत्तं पत्तो, त्वं पन मे वंसं उपच्छिन्दित्वा अदानसीलो हुत्वा मच्छरिये पतिट्ठाय दानसालायो झापेत्वा याचके निक्कड्ढित्वा धनमेव सण्ठापेसि. तं नेव त्वं परिभुञ्जसि, न अञ्ञेसं देसि, रक्खसपरिग्गहितं विय तिट्ठति. सचे मे दानसाला पाकतिका कत्वा दानं दस्ससि, इच्चेतं कुसलं. नो चे दस्ससि, सब्बं ते धनं अन्तरधापेत्वा इमिना इन्दवजिरेन ते सीसं छिन्दित्वा जीवितक्खयं पापेस्सामी’’ति. इल्लिससेट्ठि मरणभयेन सन्तज्जितो ‘‘इतो पट्ठाय दानं दस्सामी’’ति पटिञ्ञं अदासि. सक्को तस्स पटिञ्ञं गहेत्वा आकासे निसिन्नोव धम्मं देसेत्वा तं सीलेसु पतिट्ठापेत्वा सकट्ठानमेव अगमासि. इल्लिसोपि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव मोग्गल्लानो मच्छरियसेट्ठिं दमेति, पुब्बेपेस इमिना दमितोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा इल्लिसो मच्छरियसेट्ठि अहोसि, सक्को देवराजा महामोग्गल्लानो, राजा आनन्दो, कप्पको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

इल्लिसजातकवण्णना अट्ठमा.

[७९] ९. खरस्सरजातकवण्णना

यतो विलुत्ता च हता च गावोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं अमच्चं आरब्भ कथेसि. कोसलरञ्ञो किर एको अमच्चो राजानं आराधेत्वा पच्चन्तगामे राजबलिं लभित्वा चोरेहि सद्धिं एकतो हुत्वा ‘‘अहं मनुस्से आदाय अरञ्ञं पविसिस्सामि, तुम्हे गामं विलुम्पित्वा उपड्ढं मय्हं ददेय्याथा’’ति वत्वा पगेव मनुस्से सन्निपातेत्वा अरञ्ञं गन्त्वा चोरेसु आगन्त्वा गावियो घातेत्वा मंसं खादित्वा गामं विलुम्पित्वा गतेसु सायन्हसमये महाजनपरिवुतो आगच्छति. तस्स न चिरस्सेव तं कम्मं पाकटं जातं. मनुस्सा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा तं पक्कोसापेत्वा दोसं पतिट्ठापेत्वा सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा अञ्ञं गामभोजकं पेसेत्वा जेतवनं गन्त्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. भगवा ‘‘न, महाराज, इदानेव एस एवंसीलो, पुब्बेपि एवंसीलोयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एकस्स अमच्चस्स पच्चन्तगामं अदासि. सब्बं पुरिमसदिसमेव. तदा पन बोधिसत्तो वणिज्जाय पच्चन्ते विचरन्तो तस्मिं गामके निवासं कप्पेसि. सो तस्मिं गामभोजके सायन्हसमये महाजनपरिवारेन भेरिया वज्जमानाय आगच्छन्ते ‘‘अयं दुट्ठगामभोजको चोरेहि सद्धिं एकतो हुत्वा गामं विलुम्पापेत्वा चोरेसु पलायित्वा अटविं पविट्ठेसु इदानि उपसन्तूपसन्तो विय भेरिया वज्जमानाय आगच्छती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

७९. ‘‘यतो विलुत्ता च हता च गावो, दड्ढानि गेहानि जनो च नीतो;

अथागमा पुत्तहताय पुत्तो, खरस्सरं डिण्डिमं वादयन्तो’’ति.

तत्थ यतोति यदा. विलुत्ता च हता चाति विलुम्पित्वा बन्धित्वा च नीता, मंसं खादनत्थाय च हता. गावोति गोरूपानि. दड्ढानीति अग्गिं दत्वा झापितानि. जनो च नीतोति करमरग्गाहं गहेत्वा नीतो. पुत्तहताय पुत्तोति हतपुत्ताय पुत्तो, निल्लज्जोति अत्थो. छिन्नहिरोत्तप्पस्स हि माता नाम नत्थि, इति सो तस्सा जीवन्तोपि हतपुत्तट्ठाने तिट्ठतीति हतपुत्ताय पुत्तो नाम होति. खरस्सरन्ति थद्धसद्दं. डिण्डिमन्ति पटहभेरिं.

एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय तं परिभासि. न चिरेनेव च तस्स तं कम्मं पाकटं जातं, अथस्स राजा दोसानुरूपं निग्गहं अकासि.