७. इत्थिवग्गो

[६१] १. असातमन्तजातकवण्णना

असा लोकित्थियो नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्स वत्थु उम्मादन्तिजातके आवि भविस्सति. तं पन भिक्खुं सत्था ‘‘भिक्खु इत्थियो नाम असाता असतियो लामिका पच्छिमिका, त्वं एवरूपं लामिकं इत्थिं निस्साय कस्मा उक्कण्ठितोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो तीसु वेदेसु सब्बसिप्पेसु च निप्फत्तिं पत्तो दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि. तदा बाराणसियं एकस्मिं ब्राह्मणकुले पुत्तस्स जातदिवसे अग्गिं गहेत्वा अनिब्बायन्तं ठपयिंसु. अथ नं ब्राह्मणकुमारं सोळसवस्सकाले मातापितरो आहंसु ‘‘पुत्त, मयं तव जातदिवसे अग्गिं गहेत्वा ठपयिम्ह. सचे ब्रह्मलोकपरायणो भवितुकामो, त्वं अग्गिं आदाय अरञ्ञं पविसित्वा अग्गिं भगवन्तं नमस्समानो ब्रह्मलोकपरायणो होहि. सचे अगारं अज्झावसितुकामो, तक्कसिलं गन्त्वा दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हित्वा कुटुम्बं सण्ठपेही’’ति. माणवो ‘‘नाहं सक्खिस्सामि अरञ्ञे अग्गिं परिचरितुं, कुटुम्बमेव सण्ठपेस्सामी’’ति मातापितरो वन्दित्वा आचरियभागं सहस्सं गहेत्वा तक्कसिलं गन्त्वा सिप्पं उग्गण्हित्वा पच्चागमासि.

मातापितरो पनस्स अनत्थिका घरावासेन, अरञ्ञे अग्गिं परिचरापेतुकामा होन्ति. अथ नं माता इत्थीनं दोसं दस्सेत्वा अरञ्ञं पेसेतुकामा ‘‘सो आचरियो पण्डितो ब्यत्तो सक्खिस्सति मे पुत्तस्स इत्थीनं दोसं कथेतु’’न्ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘उग्गहितं ते, तात, सिप्प’’न्ति. ‘‘आम, अम्मा’’ति. ‘‘असातमन्तोपि ते उग्गहितो’’ति. ‘‘न उग्गहितो, अम्मा’’ति. ‘‘तात, यदि ते असातमन्तो न उग्गहितो, किं नाम ते सिप्पं उग्गहितं, गच्छ, उग्गण्हित्वा एही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पुन तक्कसिलाभिमुखो पायासि. तस्सपि आचरियस्स माता महल्लिका वीसतिवस्ससतिका. सो तं सहत्था न्हापेन्तो भोजेन्तो पायेन्तो पटिजग्गति. अञ्ञे मनुस्सा नं तथा करोन्तं जिगुच्छन्ति. सो चिन्तेसि ‘‘यंनूनाहं अरञ्ञं पविसित्वा तत्थ मातरं पटिजग्गन्तो विहरेय्य’’न्ति. अथेकस्मिं विवित्ते अरञ्ञे उदकफासुकट्ठाने पण्णसालं कारेत्वा सप्पितण्डुलादीनि आहरापेत्वा मातरं उक्खिपित्वा तत्थ गन्त्वा मातरं पटिजग्गन्तो वासं कप्पेसि.

सोपि खो माणवो तक्कसिलं गन्त्वा आचरियं अपस्सन्तो ‘‘कहं आचरियो’’ति पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा तत्थ गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि. अथ नं आचरियो ‘‘किं नु खो, तात, अतिसीघं आगतोसी’’ति? ‘‘ननु अहं तुम्हेहि असातमन्तो नाम न उग्गण्हापितो’’ति? ‘‘को पन ते असातमन्ते उग्गण्हितब्बे कत्वा कथेसी’’ति? ‘‘मय्हं माता आचरिया’’ति. बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘असातमन्तो नाम कोचि नत्थि, इमस्स पन माता इमं इत्थिदोसे जानापेतुकामा भविस्सती’’ति. अथ नं ‘‘साधु, तात, दस्सामि ते असातमन्ते, त्वं अज्ज आदिं कत्वा मम ठाने ठत्वा मम मातरं सहत्था न्हापेन्तो भोजेन्तो पायेन्तो पटिजग्गाहि, हत्थपादसीसपिट्ठिसम्बाहनादीनि चस्सा करोन्तो ‘अय्ये जरं पत्तकालेपि ताव ते एवरूपं सरीरं, दहरकाले कीदिसं अहोसी’ति हत्थपादपरिकम्मादिकरणकाले हत्थपादादीनं वण्णं कथेय्यासि. यञ्च ते मम माता कथेति, तं अलज्जन्तो अनिगुहन्तो मय्हं आरोचेय्यासि, एवं करोन्तो असातमन्ते लच्छसि, अकरोन्तो न लच्छसी’’ति आह. सो ‘‘साधु आचरिया’’ति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय सब्बं यथावुत्तविधानं अकासि.

अथस्सा तस्मिं माणवे पुनप्पुनं वण्णयमाने ‘‘अयं मया सद्धिं अभिरमितुकामो भविस्सती’’ति अन्धाय जराजिण्णाय अब्भन्तरे किलेसो उप्पज्जि. सा एकदिवसं अत्तनो सरीरवण्णं कथयमानं माणवं आह ‘‘मया सद्धिं अभिरमितुं इच्छसी’’ति? ‘‘अय्ये, अहं ताव इच्छेय्यं, आचरियो पन गरुको’’ति. ‘‘सचे मं इच्छसि, पुत्तं मे मारेही’’ति. ‘‘अहं आचरियस्स सन्तिके एत्तकं सिप्पं उग्गण्हित्वा किलेसमत्तं निस्साय किन्ति कत्वा आचरियं मारेस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि सचे त्वं मं न परिच्चजसि, अहमेव नं मारेस्सामी’’ति. एवं इत्थियो नाम असाता लामिका पच्छिमिका, तथारूपे नाम वये ठिता रागचित्तं उप्पादेत्वा किलेसं अनुवत्तमाना एवं उपकारकं पुत्तं मारेतुकामा जाता. माणवो सब्बं तं कथं बोधिसत्तस्स आरोचेसि.

बोधिसत्तो ‘‘सुट्ठु ते, माणव, कतं मय्हं आरोचेन्तेना’’ति वत्वा मातु आयुसङ्खारं ओलोकेन्तो ‘‘अज्जेव मरिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘एहि, माणव, वीमंसिस्साम न’’न्ति एकं उदुम्बररुक्खं छिन्दित्वा अत्तनो पमाणेन कट्ठरूपकं कत्वा ससीसं पारुपित्वा अत्तनो सयनट्ठाने उत्तानं निपज्जापेत्वा रज्जुकं बन्धित्वा अन्तेवासिकं आह – ‘‘तात, फरसुं आदाय गन्त्वा मम मातु सञ्ञं देही’’ति. माणवो गन्त्वा ‘‘अय्ये, आचरियो पण्णसालायं अत्तनो सयनट्ठाने निपन्नो, रज्जुसञ्ञा मे बद्धा, इमं फरसुं आदाय गन्त्वा सचे सक्कोसि, मारेहि न’’न्ति आह. ‘‘त्वं पन मं न परिच्चजिस्ससी’’ति? ‘‘किंकारणा परिच्चजिस्सामी’’ति? सा फरसुं आदाय पवेधमाना उट्ठाय रज्जुसञ्ञाय गन्त्वा हत्थेन परामसित्वा ‘‘अयं मे पुत्तो’’ति सञ्ञाय कट्ठरूपकस्स मुखतो साटकं अपनेत्वा फरसुं आदाय ‘‘एकप्पहारेनेव मारेस्सामी’’ति गीवायमेव पहरित्वा ‘‘ध’’न्ति सद्दे उप्पन्ने रुक्खभावं अञ्ञासि. अथ बोधिसत्तेन ‘‘किं करोसि, अम्मा’’ति वुत्ते सा ‘‘वञ्चिताम्ही’’ति तत्थेव मरित्वा पतिता. अत्तनो किर पण्णसालाय निपन्नायपि तङ्खणञ्ञेव ताय मरितब्बमेव.

सो तस्सा मतभावं ञत्वा सरीरकिच्चं कत्वा आळाहनं निब्बापेत्वा वनपुप्फेहि पूजेत्वा माणवं आदाय पण्णसालद्वारे निसीदित्वा ‘‘तात, पाटियेक्को असातमन्तो नाम नत्थि, इत्थियो असाता नाम, तव माता ‘असातमन्तं उग्गण्हा’ति मम सन्तिकं पेसयमाना इत्थीनं दोसं जाननत्थं पेसेसि. इदानि पन ते पच्चक्खमेव मम मातु दोसो दिट्ठो, इमिना कारणेन ‘इत्थियो नाम असाता लामिका पच्छिमिका’ति जानेय्यासी’’ति तं ओवदित्वा उय्योजेसि. सोपि आचरियं वन्दित्वा मातापितूनं सन्तिकं अगमासि. अथ नं माता पुच्छि ‘‘तात, उग्गहितो ते असातमन्तो’’ति? ‘‘आम, अम्मा’’ति. ‘‘इदानि किं करिस्ससि, पब्बजित्वा अग्गिं वा परिचरिस्ससि, अगारमज्झे वा वसिस्ससी’’ति? माणवो ‘‘मया, अम्म, पच्चक्खतो इत्थीनं दोसा दिट्ठा, अगारेन मे किच्चं नत्थि, पब्बजिस्सामह’’न्ति अत्तनो अधिप्पायं पकासेन्तो इमं गाथमाह –

६१. ‘‘असा लोकित्थियो नाम, वेला तासं न विज्जति;

सारत्ता च पगब्भा च, सिखी सब्बघसो यथा;

ता हित्वा पब्बजिस्सामि, विवेकमनुब्रूहय’’न्ति.

तत्थ असाति असतियो लामिका. अथ वा सातं वुच्चति सुखं, तं तासु नत्थि. अत्तनि पटिबद्धचित्तानं असातमेव देन्तीतिपि असा, दुक्खा दुक्खवत्थुभूताति अत्थो. इमस्स पनत्थस्स साधनत्थाय इदं सुत्तं आहरितब्बं –

‘‘माया चेता मरीची च, सोको रोगो चुपद्दवो;

खरा च बन्धना चेता, मच्चुपासा गुहासया;

तासु यो विस्ससे पोसो, सो नरेसु नराधमो’’ति. (जा. २.२१.११८);

लोकित्थियोति लोके इत्थियो. वेला तासं न विज्जतीति अम्म, तासं इत्थीनं किलेसुप्पत्तिं पत्वा वेला संवरो मरियादा पमाणं नाम नत्थि. सारत्ता च पगब्भा चाति वेला च एतासं नत्थि, पञ्चसु कामगुणेसु सारत्ता अल्लीना, तथा कायपागब्भियेन, वाचापागब्भियेन, मनोपागब्भियेनाति तिविधेन पागब्भियेन समन्नागतत्ता पगब्भा चेता. एतासञ्हि अब्भन्तरे कायद्वारादीनि पत्वा संवरो नाम नत्थि, लोला काकपटिभागाति दस्सेति. सिखी सब्बघसो यथाति अम्म, यथा जालसिखाय ‘‘सिखी’’ति सङ्खं गतो अग्गि नाम गूथगतादिभेदं असुचिम्पि, सप्पिमधुफाणितादिभेदं सुचिम्पि, इट्ठम्पि अनिट्ठम्पि यं यदेव लभति, सब्बं घसति खादति, तस्मा ‘‘सब्बघसो’’ति वुच्चति. तथेव ता इत्थियोपि हत्थिमेण्डगोमेण्डादयो वा होन्तु हीनजच्चा हीनकम्मन्ता, खत्तियादयो वा होन्तु उत्तमकम्मन्ता, हीनुक्कट्ठभावं अचिन्तेत्वा लोकस्सादवसेन किलेससन्थवे उप्पन्ने यं यं लभन्ति, सब्बमेव सेवन्तीति सब्बघससिखिसदिसा होन्ति. तस्मा सिखी सब्बघसो यथा, तथेवेताति वेदितब्बा.

ता हित्वा पब्बजिस्सामीति अहं ता लामिका दुक्खवत्थुभूता इत्थियो हित्वा अरञ्ञं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजिस्सामि. विवेकमनुब्रूहयन्ति कायविवेको चित्तविवेको उपधिविवेकोति तयो विवेका, तेसु इध कायविवेकोपि वट्टति चित्तविवेकोपि. इदं वुत्तं होति – अहं, अम्म, पब्बजित्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा अट्ठ समापत्तियो च पञ्चाभिञ्ञा च उप्पादेत्वा गणतो कायं, किलेसेहि च चित्तं विवेचेत्वा इमं विवेकं ब्रूहेन्तो वड्ढेन्तो ब्रह्मलोकपरायणो भविस्सामि, अलं मे अगारेनाति. एवं इत्थियो गरहित्वा मातापितरो वन्दित्वा हिमवन्तं पविसित्वा पब्बजित्वा वुत्तप्पकारं विवेकं ब्रूहेन्तो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्थापि ‘‘एवं भिक्खु इत्थियो नाम असाता लामिका पच्छिमिका दुक्खदायिका’’ति इत्थीनं अगुणं कथेत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा माता भद्दकापिलानी, पिता महाकस्सपो अहोसि, अन्तेवासिको आनन्दो, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

असातमन्तजातकवण्णना पठमा.

[६२] २. अण्डभूतजातकवण्णना

यं ब्राह्मणो अवादेसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितमेवारब्भ कथेसि. तञ्हि सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘भिक्खु इत्थियो नाम अरक्खिया, पुब्बे पण्डिता इत्थिं गब्भतो पट्ठाय रक्खन्तापि रक्खितुं नासक्खिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेसि. सो पुरोहितेन सद्धिं जूतं कीळति. कीळन्तो पन –

‘‘सब्बा नदी वङ्कगती, सब्बे कट्ठमया वना;

सब्बित्थियो करे पापं, लभमाने निवातके’’ति. (जा. २.२१.३०८) –

इमं जूतगीतं गायन्तो रजतफलके सुवण्णपासके खिपति. एवं कीळन्तो पन राजा निच्चं जिनाति, पुरोहितो पराजीयति.

सो अनुक्कमेन घरे विभवे परिक्खयं गच्छन्ते चिन्तेसि ‘‘एवं सन्ते सब्बं इमस्मिं घरे धनं खीयिस्सति, परियेसित्वा पुरिसन्तरं अगतं एकं मातुगामं घरे करिस्सामी’’ति. अथस्स एतदहोसि ‘‘अञ्ञं पुरिसं दिट्ठपुब्बं इत्थिं रक्खितुं न सक्खिस्सामि, गब्भतो पट्ठायेकं मातुगामं रक्खित्वा तं वयप्पत्तं वसे ठपेत्वा एकपुरिसिकं कत्वा गाळ्हं आरक्खं संविदहित्वा राजकुलतो धनं आहरिस्सामी’’ति. सो च अङ्गविज्जाय छेको होति, अथेकं दुग्गतित्थिं गब्भिनिं दिस्वा ‘‘धीतरं विजायिस्सती’’ति ञत्वा तं पक्कोसापेत्वा परिब्बयं दत्वा घरेयेव वसापेत्वा विजातकाले धनं दत्वा उय्योजेत्वा तं कुमारिकं अञ्ञेसं पुरिसानं दट्ठुं अदत्वा इत्थीनंयेव हत्थे दत्वा पोसापेत्वा वयप्पत्तकाले तं अत्तनो वसे ठपेसि. याव चेसा वड्ढति, ताव रञ्ञा सद्धिं जूतं न कीळि. तं पन वसे ठपेत्वा ब्राह्मणो ‘‘महाराज, जूतं कीळामा’’ति आह. राजा ‘‘साधू’’ति पुरिमनियामेनेव कीळि. पुरोहितो रञ्ञो गायित्वा पासकं खिपनकाले ‘‘ठपेत्वा मम माणविक’’न्ति आह. ततो पट्ठाय पुरोहितो जिनाति, राजा पराजीयति.

बोधिसत्तो ‘‘इमस्स घरे एकपुरिसिकाय एकाय इत्थिया भवितब्ब’’न्ति परिग्गण्हापेन्तो अत्थिभावं ञत्वा ‘‘सीलमस्सा भिन्दापेस्सामी’’ति एकं धुत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्ससि पुरोहितस्स इत्थिया सीलं भिन्दितु’’न्ति आह. ‘‘सक्कोमि, देवा’’ति. अथस्स राजा धनं दत्वा ‘‘तेन हि खिप्पं निट्ठापेही’’ति तं पहिणि. सो रञ्ञो सन्तिका धनं आदाय गन्धधूमचुण्णकप्पूरादीनि गहेत्वा तस्स घरतो अविदूरे सब्बगन्धापणं पसारेसि. पुरोहितस्सपि गेहं सत्तभूमकं सत्तद्वारकोट्ठकं होति, सब्बेसु द्वारकोट्ठकेसु इत्थीनंयेव आरक्खा. ठपेत्वा पन ब्राह्मणं अञ्ञो पुरिसो गेहं पविसितुं लभन्तो नाम नत्थि, कचवरछड्डनपच्छिम्पि सोधेत्वायेव पवेसेन्ति. तं माणविकं पुरोहितोयेव दट्ठुं लभति. तस्सा च एका परिचारिका इत्थी अत्थि. अथस्सा सा परिचारिका गन्धपुप्फमूलं गहेत्वा गच्छन्ती तस्स धुत्तस्स आपणसमीपेन गच्छति. सो ‘‘अयं तस्सा परिचारिका’’ति सुट्ठु ञत्वा एकदिवसं तं आगच्छन्तिं दिस्वा आपणा उट्ठाय गन्त्वा तस्सा पादमूले पतित्वा उभोहि हत्थेहि पादे गाळ्हं गहेत्वा ‘‘अम्म, एत्तकं कालं कहं गतासी’’ति परिदेवि, अवसेसापि पयुत्तकधुत्ता एकमन्तं ठत्वा ‘‘हत्थपादमुखसण्ठानेहि च आकप्पेन च मातापुत्ता एकसदिसायेवा’’ति आहंसु. सा इत्थी तेसु तेसु कथेन्तेसु अत्तनो असद्दहित्वा ‘‘अयं मे पुत्तो भविस्सती’’ति सयम्पि रोदितुं आरभि. ते उभोपि कन्दित्वा रोदित्वा अञ्ञमञ्ञं आलिङ्गेत्वा अट्ठंसु.

अथ सो धुत्तो आह ‘‘अम्म, कहं वससी’’ति? ‘‘किन्नरिलीलाय वसमानाय रूपसोभग्गप्पत्ताय पुरोहितस्स दहरित्थिया उपट्ठानं कुरुमाना वसामि, ताता’’ति. ‘‘इदानि कहं यासि, अम्मा’’ति? ‘‘तस्सा गन्धमालादीनं अत्थाया’’ति. ‘‘अम्म, किं ते अञ्ञत्थ गताय, इतो पट्ठाय ममेव सन्तिका हरा’’ति मूलं अग्गहेत्वाव बहूनि तम्बूलतक्कोलकादीनि चेव नानापुप्फानि च अदासि. माणविका बहूनि गन्धपुप्फादीनि दिस्वा ‘‘किं, अम्म, अज्ज अम्हाकं ब्राह्मणो पसन्नो’’ति आह. ‘‘कस्मा एवं वदसी’’ति? ‘‘इमेसं बहुभावं दिस्वा’’ति. न ब्राह्मणो बहुमूलं अदासि, मया पनेतं मय्हं पुत्तस्स सन्तिका आभतन्ति. ततो पट्ठाय सा ब्राह्मणेन दिन्नमूलं अत्तना गहेत्वा तस्सेव सन्तिका गन्धपुप्फादीनि आहरति. धुत्तो कतिपाहच्चयेन गिलानालयं कत्वा निपज्जि. सा तस्स आपणद्वारं गन्त्वा तं अदिस्वा ‘‘कहं मे पुत्तो’’ति पुच्छि. ‘‘पुत्तस्स ते अफासुकं जात’’न्ति? सा तस्स निपन्नट्ठानं गन्त्वा निसीदित्वा पिट्ठिं परिमज्जन्ती ‘‘किं ते, तात, अफासुक’’न्ति पुच्छि. सो तुण्ही अहोसि. ‘‘किं न कथेसि पुत्ता’’ति? ‘‘अम्म, मरन्तेनापि तुय्हं कथेतुं न सक्का’’ति. ‘‘तात, मय्हं अकथेत्वा कस्स कथेय्यासि, कथेहि, ताता’’ति. ‘‘अम्म, मय्हं अञ्ञं अफासुकं नत्थि, तस्सा पन माणविकाय वण्णं सुत्वा पटिबद्धचित्तोस्मि, तं लभन्तो जीविस्सामि, अलभन्तो इधेव मरिस्सामी’’ति. ‘‘तात, मय्हं एस भारो, मा त्वं एतं निस्साय चिन्तयी’’ति तं अस्सासेत्वा बहूनि गन्धपुप्फादीनि आदाय माणविकाय सन्तिकं गन्त्वा ‘‘पुत्तो मे, अम्म, मम सन्तिका तव वण्णं सुत्वा पटिबद्धचित्तो जातो, किं कातब्ब’’न्ति? ‘‘सचे आनेतुं सक्कोथ, मया कतोकासोयेवा’’ति.

सा तस्सा वचनं सुत्वा ततो पट्ठाय तस्स गेहस्स कण्णकण्णेहि बहुं कचवरं सङ्कड्ढित्वा आरक्खित्थिया उपरि छड्डेसि. सा तेन अट्टीयमाना अपेति. इतरा तेनेव नियामेन या या किञ्चि कथेति, तस्सा तस्सा उपरि कचवरं छड्डेसि. ततो पट्ठाय पन सा यं यं आहरति वा हरति वा, तं तं न काचि सोधेतुं उस्सहति. तस्मिं काले सा तं धुत्तं पुप्फपच्छियं निपज्जापेत्वा माणविकाय सन्तिकं अभिहरि. धुत्तो माणविकाय सीलं भिन्दित्वा एकाहद्वीहं पासादेयेव अहोसि. पुरोहिते बहि निक्खन्ते उभो अभिरमन्ति. तस्मिं आगते धुत्तो निलीयति.

अथ नं सा एकाहद्वीहच्चयेन ‘‘सामि, इदानि तया गन्तुं वट्टती’’ति आह. ‘‘अहं ब्राह्मणं पहरित्वा गन्तुकामो’’ति. सा ‘‘एवं होतू’’ति धुत्तं निलीयापेत्वा ब्राह्मणे आगते एवमाह ‘‘अहं, अय्य, तुम्हेसु वीणं वादेन्तेसु नच्चितुं इच्छामी’’ति. ‘‘साधु, भद्दे, नच्चस्सू’’ति वीणं वादेसि. ‘‘तुम्हेसु ओलोकेन्तेसु लज्जामि, मुखं पन वो साटकेन बन्धित्वा नच्चिस्सामी’’ति. ‘‘सचे लज्जसि, एवं करोही’’ति. माणविका घनसाटकं गहेत्वा तस्स अक्खीनि पिदहमाना मुखं बन्धि. ब्राह्मणो मुखं बन्धापेत्वा वीणं वादेसि. सा मुहुत्तं नच्चित्वा ‘‘अय्य, अहं ते एकवारं सीसे पहरितुकामा’’ति आह. इत्थिलोलो ब्राह्मणो किञ्चि कारणं अजानन्तो ‘‘पहराही’’ति आह, माणविका धुत्तस्स सञ्ञं अदासि. सो सणिकं आगन्त्वा ब्राह्मणस्स पिट्ठिपस्से ठत्वा सीसे कप्परेन पहरि, अक्खीनि पतनाकारप्पत्तानि अहेसुं, सीसे गण्डो उट्ठहि. सो वेदनाट्टो हुत्वा ‘‘आहर ते हत्थ’’न्ति आह. माणविका अत्तनो हत्थं उक्खिपित्वा तस्स हत्थे ठपेसि. ब्राह्मणो ‘‘हत्थो मुदुको, पहारो पन थद्धो’’ति आह. धुत्तो ब्राह्मणं पहरित्वा निलीयि. माणविका तस्मिं निलीने ब्राह्मणस्स मुखतो साटकं मोचेत्वा तेलं आदाय सीसं परिसम्बाहि. ब्राह्मणे बहि निक्खन्ते पुन सा इत्थी धुत्तं पच्छियं निपज्जापेत्वा नीहरि.

सो रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि. राजा अत्तनो उपट्ठानं आगतं ब्राह्मणं आह ‘‘जूतं कीळाम ब्राह्मणा’’ति? ‘‘साधु, महाराजा’’ति. राजा जूतमण्डलं सज्जापेत्वा पुरिमनयेनेव जूतगीतं गायित्वा पासके खिपति. ब्राह्मणो माणविकाय तपस्स भिन्नभावं अजानन्तो ‘‘ठपेत्वा मम माणविक’’न्ति आह. एवं वदन्तोपि पराजितोयेव. राजा जिनित्वा ‘‘ब्राह्मण, किं वदेसि, माणविकाय ते तपो भिन्नो, त्वं ‘मातुगामं गब्भतो पट्ठाय रक्खन्तो सत्तसु ठानेसु आरक्खं करोन्तो रक्खितुं सक्खिस्सामी’ति मञ्ञसि, मातुगामो नाम कुच्छियं पक्खिपित्वा चरन्तेनापि रक्खितुं न सक्का, एकपुरिसिका इत्थी नाम नत्थि, तव माणविका ‘नच्चितुकामाम्ही’ति वत्वा वीणं वादेन्तस्स तव साटकेन मुखं बन्धित्वा अत्तनो जारं तव सीसे कप्परेन पहरापेत्वा उय्योजेसि, इदानि किं कथेसी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

६२. ‘‘यं ब्राह्मणो अवादेसि, वीणं समुखवेठितो;

अण्डभूताभता भरिया, तासु को जातु विस्ससे’’ति.

तत्थ यं ब्राह्मणो अवादेसि, वीणं समुखवेठितोति येन कारणेन ब्राह्मणो घनसाटकेन सह मुखेन वेठितो हुत्वा वीणं वादेसि, तं कारणं न जानातीति अत्थो. तञ्हि सा वञ्चेतुकामा एवमकासि. ब्राह्मणो पन तं इत्थिं बहुमायाभावं अजानन्तो मातुगामस्स सद्दहित्वा ‘‘मं एसा लज्जती’’ति एवंसञ्ञी अहोसि, तेनस्स अञ्ञाणभावं पकासेन्तो राजा एवमाह, अयमेत्थाधिप्पायो. अण्डभूताभता भरियाति अण्डं वुच्चति बीजं, बीजभूता मातुकुच्छितो अनिक्खन्तकालेयेव आभता आनीता, भताति वा पुट्ठाति अत्थो. का सा? भरिया पजापति पादपरिचारिका. सा हि भत्तवत्थादीहि भरितब्बताय, भिन्नसंवरताय, लोकधम्मेहि भरितताय वा ‘‘भरिया’’ति वुच्चति. तासु को जातु विस्ससेति जातूति एकंसाधिवचनं, तासु मातुकुच्छितो पट्ठाय रक्खियमानासुपि एवं विप्पकारं आपज्जन्तीसु भरियासु को नाम पण्डितो पुरिसो एकंसेन विस्ससे, ‘‘निब्बिकारा एसा मयी’’ति को सद्दहेय्याति अत्थो. असद्धम्मवसेन हि आमन्तकेसु निमन्तकेसु विज्जमानेसु मातुगामो नाम न सक्का रक्खितुन्ति.

एवं बोधिसत्तो ब्राह्मणस्स धम्मं देसेसि. ब्राह्मणो बोधिसत्तस्स धम्मदेसनं सुत्वा निवेसनं गन्त्वा तं माणविकं आह – ‘‘तया किर एवरूपं पापकम्मं कत’’न्ति? ‘‘अय्य, को एवमाह, न करोमि, ‘अहमेव पहरिं, न अञ्ञो कोचि’. सचे न सद्दहथ, अहं ‘तुम्हे ठपेत्वा अञ्ञस्स पुरिसस्स हत्थसम्फस्सं न जानामी’ति सच्चकिरियं कत्वा अग्गिं पविसित्वा तुम्हे सद्दहापेस्सामी’’ति. ब्राह्मणो ‘‘एवं होतू’’ति महन्तं दारुरासिं कारेत्वा अग्गिं कत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सचे अत्तनो सद्दहसि, अग्गिं पविसाही’’ति आह.

माणविका अत्तनो परिचारिकं पठममेव सिक्खापेसि ‘‘अम्म, तव पुत्तं तत्थ गन्त्वा मम अग्गिं पविसनकाले हत्थग्गहणं कातुं वदेही’’ति. सा गन्त्वा तथा अवच. धुत्तो आगन्त्वा परिसमज्झे अट्ठासि. सा माणविका ब्राह्मणं वञ्चेतुकामा महाजनमज्झे ठत्वा ‘‘ब्राह्मण, तं ठपेत्वा अञ्ञस्स पुरिसस्स हत्थसम्फस्सं नाम न जानामि, इमिना सच्चेन अयं अग्गि मा मं झापेसी’’ति अग्गिं पविसितुं आरद्धा. तस्मिं खणे धुत्तो ‘‘पस्सथ भो पुरोहितब्राह्मणस्स कम्मं, एवरूपं मातुगामं अग्गिं पवेसापेती’’ति गन्त्वा तं माणविकं हत्थे गण्हि. सा हत्थं विस्सज्जापेत्वा पुरोहितं आह – ‘‘अय्य, मम सच्चकिरिया भिन्ना, न सक्का अग्गिं पविसितु’’न्ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘अज्ज मया एवरूपा सच्चकिरिया कता ‘ठपेत्वा मम सामिकं अञ्ञस्स पुरिसस्स हत्थसम्फस्सं न जानामी’ति, इदानि चम्हि इमिना पुरिसेन हत्थे गहिता’’ति. ब्राह्मणो ‘‘वञ्चितो अहं इमाया’’ति ञत्वा तं पोथेत्वा नीहरापेसि. एवं असद्धम्मसमन्नागता किरेता इत्थियो ताव महन्तम्पि पापकम्मं कत्वा अत्तनो सामिकं वञ्चेतुं ‘‘नाहं एवरूपं कम्मं करोमी’’ति दिवसम्पि सपथं कुरुमाना नानाचित्ताव होन्ति. तेन वुत्तं –

‘‘चोरीनं बहुबुद्धीनं, यासु सच्चं सुदुल्लभं;

थीनं भावो दुराजानो, मच्छस्सेवोदके गतं. (जा. २.२१.३४७);

‘‘मुसा तासं यथा सच्चं, सच्चं तासं यथा मुसा;

गावो बहि तिणस्सेव, ओमसन्ति वरं वरं.

‘‘चोरियो कथिना हेता, वाळा च लपसक्खरा;

न ता किञ्चि न जानन्ति, यं मनुस्सेसु वञ्चन’’न्ति. (जा. २.२१.३३२, ३३४);

सत्था ‘‘एवं अरक्खियो मातुगामो’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा बाराणसिराजा अहमेव अहोसि’’न्ति.

अण्डभूतजातकवण्णना दुतिया.

[६३] ३. तक्कपण्डितजातकवण्णना

कोधना अकतञ्ञू चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खुञ्ञेवारब्भ कथेसि. तञ्हि सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘इत्थियो नाम भिक्खु अकतञ्ञू मित्तदुब्भा, कस्मा ता निस्साय उक्कण्ठितोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा गङ्गातीरे अस्समं मापेत्वा समापत्तियो चेव अभिञ्ञायो च निब्बत्तेत्वा झानसुखेन विहरति. तस्मिं समये बाराणसिसेट्ठिनो धीता दुट्ठकुमारी नाम चण्डा अहोसि फरुसा, दासकम्मकरे अक्कोसति परिभासति पहरति. अथ नं एकदिवसं परिवारमनुस्सा गहेत्वा ‘‘गङ्गाय कीळिस्सामा’’ति अगमंसु. तेसं कीळन्तानञ्ञेव सूरियत्थङ्गमनवेला जाता, मेघो उट्ठहि, मनुस्सा मेघं दिस्वा इतो चितो च वेगेन पलायिंसु. सेट्ठिधीतायपि दासकम्मकरा ‘‘अज्ज अम्हेहि एतिस्सा पिट्ठिं पस्सितुं वट्टती’’ति तं अन्तोउदकस्मिंयेव छड्डेत्वा उत्तरिंसु. देवो पावस्सि, सूरियोपि अत्थङ्गतो, अन्धकारो जातो. ते ताय विनाव गेहं गन्त्वा ‘‘कहं सा’’ति वुत्ते ‘‘गङ्गातो ताव उत्तिण्णा, अथ नं न जानाम कहं गता’’ति. ञातका विचिनित्वापि न पस्सिंसु.

सा महाविरवं विरवन्ती उदकेन वुय्हमाना अड्ढरत्तसमये बोधिसत्तस्स पण्णसालासमीपं पापुणि. सो तस्सा सद्दं सुत्वा ‘‘मातुगामस्स सद्दो एसो, परित्ताणमस्सा करिस्सामी’’ति तिणुक्कं आदाय नदीतीरं गन्त्वा तं दिस्वा ‘‘मा भायि, मा भायी’’ति अस्सासेत्वा नागबलो थामसम्पन्नो बोधिसत्तो नदिं तरमानो गन्त्वा तं उक्खिपित्वा अस्समपदं आनेत्वा अग्गिं कत्वा अदासि. सीते विगते मधुरानि फलाफलानि उपनामेसि. तानि खादित्वा ठितं ‘‘कत्थ वासिकासि, कथञ्च गङ्गाय पतितासी’’ति पुच्छि. सा तं पवत्तिं आरोचेसि. अथ नं ‘‘त्वं इधेव वसा’’ति पण्णसालाय वसापेन्तो द्वीहतीहं सयं अब्भोकासे वसित्वा ‘‘इदानि गच्छा’’ति आह. सा ‘‘इमं तापसं सीलभेदं पापेत्वा गहेत्वा गमिस्सामी’’ति न गच्छति. अथ गच्छन्ते काले इत्थिकुत्तं इत्थिलीलं दस्सेत्वा तस्स सीलभेदं कत्वा झानं अन्तरधापेसि. सो तं गहेत्वा अरञ्ञेयेव वसति. अथ नं सा आह ‘‘अय्य, किं नो अरञ्ञवासेन, मनुस्सपथं गमिस्सामा’’ति? सो तं आदाय एकं पच्चन्तगामकं गन्त्वा तक्कभतिया जीविकं कप्पेत्वा तं पोसेति. तस्स तक्कं विक्किणित्वा जीवतीति ‘‘तक्कपण्डितो’’ति नामं अकंसु. अथस्स गामवासिनो परिब्बयं दत्वा ‘‘अम्हाकं सुयुत्तदुयुत्तकं आचिक्खन्तो एत्थ वसा’’ति गामद्वारे कुटियं वासेसुं.

तेन च समयेन चोरा पब्बता ओरुय्ह पच्चन्तं पहरन्ति. ते एकदिवसं तं गामं पहरित्वा गामवासिकेहियेव भण्डिका उक्खिपापेत्वा गच्छन्ता तम्पि सेट्ठिधीतरं गहेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा सेसजने विस्सज्जेसुं. चोरजेट्ठको पन तस्सा रूपे बज्झित्वा तं अत्तनो भरियं अकासि. बोधिसत्तो ‘‘इत्थन्नामा कह’’न्ति पुच्छि. ‘‘चोरजेट्ठकेन गहेत्वा अत्तनो भरिया कता’’ति च सुत्वापि ‘‘न सा तत्थ मया विना वसिस्सति, पलायित्वा आगच्छिस्सती’’ति तस्सा आगमनं ओलोकेन्तो तत्थेव वसि.

सेट्ठिधीतापि चिन्तेसि ‘‘अहं इध सुखं वसामि, कदाचि मं तक्कपण्डितो किञ्चिदेव निस्साय आगन्त्वा इतो आदाय गच्छेय्य, अथ एतस्मा सुखा परिहायिस्सामि, यन्नूनाहं सम्पियायमाना विय तं पक्कोसापेत्वा घातापेय्य’’न्ति. सा एकं मनुस्सं पक्कोसित्वा ‘‘अहं इध दुक्खं जीवामि, तक्कपण्डितो आगन्त्वा मं आदाय गच्छतू’’ति सासनं पेसेसि. सो तं सासनं सुत्वा सद्दहित्वा तत्थ गन्त्वा गामद्वारे ठत्वा सासनं पेसेसि. सा निक्खमित्वा तं दिस्वा ‘‘अय्य, सचे मयं इदानि गच्छिस्साम, चोरजेट्ठको अनुबन्धित्वा उभोपि अम्हे घातेस्सति, रत्तिभागे गच्छिस्सामा’’ति तं आनेत्वा भोजेत्वा कोट्ठके निसीदापेत्वा सायं चोरजेट्ठकस्स आगन्त्वा सुरं पिवित्वा मत्तकाले ‘‘सामि, सचे इमाय वेलाय तव सत्तुं पस्सेय्यासि, किन्ति नं करेय्यासी’’ति आह. ‘‘इदञ्चिदञ्च करिस्सामीति’’. ‘‘किं पन सो दूरे, ननु कोट्ठके निसिन्नो’’ति? चोरजेट्ठको उक्कं आदाय तत्थ गन्त्वा तं दिस्वा गहेत्वा गेहमज्झे पातेत्वा कप्परादीहि यथारुचिं पोथेसि. सो पोथियमानोपि अञ्ञं किञ्चि अवत्वा ‘‘कोधना अकतञ्ञू च, पिसुणा मित्तभेदिका’’ति एत्तकमेव वदति. चोरो तं पोथेत्वा बन्धित्वा निपज्जापेत्वा सायमासं भुञ्जित्वा सयि. पबुद्धो जिण्णाय सुराय पुन तं पोथेतुं आरभि, सोपि तानेव चत्तारि पदानि वदति.

चोरो चिन्तेसि ‘‘अयं एवं पोथियमानोपि अञ्ञं किञ्चि अवत्वा इमानेव चत्तारि पदानि वदति, पुच्छिस्सामि न’’न्ति तस्सा सुत्तभावं ञत्वा तं पुच्छि ‘‘अम्भो त्वं एवं पोथियमानोपि कस्मा एतानेव पदानि वदसी’’ति? तक्कपण्डितो ‘‘तेन हि सुणाही’’ति तं कारणं आदितो पट्ठाय कथेसि. ‘‘अहं पुब्बे अरञ्ञवासिको एको तापसो झानलाभी, स्वाहं एतं गङ्गाय वुय्हमानं उत्तारेत्वा पटिजग्गिं. अथ मं एसा पलोभेत्वा झाना परिहापेसि, स्वाहं अरञ्ञं पहाय एतं पोसेन्तो पच्चन्तगामके वसामि, अथेसा चोरेहि इधानीता ‘अहं दुक्खं वसामि, आगन्त्वा मं नेतू’ति मय्हं सासनं पेसेत्वा इदानि तव हत्थे पातेसि, इमिना कारणेनाहं एवं कथेमी’’ति. चोरो चिन्तेसि ‘‘या एसा एवरूपे गुणसम्पन्ने उपकारके एवं विप्पटिपज्जि, सा मय्हं कतरं नाम उपद्दवं न करेय्य, मारेतब्बा एसा’’ति सो तक्कपण्डितं अस्सासेत्वा तं पबोधेत्वा खग्गं आदाय निक्खम्म ‘‘एतं पुरिसं गामद्वारे घातेस्सामी’’ति वत्वा ताय सद्धिं बहिगामं गन्त्वा ‘‘एतं हत्थे गण्हा’’ति तं ताय हत्थे गाहापेत्वा खग्गं आदाय तक्कपण्डितं पहरन्तो विय तं द्विधा छिन्दित्वा ससीसं न्हापेत्वा तक्कपण्डितं कतिपाहं पणीतेन भोजनेन सन्तप्पेत्वा इदानि कहं गमिस्ससी’’ति आह. तक्कपण्डितो ‘‘घरावासेन मे किच्चं नत्थि, इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तत्थेव अरञ्ञे वसिस्सामी’’ति आह. ‘‘तेन हि अहम्पि पब्बजिस्सामी’’ति उभोपि पब्बजित्वा तं अरञ्ञायतनं गन्त्वा पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगा अहेसुं.

सत्था इमानि द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

६३. ‘‘कोधना अकतञ्ञू च, पिसुणा मित्तभेदिका;

ब्रह्मचरियं चर भिक्खु, सो सुखं न विहाहिसी’’ति.

तत्रायं पिण्डत्थो – भिक्खु इत्थियो नामेता कोधना, उप्पन्नं कोधं निवारेतुं न सक्कोन्ति. अकतञ्ञू च, अतिमहन्तम्पि उपकारं न जानन्ति. पिसुणा च, पियसुञ्ञभावकरणमेव कथं कथेन्ति. मित्तभेदिका, मित्ते भिन्दन्ति, मित्तभेदनकथं कथनसीलायेव, एवरूपेहि पापधम्मेहि समन्नागता एता. किं ते एताहि, ब्रह्मचरियं चर भिक्खु, अयञ्हि मेथुनविरति परिसुद्धट्ठेन ब्रह्मचरियं नाम, तं चर. सो सुखं न विहाहिसीति सो त्वं एतं ब्रह्मचरियवासं वसन्तो झानसुखं मग्गसुखं फलसुखञ्च न विहाहिसि, एतं सुखं न विजहिस्सति, एतस्मा सुखा न परिहायिस्ससीति अत्थो. ‘‘न परिहाहिसी’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्था जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा चोरजेट्ठको आनन्दो अहोसि, तक्कपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तक्कपण्डितजातकवण्णना ततिया.

[६४] ४. दुराजानजातकवण्णना

मासु नन्दि इच्छति मन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उपासकं आरब्भ कथेसि. एको किर सावत्थिवासी उपासको तीसु सरणेसु पञ्चसु च सीलेसु पतिट्ठितो बुद्धमामको, धम्ममामको, सङ्घमामको, भरिया पनस्स दुस्सीला पापधम्मा. यं दिवसं मिच्छाचारं चरति, तं दिवसं सतकीतदासी विय होति, मिच्छाचारस्स पन अकतदिवसे सामिनी विय होति चण्डा फरुसा. सो तस्सा भावं जानितुं न सक्कोति, अथ ताय उब्बाळ्हो बुद्धूपट्ठानं न गच्छति. अथ नं एकदिवसं गन्धपुप्फादीनि आदाय आगन्त्वा वन्दित्वा निसिन्नं सत्था आह – ‘‘किं नु खो त्वं, उपासक, सत्तट्ठ दिवसे बुद्धूपट्ठानं नागच्छसी’’ति. घरणी मे, भन्ते, एकस्मिं दिवसे सतकीतदासी विय होति, एकस्मिं दिवसे सामिनी विय चण्डा फरुसा. अहं तस्सा भावं जानितुं न सक्कोमि, स्वाहं ताय उब्बाळ्हो बुद्धूपट्ठानं नागच्छामीति. अथस्स वचनं सुत्वा सत्था ‘‘उपासक, ‘मातुगामस्स भावो नाम दुज्जानो’ति पुब्बेपि ते पण्डिता कथयिंसु, त्वं पन तं भवसङ्खेपगतत्ता सल्लक्खेतुं न सक्कोसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं सिक्खापेति. अथेको तिरोरट्ठवासिको ब्राह्मणमाणवको आगन्त्वा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्तो एकाय इत्थिया पटिबद्धचित्तो हुत्वा तं भरियं कत्वा तस्मिंयेव बाराणसिनगरे वसन्तो द्वे तिस्सो वेलायो आचरियस्स उपट्ठानं न गच्छति. सा पनस्स भरिया दुस्सीला पापधम्मा. मिच्छाचारं चिण्णदिवसे दासी विय होति, अचिण्णदिवसे सामिनी विय होति चण्डा फरुसा. सो तस्सा भावं जानितुं असक्कोन्तो ताय उब्बाळ्हो आकुलचित्तो आचरियस्स उपट्ठानं न गच्छति. अथ नं सत्तट्ठ दिवसे अतिक्कमित्वा आगतं ‘‘किं, माणव, न पञ्ञायसी’’ति आचरियो पुच्छि. सो ‘‘भरिया मं, आचरिय, एकदिवसं इच्छति पत्थेति, दासी विय निहतमाना होति. एकदिवसं सामिनी विय थद्धा चण्डा फरुसा, अहं तस्सा भावं जानितुं न सक्कोमि, ताय उब्बाळ्हो आकुलचित्तो तुम्हाकं उपट्ठानं नागतोम्ही’’ति. आचरियो ‘‘एवमेतं, माणव, इत्थियो नाम अनाचारं चिण्णदिवसे सामिकं अनुवत्तन्ति, दासी विय निहतमाना होन्ति. अनाचिण्णदिवसे पन मानत्थद्धा हुत्वा सामिकं न गणेन्ति. एवं इत्थियो नामेता अनाचारा दुस्सीला, तासं भावो नाम दुज्जानो, तासु इच्छन्तीसुपि अनिच्छन्तीसुपि मज्झत्तेनेव भवितब्ब’’न्ति वत्वा तस्सोवादवसेन इमं गाथमाह –

६४. ‘‘मा सु नन्दि इच्छति मं, मा सु सोचि न मिच्छति;

थीनं भावो दुराजानो, मच्छस्सेवोदके गत’’न्ति.

तत्थ मा सु नन्दि इच्छति मन्ति सु-कारो निपातमत्तं, ‘‘अयं इत्थी मं इच्छति पत्थेति, मयि सिनेहं करोती’’ति मा तुस्सि. मा सु सोचि न मिच्छतीति ‘‘अयं मं न इच्छती’’तिपि मा सोचि, तस्सा इच्छमानाय नन्दिं, न इच्छमानाय च सोकं अकत्वा मज्झत्तोव होहीति दीपेति. थीनं भावो दुराजानोति इत्थीनं भावो नाम इत्थिमायाय पटिच्छन्नत्ता दुराजानो. यथा किं? मच्छस्सेवोदके गतन्ति यथा मच्छस्स गमनं उदकेन पटिच्छन्नत्ता दुज्जानं, तेनेव सो केवट्टे आगते उदकेन गमनं पटिच्छादेत्वा पलायति, अत्तानं गण्हितुं न देति, एवमेव इत्थियो महन्तम्पि दुस्सीलकम्मं कत्वा ‘‘मयं एवरूपं न करोमा’’ति अत्तना कतकम्मं इत्थिमायाय पटिच्छादेत्वा सामिके वञ्चेन्ति. एवं इत्थियो नामेता पापधम्मा दुराजाना, तासु मज्झत्तोयेव सुखितो होतीति.

एवं बोधिसत्तो अन्तेवासिकस्स ओवादं अदासि. ततो पट्ठाय सो तस्सा उपरि मज्झत्तोव अहोसि. सापिस्स भरिया ‘‘आचरियेन किर मे दुस्सीलभावो ञातो’’ति ततो पट्ठाय न अनाचारं चरि. सापि तस्स उपासकस्स इत्थी ‘‘सम्मासम्बुद्धेन किर मय्हं दुराचारभावो ञातो’’ति ततो पट्ठाय पापकम्मं नाम न अकासि.

सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जयम्पतिकायेव इदानि जयम्पतिका, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दुराजानजातकवण्णना चतुत्था.

[६५] ५. अनभिरतिजातकवण्णना

यथा नदी च पन्थो चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो तथारूपंयेव उपासकं आरब्भ कथेसि. सो पन परिग्गण्हन्तो तस्सा दुस्सीलभावं ञत्वा भण्डितो चित्तब्याकुलताय सत्तट्ठ दिवसे उपट्ठानं नागमासि. सो एकदिवसं विहारं गन्त्वा तथागतं वन्दित्वा निसिन्नो ‘‘कस्मा सत्तट्ठ दिवसानि नागतोसी’’ति वुत्ते ‘‘भरिया मे, भन्ते, दुस्सीला, तस्सा उपरि ब्याकुलचित्तताय नागतोम्ही’’ति आह. सत्था ‘‘उपासक, इत्थीसु ‘अनाचारा एता’ति कोपं अकत्वा मज्झत्तेनेव भवितुं वट्टतीति पुब्बेपि ते पण्डिता कथयिंसु, त्वं पन भवन्तरेन पटिच्छन्नत्ता तं कारणं न सल्लक्खेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पुरिमनयेनेव दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि. अथस्स अन्तेवासिको भरियाय दोसं दिस्वा ब्याकुलचित्तताय कतिपाहं अनागन्त्वा एकदिवसं आचरियेन पुच्छितो तं कारणं निवेदेसि. अथस्स आचरियो ‘‘तात, इत्थियो नाम सब्बसाधारणा, तासु ‘दुस्सीला एता’ति पण्डिता कोपं न करोन्ती’’ति वत्वा ओवादवसेन इमं गाथमाह –

६५. ‘‘यथा नदी च पन्तो च, पानागारं सभा पपा;

एवं लोकित्थियो नाम, नासं कुज्झन्ति पण्डिता’’ति.

तत्थ यथा नदीति यथा अनेकतित्था नदी न्हानत्थाय सम्पत्तसम्पत्तानं चण्डालादीनम्पि खत्तियादीनम्पि साधारणा, न तत्थ कोचि न्हायितुं न लभति नाम. ‘‘पन्थो’’तिआदीसुपि यथा महामग्गोपि सब्बेसं साधारणो, न कोचि तेन गन्तुं न लभति. पानागारम्पि सुरागेहं सब्बेसं साधारणं, यो यो पातुकामो, सब्बो तत्थ पविसतेव. पुञ्ञत्थिकेहि तत्थ तत्थ मनुस्सानं निवासत्थाय कता सभापि साधारणा, न तत्थ कोचि पविसितुं न लभति. महामग्गे पानीयचाटियो ठपेत्वा कता पपापि सब्बेसं साधारणा, न तत्थ कोचि पानीयं पिवितुं न लभति. एवं लोकित्थियो नामाति एवमेव तात माणव इमस्मिं लोके इत्थियोपि सब्बसाधारणाव, तेनेव च साधारणट्ठेन नदीपन्थपानागारसभापपासदिसा. तस्मा नासं कुज्झन्ति पण्डिता, एतासं इत्थीनं ‘‘लामिका एता अनाचारा दुस्सीला सब्बसाधारणा’’ति चिन्तेत्वा पण्डिता छेका बुद्धिसम्पन्ना न कुज्झन्तीति.

एवं बोधिसत्तो अन्तेवासिकस्स ओवादं अदासि, सो तं ओवादं सुत्वा मज्झत्तो अहोसि. भरियापिस्स ‘‘आचरियेन किरम्हि ञाता’’ति ततो पट्ठाय पापकम्मं न अकासि. तस्सपि उपासकस्स भरिया ‘‘सत्थारा किरम्हि ञाता’’ति ततो पट्ठाय पापकम्मं न अकासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जयम्पतिकाव एतरहि जयम्पतिका, आचरियब्राह्मणो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अनभिरतिजातकवण्णना पञ्चमा.

[६६] ६. मुदुलक्खणजातकवण्णना

एका इच्छा पुरे आसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो संकिलेसं आरब्भ कथेसि. एको किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा रतनसासने उरं दत्वा पब्बजित्वा पटिपन्नको योगावचरो अविस्सट्ठकम्मट्ठानो हुत्वा एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरन्तो एकं अलङ्कतपटियत्तं इत्थिं दिस्वा सुभवसेन इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकेसि. तस्स अब्भन्तरे किलेसो चलि, वासिया आकोटितखीररुक्खो विय अहोसि. सो ततो पट्ठाय किलेसवसिको हुत्वा नेव कायस्सादं न चित्तस्सादं लभति, भन्तमिगसप्पटिभागो सासने अनभिरतो परूळ्हकेसलोमनखो किलिट्ठचीवरो अहोसि. अथस्स इन्द्रियविकारं दिस्वा सहायका भिक्खू ‘‘किं नु खो ते, आवुसो, न यथा पोराणानि इन्द्रियानी’’ति पुच्छिंसु. अनभिरतोस्मि, आवुसोति.

अथ नं ते सत्थु सन्तिकं नयिंसु. सत्था ‘‘किं, भिक्खवे, अनिच्छमानं भिक्खुं आदाय आगतत्था’’ति पुच्छि. ‘‘अयं, भन्ते, भिक्खु अनभिरतो’’ति? ‘‘सच्चं भिक्खू’’ति. ‘‘सच्चं भगवा’’ति. ‘‘को तं उक्कण्ठापेसी’’ति? ‘‘अहं, भन्ते, पिण्डाय चरन्तो एकं इत्थिं दिस्वा इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकेसिं, अथ मे किलेसो चलि, तेनम्हि उक्कण्ठितो’’ति. अथ नं सत्था ‘‘अनच्छरियमेतं भिक्खु, यं त्वं इन्द्रियानि भिन्दित्वा विसभागारम्मणं सुभवसेन ओलोकेन्तो किलेसेहि कम्पितो, पुब्बे पञ्चाभिञ्ञा अट्ठसमापत्तिलाभिनो झानबलेन किलेसे विक्खम्भेत्वा विसुद्धचित्ता गगनतलचरा बोधिसत्तापि इन्द्रियानि भिन्दित्वा विसभागारम्मणं ओलोकयमाना झाना परिहायित्वा किलेसेहि कम्पिता महादुक्खं अनुभविंसु. न हि सिनेरुउप्पाटनकवातो हत्थिमत्तं मुण्डपब्बतं, महाजम्बुउम्मूलकवातो छिन्नतटे विरूळ्हगच्छकं, महासमुद्दं वा पन सोसनकवातो खुद्दकतळाकं किस्मिञ्चिदेव गणेति, एवं उत्तमबुद्धीनं नाम विसुद्धचित्तानं बोधिसत्तानं अञ्ञाणभावकरा किलेसा तयि किं लज्जिस्सन्ति, विसुद्धापि सत्ता संकिलिस्सन्ति, उत्तमयससमङ्गिनोपि आयसक्यं पापुणन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे एकस्स महाविभवस्स ब्राह्मणस्स कुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सब्बसिप्पानं पारं गन्त्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा पञ्च अभिञ्ञा च अट्ठ समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानसुखेन वीतिनामेन्तो हिमवन्तप्पदेसे वासं कप्पेसि. सो एकस्मिं काले लोणम्बिलसेवनत्थाय हिमवन्ता ओतरित्वा बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे कतसरीरपटिजग्गनो रत्तवाकमयं निवासनपारुपनं सण्ठापेत्वा अजिनचम्मं एकस्मिं अंसे कत्वा जटामण्डलं बन्धित्वा भिक्खाभाजनमादाय बाराणसियं भिक्खाय चरमानो रञ्ञो घरद्वारं सम्पापुणि. राजा तस्स इरियापथेयेव पसीदित्वा पक्कोसापेत्वा महारहे आसने निसीदापेत्वा पणीतेन खादनीयभोजनीयेन सन्तप्पेत्वा कतानुमोदनं उय्याने वसनत्थाय याचि. सो सम्पटिच्छित्वा राजगेहे भुञ्जित्वा राजकुलं ओवदमानो तस्मिं उय्याने सोळस वस्सानि वसि.

अथेकदिवसं राजा कुपितं पच्चन्तं वूपसमेतुं गच्छन्तो मुदुलक्खणं नाम अग्गमहेसिं ‘‘अप्पमत्ता अय्यस्स उपट्ठानं करोही’’ति वत्वा अगमासि. बोधिसत्तो रञ्ञो गतकालतो पट्ठाय अत्तनो रुच्चनवेलाय राजगेहं गच्छति. अथेकदिवसं मुदुलक्खणा बोधिसत्तस्स आहारं सम्पादेत्वा – ‘‘अज्ज अय्यो चिरायती’’ति गन्धोदकेन न्हायित्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डिता महातले चूळसयनं पञ्ञापेत्वा बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमाना निपज्जि. बोधिसत्तोपि अत्तनो वेलं सल्लक्खेत्वा झाना वुट्ठाय आकासेनेव राजनिवेसनं अगमासि. मुदुलक्खणा वाकचीरसद्दं सुत्वाव ‘‘अय्यो, आगतो’’ति वेगेन उट्ठहि, तस्सा वेगेन उट्ठहन्तिया मट्ठसाटको भस्सि. तापसोपि सीहपञ्जरेन पविसन्तो देविया विसभागरूपारम्मणं इन्द्रियानि भिन्दित्वा सुभवसेन ओलोकेसि. अथस्स अब्भन्तरे किलेसो चलि, वासिया पहटखीररुक्खो विय अहोसि. तावदेवस्स झानं अन्तरधायि, छिन्नपक्खो काको विय अहोसि. सो ठितकोव आहारं गहेत्वा अभुञ्जित्वाव किलेसकम्पितो पासादा ओरुय्ह उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा फलकत्थरणसयनस्स हेट्ठा आहारं ठपेत्वा विसभागारम्मणेन बद्धो किलेसग्गिना डय्हमानो निराहारताय सुस्समानो सत्त दिवसानि फलकत्थरणे निपज्जि.

सत्तमे दिवसे राजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा आगतो नगरं पदक्खिणं कत्वा निवेसनं अगन्त्वाव ‘‘अय्यं पस्सिस्सामी’’ति उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा तं निपन्नकं दिस्वा ‘‘एकं अफासुकं जातं मञ्ञे’’ति पण्णसालं सोधापेत्वा पादे परिमज्जन्तो ‘‘किं, अय्य, अफासुक’’न्ति पुच्छि. ‘‘महाराज अञ्ञं मे अफासुकं नत्थि, किलेसवसेन पनम्हि पटिबद्धचित्तो जातो’’ति. ‘‘कहं पटिबद्धं ते, अय्य, चित्त’’न्ति? ‘‘मुदुलक्खणाय, महाराजा’’ति. ‘‘साधु अय्य, अहं मुदुलक्खणं तुम्हाकं दम्मी’’ति तापसं आदाय निवेसनं पविसित्वा देविं सब्बालङ्कारपटिमण्डितं कत्वा तापसस्स अदासि. ददमानोयेव च मुदुलक्खणाय सञ्ञमदासि ‘‘तया अत्तनो बलेन अय्यं रक्खितुं वायमितब्ब’’न्ति. ‘‘साधु, देव, रक्खिस्सामी’’ति. तापसो देविं गहेत्वा राजनिवेसना ओतरि.

अथ नं महाद्वारतो निक्खन्तकाले ‘‘अय्य, अम्हाकं एकं गेहं लद्धुं वट्टति, गच्छ, राजानं गेहं याचाही’’ति आह. तापसो गन्त्वा गेहं याचि. राजा मनुस्सानं वच्चकुटिकिच्चं साधयमानं एकं छड्डितगेहं दापेसि. सो देविं गहेत्वा तत्थ अगमासि, सा पविसितुं न इच्छति. ‘‘किंकारणा न पविससी’’ति? ‘‘असुचिभावेना’’ति. इदानि ‘‘किं करोमी’’ति. ‘‘पटिजग्गाहि न’’न्ति वत्वा रञ्ञो सन्तिकं पेसेत्वा ‘‘गच्छ, कुद्दालं आहर, पच्छिं आहरा’’ति आहरापेत्वा असुचिञ्च सङ्कारञ्च छड्डापेत्वा गामयं आहरापेत्वा लिम्पापेत्वा पुनपि ‘‘गच्छ, मञ्चं आहर, पीठं आहर, अत्थरणं आहर, चाटिं आहर, घटं आहरा’’ति एकमेकं आहरापेत्वा पुन उदकाहरणादीनं अत्थाय आणापेसि. सो घटं आदाय उदकं आहरित्वा चाटिं पूरेत्वा न्हानोदकं सज्जेत्वा सयनं अत्थरि. अथ नं सयने एकतो निसिन्नं दाठिकासु गहेत्वा ‘‘तव समणभावं वा ब्राह्मणभावं वा न जानासी’’ति ओणमेत्वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढि. सो तस्मिं काले सतिं पटिलभि, एत्तकं पन कालं अञ्ञाणी अहोसि. एवं अञ्ञाणकरणा किलेसा नाम. ‘‘कामच्छन्दनीवरणं, भिक्खवे, अन्धकरणं अञ्ञाणकरण’’न्तिआदि (सं. नि. ५.२२१) चेत्थ वत्तब्बं.

सो सतिं पटिलभित्वा चिन्तेसि ‘‘अयं तण्हा वड्ढमाना मम चतूहि अपायेहि सीसं उक्खिपितुं न दस्सति, अज्जेव मया इमं रञ्ञो निय्यादेत्वा हिमवन्तं पविसितुं वट्टती’’ति. सो तं आदाय राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, तव देविया मय्हं अत्थो नत्थि, केवलं मे इमं निस्साय तण्हा वड्ढिता’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

६६. ‘‘एका इच्छा पुरे आसि, अलद्धा मुदुलक्खणं;

यतो लद्धा अळारक्खी, इच्छा इच्छं विजायथा’’ति.

तत्रायं पिण्डत्थो – महाराज, मय्हं इमं तव देविं मुदुलक्खणं अलभित्वा पुरे ‘‘अहो वताहं एतं लभेय्य’’न्ति एका इच्छा आसि, एकाव तण्हा उप्पज्जि. यतो पन मे अयं अळारक्खी विसालनेत्ता सोभनलोचना लद्धा, अथ मे सा पुरिमिका इच्छा गेहतण्हं उपकरणतण्हं उपभोगतण्हन्ति उपरूपरि अञ्ञं नानप्पकारं इच्छं विजायथ जनेसि उप्पादेसि. सा खो पन मे एवं वड्ढमाना इच्छा अपायतो सीसं उक्खिपितुं न दस्सति, अलं मे इमाय, त्वञ्ञेव तव भरियं गण्ह, अहं पन हिमवन्तं गमिस्सामीति तावदेव नट्ठं झानं उप्पादेत्वा आकासे निसिन्नो धम्मं देसेत्वा रञ्ञो ओवादं दत्वा आकासेनेव हिमवन्तं गन्त्वा पुन मनुस्सपथं नाम नागमासि, ब्रह्मविहारे पन भावेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निब्बत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्तफले पतिट्ठहि. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, मुदुलक्खणा उप्पलवण्णा, इसि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मुदुलक्खणजातकवण्णना छट्ठा.

[६७] ७. उच्छङ्गजातकवण्णना

उच्छङ्गे देव मे पुत्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं जानपदित्थिं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये कोसलरट्ठे तयो जना अञ्ञतरस्मिं अटविमुखे कसन्ति. तस्मिं समये अन्तोअटवियं चोरा मनुस्से विलुम्पित्वा पलायिंसु. मनुस्सा ते चोरे परियेसित्वा अपस्सन्ता तं ठानं आगम्म ‘‘तुम्हे अटवियं विलुम्पित्वा इदानि कस्सका विय होथा’’ति ‘‘ते चोरा इमे’’ति बन्धित्वा आनेत्वा कोसलरञ्ञो अदंसु. अथेका इत्थी आगन्त्वा ‘‘अच्छादनं मे देथ, अच्छादनं मे देथा’’ति परिदेवन्ती पुनप्पुनं राजनिवेसनं परियाति. राजा तस्सा सद्दं सुत्वा ‘‘गच्छथ, देथ इमिस्सा अच्छादन’’न्ति आह. मनुस्सा साटकं गहेत्वा अदंसु. सा तं दिस्वा ‘‘नाहं एतं अच्छादनं याचामि, सामिकच्छादनं याचामी’’ति आह. मनुस्सा गन्त्वा रञ्ञो आरोचयिंसु ‘‘न किरेसा इदं अच्छादनं कथेति, सामिकच्छादनं कथेती’’ति. अथ नं राजा पक्कोसापेत्वा ‘‘त्वं किर सामिकच्छादनं याचसी’’ति पुच्छि. आम, देव, इत्थिया हि सामिको अच्छादनं नाम, सामिके हि असति सहस्समूलम्पि साटकं निवत्था इत्थी नग्गायेव नाम. इमस्स पनत्थस्स साधनत्थं –

‘‘नग्गा नदी अनूदका, नग्गं रट्ठं अराजकं;

इत्थीपि विधवा नग्गा, यस्सापि दस भातरो’’ति. (जा. २.२२.१८४०) –

इदं सुत्तं आहरितब्बं.

राजा तस्सा पसन्नो ‘‘इमे ते तयो जना के होन्ती’’ति पुच्छि. ‘‘एको मे, देव, सामिको, एको भाता, एको पुत्तो’’ति. राजा ‘‘अहं ते तुट्ठो, इमेसु तीसु एकं देमि, कतरं इच्छसी’’ति पुच्छि. सा आह ‘‘अहं, देव, जीवमाना एकं सामिकं लभिस्सामि, पुत्तम्पि लभिस्सामियेव, मातापितूनं पन मे मतत्ता भाताव दुल्लभो, भातरं मे देहि, देवा’’ति. राजा तुस्सित्वा तयोपि विस्सज्जेसि. एवं तं एकिकं निस्साय ते तयो जना दुक्खतो मुत्ता. तं कारणं भिक्खुसङ्घे पाकटं जातं. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता ‘‘आवुसो, एकं इत्थिं निस्साय तयो जना दुक्खतो मुत्ता’’ति तस्सा गुणकथाय निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, एसा इत्थी इदानेव ते तयो जने दुक्खा मोचेति, पुब्बेपि मोचेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तयो जना अटविमुखे कसन्तीति सब्बं पुरिमसदिसमेव. तदा पन रञ्ञा ‘‘तीसु जनेसु कं इच्छसी’’ति वुत्ते सा आह – ‘‘तयोपि दातुं न सक्कोथ, देवा’’ति? ‘‘आम, न सक्कोमी’’ति. ‘‘सचे तयो दातुं न सक्कोथ, भातरं मे देथा’’ति. ‘‘पुत्तं वा सामिकं वा गण्ह, किं ते भातरा’’ति च वुत्ता ‘‘एते नाम देव सुलभा, भाता पन दुल्लभो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

६७. ‘‘उच्छङ्गे देव मे पुत्तो, पथे धावन्तिया पति;

तञ्च देसं न पस्सामि, यतो सोदरियमानये’’ति.

तत्थ उच्छङ्गे, देव, मे पुत्तोति देव, मय्हं पुत्तो उच्छङ्गेयेव. यथा हि अरञ्ञं पविसित्वा उच्छङ्गे कत्वा डाकं उच्चिनित्वा तत्थ पक्खिपन्तिया उच्छङ्गे डाकं नाम सुलभं होति, एवं इत्थिया पुत्तोपि सुलभो उच्छङ्गे डाकसदिसोव. तेन वुत्तं ‘‘उच्छङ्गे, देव, मे पुत्तो’’ति. पथे धावन्तिया पतीति मग्गं आरुय्ह एकिकाय गच्छमानायपि हि इत्थिया पति नाम सुलभो, दिट्ठदिट्ठोयेव होति. तेन वुत्तं ‘‘पथे धावन्तिया पती’’ति. तञ्च देसं न पस्सामि, यतो सोदरियमानयेति यस्मा पन मे मातापितरो नत्थि, तस्मा इदानि तं मातुकुच्छिसङ्खातं अञ्ञं देसं न पस्सामि. यतो अहं समाने उदरे जातत्ता सउदरियसङ्खातं भातरं आनेय्यं, तस्मा भातरंयेव मे देथाति.

राजा ‘‘सच्चं एसा वदती’’ति तुट्ठचित्तो तयोपि जने बन्धनागारतो आनेत्वा अदासि, सा तयोपि ते गहेत्वा गता.

सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेसा इमे तयो जने दुक्खतो मोचेसियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘अतीते चत्तारोव एतरहि चत्तारो, राजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

उच्छङ्गजातकवण्णना सत्तमा.

[६८] ८. साकेतजातकवण्णना

यस्मिं मनो निविसतीति इदं सत्था साकेतं निस्साय अञ्जनवने विहरन्तो एकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. भगवतो किर भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स साकेतं पिण्डाय पविसनकाले एको साकेतनगरवासी महल्लकब्राह्मणो नगरतो बहि गच्छन्तो अन्तरद्वारे दसबलं दिस्वा पादेसु पतित्वा गोप्फकेसु गाळ्हं गहेत्वा ‘‘तात, ननु नाम पुत्तेहि जिण्णकाले मातापितरो पटिजग्गितब्बा, कस्मा एत्तकं कालं अम्हाकं अत्तानं न दस्सेसि? मया ताव दिट्ठोसि, मातरं पन पस्सितुं एही’’ति सत्थारं गहेत्वा अत्तनो गेहं अगमासि. सत्था तत्थ गन्त्वा निसीदि पञ्ञत्ते आसने सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. ब्राह्मणीपि आगन्त्वा सत्थु पादेसु पतित्वा ‘‘तात, एत्तकं कालं कहं गतोसि, ननु नाम मातापितरो महल्लककाले उपट्ठातब्बा’’ति परिदेवि. पुत्तधीतरोपि ‘‘एथ, भातरं वन्दथा’’ति वन्दापेसि. उभो तुट्ठमानसा महादानं अदंसु. सत्था भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा तेसं द्विन्नम्पि जनानं जरासुत्तं (सु. नि. ८१० आदयो) कथेसि. सुत्तपरियोसाने उभोपि अनागामिफले पतिट्ठहिंसु. सत्था उट्ठायासना अञ्जनवनमेव अगमासि.

भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, ब्राह्मणो ‘तथागतस्स पिता सुद्धोदनो, माता महामाया’ति जानाति, जानन्तोव सद्धिं ब्राह्मणिया तथागतं ‘अम्हाकं पुत्तो’ति वदति, सत्थापि अधिवासेति. किं नु खो कारण’’न्ति? सत्था तेसं कथं सुत्वा ‘‘भिक्खवे, उभोपि ते अत्तनो पुत्तमेव ‘पुत्तो’ति वदन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

भिक्खवे, अयं ब्राह्मणो अतीते निरन्तरं पञ्च जातिसतानि मय्हं पिता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळपिता, पञ्च जातिसतानि महापिता. एसापि ब्राह्मणी निरन्तरमेव पञ्च जातिसतानि माता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळमाता, पञ्च जातिसतानि महामाता. एवाहं दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणस्स हत्थे संवड्ढो, दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणिया हत्थे संवड्ढोति तीणि जातिसहस्सानि कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

६८. ‘‘यस्मिं मनो निविसति, चित्तञ्चापि पसीदति;

अदिट्ठपुब्बके पोसे, कामं तस्मिम्पि विस्ससे’’ति.

तत्थ यस्मिं मनो निविसतीति यस्मिं पुग्गले दिट्ठमत्तेयेव चित्तं पतिट्ठाति. चित्तञ्चापि पसीदतीति यस्मिं दिट्ठमत्ते चित्तं पसीदति, मुदुकं होति. अदिट्ठपुब्बके पोसेति पकतिया तस्मिं अत्तभावे अदिट्ठपुब्बेपि पुग्गले. कामं तस्मिम्पि विस्ससेति अनुभूतपुब्बसिनेहेनेव तस्मिम्पि पुग्गले एकंसेन विस्ससे, विस्सासं आपज्जतियेवाति अत्थो.

एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो च ब्राह्मणी च एते एव अहेसुं, पुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

साकेतजातकवण्णना अट्ठमा.

[६९] ९. विसवन्तजातकवण्णना

धिरत्थु तं विसं वन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो धम्मसेनापतिं आरब्भ कथेसि. थेरस्स किर पिट्ठखज्जकखादनकाले मनुस्सा सङ्घस्स बहुं पिट्ठखादनीयं गहेत्वा विहारं अगमंसु, भिक्खुसङ्घस्स गहितावसेसं बहु अतिरित्तं अहोसि. मनुस्सा ‘‘भन्ते, अन्तोगामगतानम्पि गण्हथा’’ति आहंसु. तस्मिं खणे थेरस्स सद्धिविहारिको दहरो अन्तोगामे होति, तस्स कोट्ठासं गहेत्वा तस्मिं अनागच्छन्ते ‘‘अतिदिवा होती’’ति थेरस्स अदंसु. थेरेन तस्मिं परिभुत्ते दहरो अगमासि. अथ नं थेरो ‘‘मयं, आवुसो, तुय्हं ठपितखादनीयं परिभुञ्जिम्हा’’ति आह. सो ‘‘मधुरं नाम, भन्ते, कस्स अप्पिय’’न्ति आह. महाथेरस्स संवेगो उप्पज्जि. सो इतो पट्ठाय ‘‘पिट्ठखादनीयं न खादिस्सामी’’ति अधिट्ठासि. ततो पट्ठाय किर सारिपुत्तत्थेरेन पिट्ठखादनीयं नाम न खादितपुब्बं. तस्स पिट्ठखादनीयं अखादनभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. भिक्खू तं कथं कथेन्ता धम्मसभायं निसीदिंसु. अथ सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, सारिपुत्तो एकवारं जहितकं जीवितं परिच्चजन्तोपि पुन न गण्हातियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो विसवेज्जकुले निब्बत्तित्वा वेज्जकम्मेन जीविकं कप्पेसि. अथेकं जनपदमनुस्सं सप्पो डंसि, तस्स ञातका पमादं अकत्वा खिप्पं वेज्जं आनयिंसु. वेज्जो आह ‘‘किं ताव ओसधेन, परिभावेत्वा विसं हरामि, दट्ठसप्पं आवाहेत्वा दट्ठट्ठानतो तेनेव विसं आकड्ढापेमी’’ति. ‘‘सप्पं आवाहेत्वा विसं आकड्ढापेही’’ति. सो सप्पं आवाहेत्वा ‘‘तया अयं दट्ठो’’ति आह. ‘‘आम, मया’’ति. ‘‘तया दट्ठट्ठानतो त्वञ्ञेव मुखेन विसं आकड्ढाही’’ति. ‘‘मया एकवारं जहितकं पुन न गहितपुब्बं, नाहं मया जहितविसं आकड्ढिस्सामी’’ति. सो दारूनि आहरापेत्वा अग्गिं कत्वा आह ‘‘सचे अत्तनो विसं नाकड्ढसि, इमं अग्गिं पविसा’’ति. सप्पो ‘‘अपि अग्गिं पविसिस्सामि, नेवत्तना एकवारं जहितविसं पच्चाहरिस्सामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

६९. ‘‘धिरत्थु तं विसं वन्तं, यमहं जीवितकारणा;

वन्तं पच्चाहरिस्सामि, मतं मे जीविता वर’’न्ति.

तत्थ धिरत्थूति गरहत्थे निपातो. तं विसन्ति यमहं जीवितकारणा वन्तं विसं पच्चाहरिस्सामि, तं वन्तं विसं धिरत्थु. मतं मे जीविता वरन्ति तस्स विसस्स अपच्चाहरणकारणा यं अग्गिं पविसित्वा मरणं, तं मम जीविततो वरन्ति अत्थो.

एवञ्च पन वत्वा अग्गिं पविसितुं पायासि. अथ नं वेज्जो निवारेत्वा तं पुरिसं ओसधेहि च मन्तेहि च निब्बिसं अरोगं कत्वा सप्पस्स सीलानि दत्वा ‘‘इतो पट्ठाय मा कञ्चि विहेठेसी’’ति वत्वा विस्सज्जेसि.

सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, सारिपुत्तो एकवारं जहितकं जीवितम्पि परिच्चजन्तो पुन गण्हाती’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा सप्पो सारिपुत्तो अहोसि, वेज्जो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

विसवन्तजातकवण्णना नवमा.

[७०] १०. कुद्दालजातकवण्णना

न तं जितं साधु जितन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चित्तहत्थसारिपुत्तं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थियं एको कुलदारको. अथेकदिवसं कसित्वा आगच्छन्तो विहारं पविसित्वा एकस्स थेरस्स पत्ततो सिनिद्धं मधुरं पणीतभोजनं लभित्वा चिन्तेसि ‘‘मयं रत्तिन्दिवं सहत्थेन नानाकम्मानि कुरुमानापि एवरूपं मधुराहारं न लभाम, मयापि समणेन भवितब्ब’’न्ति. सो पब्बजित्वा मासड्ढमासच्चयेन अयोनिसो मनसिकरोन्तो किलेसवसिको हुत्वा विब्भमित्वा पुन भत्तेन किलमन्तो आगन्त्वा पब्बजित्वा अभिधम्मं उग्गण्हि. इमिनाव उपायेन छ वारे विब्भमित्वा पब्बजितो. ततो सत्तमे भिक्खुभावे सत्तप्पकरणिको हुत्वा बहू भिक्खू धम्मं वाचेन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. अथस्स सहायका भिक्खू ‘‘किं नु खो, आवुसो चित्तहत्थ, पुब्बे विय ते एतरहि किलेसा न वड्ढन्ती’’ति परिहासं करिंसु. ‘‘आवुसो, अभब्बो दानि अहं इतो पट्ठाय गिहिभावाया’’ति.

एवं तस्मिं अरहत्तं पत्ते धम्मसभायं कथा उदपादि ‘‘आवुसो, एवरूपस्स नाम अरहत्तस्स उपनिस्सये सति आयस्मा चित्तहत्थसारिपुत्तो छक्खत्तुं उप्पब्बजितो, अहो महादोसो पुथुज्जनभावो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, पुथुज्जनचित्तं नाम लहुकं दुन्निग्गहं, आरम्मणवसेन गन्त्वा अल्लीयति, एकवारं अल्लीनं न सक्का होति खिप्पं मोचेतुं, एवरूपस्स चित्तस्स दमथो साधु. दन्तमेव हि तं सुखं आवहति.

‘‘दुन्निग्गहस्स लहुनो, यत्थकामनिपातिनो;

चित्तस्स दमथो साधु, चित्तं दन्तं सुखावहं’’. (ध. प. ३५);

तस्स पन दुन्निग्गहताय पुब्बे पण्डिता एकं कुद्दालकं निस्साय तं जहितुं असक्कोन्ता लोभवसेन छक्खत्तुं उप्पब्बजित्वा सत्तमे पब्बजितभावे झानं उप्पादेत्वा तं लोभं निग्गण्हिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पण्णिककुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पापुणि, ‘‘कुद्दालपण्डितो’’तिस्स नामं अहोसि. सो कुद्दालकेन भूमिपरिकम्मं कत्वा डाकञ्चेव अलाबुकुम्भण्डएळालुकादीनि च वपित्वा तानि विक्किणन्तो कपणजीविकं कप्पेसि. तञ्हिस्स एकं कुद्दालकं ठपेत्वा अञ्ञं धनं नाम नत्थि. सो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘किं मे घरावासेन, निक्खमित्वा पब्बजिस्सामी’’ति. अथेकदिवसं कुद्दालकं पटिच्छन्नट्ठाने ठपेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तं कुद्दालकं अनुस्सरित्वा लोभं छिन्दितुं असक्कोन्तो कुण्ठकुद्दालकं निस्साय उप्पब्बजि. एवं दुतियम्पि, ततियम्पीति छ वारे तं कुद्दालकं पटिच्छन्नट्ठाने निक्खिपित्वा पब्बजितो चेव उप्पब्बजितो च.

सत्तमे पन वारे चिन्तेसि ‘‘अहं इमं कुण्ठकुद्दालकं निस्साय पुनप्पुनं उप्पब्बजितो, इदानि नं महानदियं पक्खिपित्वा पब्बजिस्सामी’’ति नदीतीरं गन्त्वा ‘‘सचस्स पतितट्ठानं पस्सिस्सामि, पुनागन्त्वा उद्धरितुकामता भवेय्या’’ति तं कुद्दालकं दण्डे गहेत्वा नागबलो थामसम्पन्नो सीसस्स उपरिभागे तिक्खत्तुं आविज्झित्वा अक्खीनि निम्मीलेत्वा नदीमज्झे खिपित्वा ‘‘जितं मे जितं मे’’ति तिक्खत्तुं सीहनादं नदि. तस्मिं खणे बाराणसिराजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा आगतो नदिया सीसं न्हायित्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितो हत्थिक्खन्धेन गच्छमानो तं बोधिसत्तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘अयं पुरिसो ‘जितं मे जितं मे’ति वदति, को नु खो एतेन जितो, पक्कोसथ न’’न्ति पक्कोसापेत्वा ‘‘भो पुरिस, अहं ताव विजितसङ्गामो इदानि जयं गहेत्वा आगच्छामि, तया पन को जितो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘महाराज, तया सङ्गामसतम्पि सङ्गामसहस्सम्पि सङ्गामसतसहस्सम्पि जिनन्तेन दुज्जितमेव किलेसानं अजितत्ता. अहं पन मम अब्भन्तरे लोभं निग्गण्हन्तो किलेसे जिनि’’न्ति कथेन्तोयेव महानदिं ओलोकेत्वा आपोकसिणारम्मणं झानं निब्बत्तेत्वा सम्पत्तानुभावो आकासे निसीदित्वा रञ्ञो धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

७०. ‘‘न तं जितं साधु जितं, यं जितं अवजीयति;

तं खो जितं साधु जितं, यं जितं नावजीयती’’ति.

तत्थ न तं जितं साधु जितं, यं जितं अवजीयतीति यं पच्चामित्ते पराजिनित्वा रट्ठं जितं पटिलद्धं पुनपि तेहि पच्चामित्तेहि अवजीयति, तं जितं साधुजितं नाम न होति. कस्मा? पुन अवजीयनतो. अपरो नयो – जितं वुच्चति जयो. यो पच्चामित्तेहि सद्धिं युज्झित्वा अधिगतो जयो पुन तेसु जिनन्तेसु, पराजयो होति, सो न साधु न सोभनो. कस्मा? यस्मा पुन पराजयोव होति. तं खो जितं साधु जितं, यं जितं नावजीयतीति यं खो पन पच्चामित्ते निम्मथेत्वा जितं पुन तेहि नावजीयति, यो वा एकवारं लद्धो जयो न पुन पराजयो होति, तं जितं साधु जितं सोभनं, सो जयो साधु सोभनो नाम होति. कस्मा? पुन नावजीयनतो. तस्मा, त्वं महाराज, सतक्खत्तुम्पि सहस्सक्खत्तुम्पि सतसहस्सक्खत्तुम्पि सङ्गामसीसं जिनित्वापि सङ्गामयोधो नाम न होसि. किंकारणा? अत्तनो किलेसानं अजितत्ता. यो पन एकवारम्पि अत्तनो अब्भन्तरे किलेसे जिनाति, अयं उत्तमो सङ्गामसीसयोधोति आकासे निसिन्नकोव बुद्धलीलाय रञ्ञो धम्मं देसेसि. उत्तमसङ्गामयोधभावो पनेत्थ –

‘‘यो सहस्सं सहस्सेन, सङ्गामे मानुसे जिने;

एकञ्च जेय्यमत्तानं, स वे सङ्गामजुत्तमो’’ति. (ध. प. १०३) –

इदं सुत्तं साधकं.

रञ्ञो पन धम्मं सुणन्तस्सेव तदङ्गप्पहानवसेन किलेसा पहीना, पब्बज्जाय चित्तं नमि. राजबलस्सपि तथेव किलेसा पहीयिंसु. राजा ‘‘इदानि तुम्हे कहं गमिस्सथा’’ति बोधिसत्तं पुच्छि. ‘‘हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजिस्सामि, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि अहम्पि पब्बजिस्सामी’’ति बोधिसत्तेनेव सद्धिं निक्खमि, बलकायो ब्राह्मणगहपतिका सब्बा सेनियोति सब्बोपि तस्मिं ठाने सन्निपतितो महाजनकायो रञ्ञा सद्धिंयेव निक्खमि. बाराणसिवासिनोपि ‘‘अम्हाकं किर राजा कुद्दालपण्डितस्स धम्मदेसनं सुत्वा पब्बज्जाभिमुखो हुत्वा सद्धिं बलकायेन निक्खन्तो, मयं इध किं करिस्सामा’’ति द्वादसयोजनिकाय बाराणसिया सकलनगरवासिनो निक्खमिंसु. द्वादसयोजनिका परिसा अहोसि. तं आदाय बोधिसत्तो हिमवन्तं पाविसि.

तस्मिं खणे सक्कस्स देवरञ्ञो निसिन्नासनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो आवज्जमानो ‘‘कुद्दालपण्डितो महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो’’ति दिस्वा ‘‘महासमागमो भविस्सति, वसनट्ठानं लद्धुं वट्टती’’ति विस्सकम्मं आमन्तेत्वा ‘‘तात, कुद्दालपण्डितो महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, वसनट्ठानं लद्धुं वट्टति, त्वं हिमवन्तप्पदेसं गन्त्वा समे भूमिभागे दीघतो तिंसयोजनं वित्थारतो पन्नरसयोजनं अस्समपदं मापेही’’ति आह. सो ‘‘साधु, देवा’’ति पटिस्सुणित्वा गन्त्वा तथा अकासि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन हत्थिपालजातके आवि भविस्सति. इदञ्च हि तञ्च एकपरिच्छेदमेव. विस्सकम्मोपि अस्समपदे पण्णसालं मापेत्वा दुस्सद्दे मिगे च सकुणे च अमनुस्से च पटिक्कमापेत्वा तेन तेन दिसाभागेन एकपदिकमग्गं मापेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि. कुद्दालपण्डितोपि तं परिसं आदाय हिमवन्तं पविसित्वा सक्कदत्तियं अस्समपदं गन्त्वा विस्सकम्मेन मापितं पब्बजितपरिक्खारं गहेत्वा पठमं अत्तना पब्बजित्वा पच्छा परिसं पब्बाजेत्वा अस्समपदं भाजेत्वा अदासि. सत्त राजानो सत्त रज्जानि छड्डयिंसु. तिंसयोजनं अस्समपदं पूरि. कुद्दालपण्डितो सेसकसिणेसुपि परिकम्मं कत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा परिसाय कम्मट्ठानं आचिक्खि. सब्बे समापत्तिलाभिनो हुत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुं. ये पन तेसं पारिचरियं अकंसु, ते देवलोकपरायणा अहेसुं.

सत्था ‘‘एवं, भिक्खवे, चित्तं नामेतं किलेसवसेन अल्लीनं दुम्मोचयं होति, उप्पन्ना लोभधम्मा दुप्पजहा, एवरूपेपि पण्डिते अञ्ञाणे करोन्ती’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेसुं, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहत्तं पापुणिंसु. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, परिसा बुद्धपरिसा, कुद्दालपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कुद्दालजातकवण्णना दसमा.

इत्थिवग्गो सत्तमो.

तस्सुद्दानं –

असातमन्तण्डभूतं, तक्कपण्डि दुराजानं;

अनभिरति मुदुलक्खणं, उच्छङ्गम्पि च साकेतं;

विसवन्तं कुद्दालकन्ति.