६. आसीसवग्गो
[५१] १. महासीलवजातकवण्णना
आसीसेथेव पुरिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठवीरियं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु ओस्सट्ठवीरियोसी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते’’ति च वुत्ते ‘‘कस्मा त्वं भिक्खु एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा वीरियं ओस्सजि, पुब्बे पण्डिता रज्जा परिहायित्वापि अत्तनो वीरिये ठत्वाव नट्ठम्पि यसं पुन उप्पादयिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्तो. तस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘सीलवकुमारो’’ति नामं अकंसु. सो सोळसवस्सुद्देसिकोव सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठितो महासीलवराजा नाम अहोसि धम्मिको धम्मराजा. सो नगरस्स चतूसु द्वारेसु चतस्सो, मज्झे एकं, निवेसनद्वारे एकन्ति निच्चं छ दानसालायो कारापेत्वा कपणद्धिकानं दानं देति, सीलं रक्खति, उपोसथकम्मं करोति, खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो अङ्के निसिन्नं पुत्तं परितोसयमानो विय सब्बसत्ते परितोसयमानो धम्मेन रज्जं कारेति. तस्सेको अमच्चो अन्तेपुरे पदुब्भित्वा अपरभागे पाकटो जातो. अमच्चा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा परिग्गण्हन्तो अत्तना पच्चक्खतो ञत्वा तं अमच्चं पक्कोसापेत्वा ‘‘अन्धबाल अयुत्तं ते कतं, न त्वं मम विजिते वसितुं अरहसि, अत्तनो धनञ्च पुत्तदारे च गहेत्वा अञ्ञत्थ याही’’ति रट्ठा पब्बाजेसि. सो निक्खमित्वा कासिरट्ठं अतिक्कम्म कोसलजनपदं गन्त्वा कोसलराजानं उपट्ठहन्तो अनुक्कमेन रञ्ञो अब्भन्तरिको विस्सासिको जातो.
सो एकदिवसं कोसलराजानं आह – ‘‘देव बाराणसिरज्जं नाम निम्मक्खिकमधुपटलसदिसं, राजा अतिमुदुको, अप्पेनेव बलवाहनेन सक्का बाराणसिरज्जं गण्हितु’’न्ति. राजा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘बाराणसिरज्जं नाम महा, अयञ्च ‘अप्पेनेव बलवाहनेन सक्का बाराणसिरज्जं गण्हितु’न्ति आह, किं नु खो पन पयुत्तकचोरो सिया’’ति चिन्तेत्वा ‘‘पयुत्तकोसि मञ्ञे’’ति आह. ‘‘नाहं, देव, पयुत्तको, सच्चमेव वदामि. सचे मे न सद्दहथ, मनुस्से पेसेत्वा पच्चन्तगामं हनापेथ, ते मनुस्से गहेत्वा अत्तनो सन्तिकं नीते धनं दत्वा विस्सज्जेस्सती’’ति. राजा ‘‘अयं अतिविय सूरो हुत्वा वदति, वीमंसिस्सामि तावा’’ति अत्तनो पुरिसे पेसेत्वा पच्चन्तगामं हनापेसि. मनुस्सा ते चोरे गहेत्वा बाराणसिरञ्ञो दस्सेसुं. राजा ते दिस्वा ‘‘ताता, कस्मा गामं हनथा’’ति पुच्छि. ‘‘जीवितुं असक्कोन्ता, देवा’’ति वुत्ते राजा ‘‘अथ कस्मा मम सन्तिकं नागमित्थ, इतोदानि पट्ठाय एवरूपं कम्मं मा करित्था’’ति तेसं धनं दत्वा विस्सज्जेसि. ते गन्त्वा कोसलरञ्ञो तं पवत्तिं आरोचेसुं. सो एत्तकेनापि गन्तुं अविसहन्तो पुन मज्झेजनपदं हनापेसि. तेपि चोरे राजा तथेव धनं दत्वा विस्सज्जेसि. सो एत्तकेनापि अगन्त्वा पुन पेसेत्वा अन्तरवीथियं विलुम्पापेसि, राजा तेसम्पि चोरानं धनं दत्वा विस्सज्जेसियेव. तदा कोसलराजा ‘‘अतिविय धम्मिको राजा’’ति ञत्वा ‘‘बाराणसिरज्जं गहेस्सामी’’ति बलवाहनं आदाय निय्यासि.
तदा पन बाराणसिरञ्ञो मत्तवारणेपि अभिमुखं आगच्छन्ते अनिवत्तनधम्मा असनियापि सीसे पतन्तिया असन्तसनसभावा सीलवमहाराजस्स रुचिया सति सकलजम्बुदीपे रज्जं गहेतुं समत्था सहस्समत्ता अभेज्जवरसूरा महायोधा होन्ति. ते ‘‘कोसलराजा आगच्छती’’ति सुत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, कोसलराजा किर ‘बाराणसिरज्जं गण्हिस्सामी’ति आगच्छति, गच्छाम, नं अम्हाकं रज्जसीमं अनोक्कन्तमेव पोथेत्वा गण्हामा’’ति वदिंसु. राजा ‘‘ताता, मं निस्साय अञ्ञेसं किलमनकिच्चं नत्थि, रज्जत्थिको रज्जं गण्हातु, मागमित्था’’ति निवारेसि. कोसलराजा रज्जसीमं अतिक्कमित्वा जनपदमज्झं पाविसि. अमच्चा पुनपि राजानं उपसङ्कमित्वा तथेव वदिंसु, राजा पुरिमनयेनेव निवारेसि. कोसलराजा बहिनगरे ठत्वा ‘‘रज्जं वा देतु युद्धं वा’’ति सीलवमहाराजस्स सासनं पेसेसि. राजा तं सुत्वा ‘‘नत्थि मया सद्धिं युद्धं, रज्जं गण्हातू’’ति पटिसासनं पेसेसि. पुनपि अमच्चा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, न मयं कोसलरञ्ञो नगरं पविसितुं देम, बहिनगरेयेव नं पोथेत्वा गण्हामा’’ति आहंसु, राजा पुरिमनयेनेव निवारेत्वा नगरद्वारानि विवरापेत्वा सद्धिं अमच्चसहस्सेन महातले पल्लङ्कमज्झे निसीदि.
कोसलराजा महन्तेन बलवाहनेन बाराणसिं पाविसि. सो एकम्पि पटिसत्तुं अपस्सन्तो रञ्ञो निवेसनद्वारं गन्त्वा अमच्चगणपरिवुतो अपारुतद्वारे निवेसने अलङ्कतपटियत्तं महातलं आरुय्ह निसिन्नं निरापराधं सीलवमहाराजानं सद्धिं अमच्चसहस्सेन गण्हापेत्वा ‘‘गच्छथ, इमं राजानं सद्धिं अमच्चेहि पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा आमकसुसानं नेत्वा गलप्पमाणे आवाटे खनित्वा यथा एकोपि हत्थं उक्खिपितुं न सक्कोति, एवं पंसुं पक्खिपित्वा निखनथ, रत्तिं सिङ्गाला आगन्त्वा एतेसं कातब्बयुत्तकं करिस्सन्ती’’ति आह. मनुस्सा चोररञ्ञो आणं सुत्वा राजानं सद्धिं अमच्चेहि पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा निक्खमिंसु. तस्मिम्पि काले सीलवमहाराजा चोररञ्ञो आघातमत्तम्पि नाकासि. तेसुपि अमच्चेसु एवं बन्धित्वा नीयमानेसु एकोपि रञ्ञो वचनं भिन्दितुं समत्थो नाम नाहोसि. एवं सुविनीता किरस्स परिसा. अथ ते राजपुरिसा सामच्चं सीलवमहाराजानं आमकसुसानं नेत्वा गलप्पमाणे आवाटे खनित्वा सीलवमहाराजानं मज्झे, उभोसु पस्सेसु सेसअमच्चेति एवं सब्बेपि आवाटेसु ओतारेत्वा पंसुं आकिरित्वा घनं आकोटेत्वा अगमंसु. तदा सीलवमहाराजा अमच्चे आमन्तेत्वा ‘‘चोररञ्ञो उपरि कोपं अकत्वा मेत्तं एव भावेथ, ताता’’ति ओवदि.
अथ अड्ढरत्तसमये ‘‘मनुस्समंसं खादिस्सामा’’ति सिङ्गाला आगमिंसु. ते दिस्वा राजा च अमच्चा च एकप्पहारेनेव सद्दमकंसु, सिङ्गाला भीता पलायिंसु. ते निवत्तित्वा ओलोकेन्ता पच्छतो कस्सचि अनागमनभावं ञत्वा पुन पच्चागमिंसु. इतरेपि तथेव सद्दमकंसु. एवं यावततियं पलायित्वा पुन ओलोकेन्ता तेसु एकस्सपि अनागमनभावं ञत्वा ‘‘वज्झप्पत्ता एते भविस्सन्ती’’ति सूरा हुत्वा निवत्तित्वा पुन तेसु सद्दं करोन्तेसुपि न पलायिंसु. जेट्ठकसिङ्गालो राजानं उपगञ्छि, सेसा सिङ्गाला सेसानं अमच्चानं सन्तिकं अगमंसु. उपायकुसलो राजा तस्स अत्तनो सन्तिकं आगतभावं ञत्वा डंसितुं ओकासं देन्तो विय गीवं उक्खिपित्वा तं गीवाय डंसमानं हनुकट्ठिकेन आकड्ढित्वा यन्ते पक्खिपित्वा विय गाळ्हं गण्हि, नागबलेन रञ्ञा हनुकट्ठिकेन आकड्ढित्वा गीवाय गाळ्हं गहितसिङ्गालो अत्तानं मोचेतुं असक्कोन्तो मरणभयतज्जितो महाविरवं विरवि. अवसेसा सिङ्गाला तस्स तं अट्टस्सरं सुत्वा ‘‘एकेन पुरिसेन सुग्गहितो भविस्सती’’ति अमच्चे उपसङ्कमितुं असक्कोन्ता मरणभयतज्जिता सब्बे पलायिंसु. रञ्ञो हनुकट्ठिकेन दळ्हं कत्वा गहितसिङ्गाले अपरापरं सञ्चरन्ते पंसु सिथिला अहोसि. सोपि सिङ्गालो मरणभयभीतो चतूहि पादेहि रञ्ञो उपरिभागे पंसुं अपब्यूहि, राजा पंसुनो सिथिलभावं ञत्वा सिङ्गालं विस्सज्जेत्वा नागबलो थामसम्पन्नो अपरापरं सञ्चरन्तो उभो हत्थे उक्खिपित्वा आवाटमुखवट्टियं ओलुब्भ वातच्छिन्नवलाहको विय निक्खमित्वा ठितो अमच्चे अस्सासेत्वा पंसुं वियूहित्वा सब्बे उद्धरित्वा अमच्चपरिवुतो आमकसुसाने अट्ठासि.
तस्मिं समये मनुस्सा एकं मतमनुस्सं आमकसुसाने छड्डेन्ता द्विन्नं यक्खानं सीमन्तरिकाय छड्डेसुं. ते यक्खा तं मतमनुस्सं भाजेतुं असक्कोन्ता ‘‘न मयं इमं भाजेतुं सक्कोम, अयं सीलवराजा धम्मिको, एस नो भाजेत्वा दस्सति, एतस्स सन्तिकं गच्छामा’’ति तं मतमनुस्सं पादे गहेत्वा आकड्ढन्ता रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देव, अम्हाकं इमं मतकं भाजेत्वा देही’’ति आहंसु. ‘‘भो यक्खा, अहं इमं तुम्हाकं भाजेत्वा ददेय्यं, अपरिसुद्धो पनम्हि, न्हायिस्सामि तावा’’ति. यक्खा चोररञ्ञो ठपितं वासितउदकं अत्तनो आनुभावेन आहरित्वा रञ्ञो न्हानत्थाय अदंसु. न्हत्वा ठितस्स संहरित्वा ठपिते चोररञ्ञो साटके आहरित्वा अदंसु, ते निवासेत्वा ठितस्स चतुज्जातियगन्धसमुग्गं आहरित्वा अदंसु, गन्धे विलिम्पित्वा ठितस्स सुवण्णसमुग्गे मणितालवण्टेसु ठपितानि नानापुप्फानि आहरित्वा अदंसु. पुप्फानि पिळन्धित्वा ठितकाले ‘‘अञ्ञं किं करोमा’’ति पुच्छिंसु. राजा अत्तनो छातकाकारं दस्सेसि, ते गन्त्वा चोररञ्ञो सम्पादितं नानग्गरसभोजनं आहरित्वा अदंसु, राजा न्हातानुलित्तो सुमण्डितप्पसाधितो नानग्गरसभोजनं भुञ्जि. यक्खा चोररञ्ञो ठपितं वासितपानीयं सुवण्णभिङ्कारेनेव सुवण्णसरकेनपि सद्धिं आहरिंसु. अथस्स पानीयं पिवित्वा मुखं विक्खालेत्वा हत्थे धोवित्वा ठितकाले चोररञ्ञो सम्पादितं पञ्चसुगन्धिकसुपरिभावितं तम्बूलं आहरित्वा अदंसु. तं खादित्वा ठितकाले ‘‘अञ्ञं किं करोमा’’ति पुच्छिंसु. गन्त्वा चोररञ्ञो उस्सीसके निक्खित्तं मङ्गलखग्गं आहरथाति. तम्पि गन्त्वा आहरिंसु. राजा तं खग्गं गहेत्वा तं मतमनुस्सं उजुकं ठपापेत्वा मत्थकमज्झे असिना पहरित्वा द्वे कोट्ठासे कत्वा द्विन्नं यक्खानं समविभत्तमेव विभजित्वा अदासि, दत्वा च पन खग्गं धोवित्वा सन्नय्हित्वा अट्ठासि. अथ ते यक्खा मनुस्समंसं खादित्वा सुहिता हुत्वा तुट्ठचित्ता ‘‘अञ्ञं ते, महाराज, किं करोमा’’ति पुच्छिंसु. तेन हि तुम्हे अत्तनो आनुभावेन मं चोररञ्ञो सिरिगब्भे ओतारेथ, इमे च अमच्चे अत्तनो अत्तनो गेहेसु पतिट्ठापेथाति. ते ‘‘साधु देवा’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकंसु.
तस्मिं समये चोरराजा अलङ्कतसिरिगब्भे सिरिसयनपिट्ठे निपन्नो निद्दायति. राजा तस्स पमत्तस्स निद्दायन्तस्स खग्गतलेन उदरं पहरि. सो भीतो पबुज्झित्वा दीपालोकेन सीलवमहाराजानं सञ्जानित्वा सयना उट्ठाय सतिं उपट्ठपेत्वा ठितो राजानं आह ‘‘महाराज, एवरूपाय रत्तिया गहितारक्खे पिहितद्वारे भवने आरक्खमनुस्सेहि निरोकासे ठाने खग्गं सन्नय्हित्वा अलङ्कतपटियत्तो कथं नाम त्वं इमं सयनपिट्ठं आगतोसी’’ति. राजा अत्तनो आगमनाकारं सब्बं वित्थारतो कथेसि. तं सुत्वा चोरराजा संविग्गमानसो ‘‘महाराज, अहं मनुस्सभूतोपि समानो तुम्हाकं गुणे न जानामि, परेसं लोहितमंसखादकेहि पन कक्खळेहि फरुसेहि यक्खेहि तव गुणा ञाता, न दानाहं, नरिन्द, एवरूपे सीलसम्पन्ने तयि दुब्भिस्सामी’’ति खग्गं आदाय सपथं कत्वा राजानं खमापेत्वा महासयने निपज्जापेत्वा अत्तना खुद्दकमञ्चके निपज्जित्वा पभाताय रत्तिया उट्ठिते सूरिये भेरिं चरापेत्वा सब्बसेनियो च अमच्चब्राह्मणगहपतिके च सन्निपातापेत्वा तेसं पुरतो आकासे पुण्णचन्दं उक्खिपन्तो विय सीलवरञ्ञो गुणे कथेत्वा परिसमज्झेयेव पुन राजानं खमापेत्वा रज्जं पटिच्छापेत्वा ‘‘महाराज, इतो पट्ठाय तुम्हाकं उप्पन्नो चोरूपद्दवो मय्हं भारो, मया गहितारक्खा तुम्हे रज्जं करोथा’’ति वत्वा पेसुञ्ञकारकस्स आणं कारेत्वा अत्तनो बलवाहनं आदाय सकरट्ठमेव गतो.
सीलवराजापि खो अलङ्कतपटियत्तो सेतच्छत्तस्स हेट्ठा सरभपादके कञ्चनपल्लङ्के निसिन्नो अत्तनो सम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘अयञ्च एवरूपा सम्पत्ति अमच्चसहस्सस्स च जीवितपटिलाभो मयि वीरियं अकरोन्ते न किञ्चि अभविस्स, वीरियबलेन पनाहं नट्ठञ्च इमं यसं पटिलभिं, अमच्चसहस्सस्स च जीवितदानं अदासिं, आसच्छेदं वत अकत्वा वीरियमेव कत्तब्बं. कतवीरियस्स हि फलं नाम एवं समिज्झती’’ति चिन्तेत्वा उदानवसेन इमं गाथमाह –
५१. ‘‘आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;
पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहू’’ति.
तत्थ आसीसेथेवाति ‘‘एवाहं वीरियं आरभन्तो इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामी’’ति अत्तनो वीरियबलेन आसं करोथेव. न निब्बिन्देय्य पण्डितोति पण्डितो उपायकुसलो युत्तट्ठाने वीरियं करोन्तो ‘‘अहं इमस्स वीरियस्स फलं न लभिस्सामी’’ति न उक्कण्ठेय्य, आसच्छेदं करेय्याति अत्थो. पस्सामि वोहं अत्तानन्ति एत्थ वोति निपातमत्तं, अहं अज्ज अत्तानं पस्सामि. यथा इच्छिं तथा अहूति अहञ्हि आवाटे निखातो तम्हा दुक्खा मुच्चित्वा पुन अत्तनो रज्जसम्पत्तिं इच्छिं, सो अहं इमं सम्पत्तिं पत्तं अत्तानं पस्सामि. यथेवाहं पुब्बे इच्छिं, तथेव मे अत्ता जातोति. एवं बोधिसत्तो ‘‘अहो वत भो सीलसम्पन्नानं वीरियफलं नाम समिज्झती’’ति इमाय गाथाय उदानं उदानेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठासि. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पदुट्ठामच्चो देवदत्तो अहोसि, अमच्चसहस्सं बुद्धपरिसा, सीलवमहाराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
महासीलवजातकवण्णना पठमा.
[५२] २. चूळजनकजातकवण्णना
वायमेथेव पुरिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठवीरियमेवारब्भ कथेसि. तत्थ यं वत्तब्बं, तं सब्बं महाजनकजातके (जा. २.२२.१२३ आदयो) आवि भविस्सति. जनकराजा पन सेतच्छत्तस्स हेट्ठा निसिन्नो इमं गाथमाह –
५२. ‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;
पस्सामि वोहं अत्तानं, उदका थलमुब्भत’’न्ति.
तत्थ वायमेथेवाति वायामं करोथेव. उदका थलमुब्भतन्ति उदकतो थलमुत्तिण्णं थले पतिट्ठितं अत्तानं पस्सामीति. इधापि ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अरहत्तं पत्तो, जनकराजा सम्मासम्बुद्धोव अहोसीति.
चूळजनकजातकवण्णना दुतिया.
[५३] ३. पुण्णपातिजातकवण्णना
तथेव पुण्णा पातियोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो विसवारुणिं आरब्भ कथेसि. एकं समयं सावत्थियं सुराधुत्ता सन्निपतित्वा मन्तयिंसु – ‘‘सुरामूलं नो खीणं, कहं नु खो लभिस्सामा’’ति. अथेको कक्खळधुत्तो आह ‘‘मा चिन्तयित्थ, अत्थेको उपायो’’ति. ‘‘कतरो उपायो नामा’’ति? ‘‘अनाथपिण्डिको अङ्गुलिमुद्दिका पिळन्धित्वा मट्ठसाटकनिवत्थो राजुपट्ठानं गच्छति, मयं सुरापातियं विसञ्ञीकरणं भेसज्जं पक्खिपित्वा आपानं सज्जेत्वा निसीदित्वा अनाथपिण्डिकस्स आगमनकाले ‘इतो एहि महासेट्ठी’ति पक्कोसित्वा तं सुरं पायेत्वा विसञ्ञीभूतस्स अङ्गुलिमुद्दिका च साटके च गहेत्वा सुरामूलं करिस्सामा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा कत्वा सेट्ठिस्स आगमनकाले पटिमग्गं गन्त्वा ‘‘सामि, इतो ताव आगच्छथ, अयं अम्हाकं सन्तिके अतिमनापा सुरा, थोकं पिवित्वा गच्छथा’’ति वदिंसु. सोतापन्नो अरियसावको किं सुरं पिविस्सति, अनत्थिको समानोपि पन ‘‘इमे धुत्ते परिग्गण्हिस्सामी’’ति तेसं आपानभूमिं गन्त्वा तेसं किरियं ओलोकेत्वा ‘‘अयं सुरा इमेहि इमिना नाम कारणेन योजिता’’ति ञत्वा ‘‘इतो दानि पट्ठाय इमे इतो पलापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘हरे दुट्ठधुत्ता, तुम्हे ‘सुरापातियं भेसज्जं पक्खिपित्वा आगतागते पायेत्वा विसञ्ञी कत्वा विलुम्पिस्सामा’ति आपानमण्डलं सज्जेत्वा निसिन्ना केवलं इमं सुरं वण्णेथ, एकोपि तं उक्खिपित्वा पिवितुं न उस्सहति. सचे अयं अयोजिता अस्स, इमं तुम्हेव पिवेय्याथा’’ति ते धुत्ते तज्जेत्वा ततो पलापेत्वा अत्तनो गेहं गन्त्वा ‘‘धुत्तेहि कतकारणं तथागतस्स आरोचेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो जेतवनं गन्त्वा आरोचेसि. सत्था ‘‘इदानि ताव गहपति ते धुत्ता तं वञ्चेतुकामा जाता, पुब्बे पन पण्डितेपि वञ्चेतुकामा अहेसु’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसिसेट्ठि अहोसि. तदापेते धुत्ता एवमेव सम्मन्तेत्वा सुरं योजेत्वा बाराणसिसेट्ठिस्स आगमनकाले पटिमग्गं गन्त्वा एवमेव कथयिंसु. सेट्ठि अनत्थिकोपि हुत्वा ते परिग्गण्हितुकामो गन्त्वा तेसं किरियं ओलोकेत्वा ‘‘इदं नामेते कातुकामा, पलापेस्सामि ने इतो’’ति चिन्तेत्वा एवमाह ‘‘भोन्तो, धुत्ता सुरं पिवित्वा राजकुलं गन्तुं नाम अयुत्तं, राजानं दिस्वा पुन आगच्छन्तो जानिस्सामि, तुम्हे इधेव निसीदथा’’ति राजुपट्ठानं गन्त्वा पच्चागञ्छि. धुत्ता ‘‘इतो एथ, सामी’’ति. सोपि तत्थ गन्त्वा भेसज्जेन संयोजिता सुरापातियो ओलोकेत्वा एवमाह ‘‘भोन्तो धुत्ता तुम्हाकं किरिया मय्हं न रुच्चति, तुम्हाकं सुरापातियो यथापूरिताव ठिता, तुम्हे केवलं सुरं वण्णेथ, न पन पिवथ. सचायं मनापा अस्स, तुम्हेपि पिवेय्याथ, इमाय पन विससंयुत्ताय भवितब्ब’’न्ति तेसं मनोरथं भिन्दन्तो इमं गाथमाह –
५३. ‘‘तथेव पुण्णा पातियो, अञ्ञायं वत्तते कथा;
आकारणेन जानामि, न चायं भद्दिका सुरा’’ति.
तत्थ तथेवाति यथा मया गमनकाले दिट्ठा, इदानिपि इमा सुरापातियो तथेव पुण्णा. अञ्ञायं वत्तते कथाति या अयं तुम्हाकं सुरावण्णनकथा वत्तति, सा अञ्ञाव अभूता अतच्छा. यदि हि एसा सुरा मनापा अस्स, तुम्हेपि पिवेय्याथ, उपड्ढपातियो अवसिस्सेय्युं. तुम्हाकं पन एकेनापि सुरा न पीता. आकारणेन जानामीति तस्मा इमिना कारणेन जानामि. न चायं भद्दिका सुराति ‘‘नेवायं भद्दिका सुरा, विससंयोजिताय एताय भवितब्ब’’न्ति धुत्ते निग्गण्हित्वा यथा न पुन एवरूपं करोन्ति, तथा ते तज्जेत्वा विस्सज्जेसि. सो यावजीवं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा धुत्ता एतरहि धुत्ता, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पुण्णपातिजातकवण्णना ततिया.
[५४] ४. किंफलजातकवण्णना
नायं रुक्खो दुरारुहाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं फलकुसलं उपासकं आरब्भ कथेसि. एको किर सावत्थिवासी कुटुम्बिको बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा अत्तनो आरामे निसीदापेत्वा यागुखज्जकं दत्वा उय्यानपालं आणापेसि ‘‘भिक्खूहि सद्धिं उय्याने विचरित्वा अय्यानं अम्बादीनि नानाफलानि देही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा भिक्खूसङ्घमादाय उय्याने विचरन्तो रुक्खं उल्लोकेत्वाव ‘‘एतं फलं आमं, एतं न सुपक्कं, एतं सुपक्क’’न्ति जानाति. यं सो वदति, तं तथेव होति. भिक्खू गन्त्वा तथागतस्स आरोचेसुं ‘‘भन्ते, अयं उय्यानपालो फलकुसलो भूमियं ठितोव रुक्खं उल्लोकेत्वा ‘एतं फलं आमं, एतं न सुपक्कं, एतं सुपक्क’न्ति जानाति. यं सो वदति, तं तथेव होती’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, अयमेव उय्यानपालो फलकुसलो, पुब्बे पण्डितापि फलकुसलायेव अहेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्थवाहकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्जं करोन्तो एकस्मिं काले महावत्तनिअटविं पत्वा अटविमुखे ठत्वा सब्बे मनुस्से सन्निपातापेत्वा ‘‘इमिस्सा अटविया विसरुक्खा नाम होन्ति, विसपत्तानि, विसपुप्फानि, विसफलानि, विसमधूनि होन्तियेव, पुब्बे तुम्हेहि अपरिभुत्तं, यं किञ्चि पत्तं वा पुप्फं वा फलं वा पल्लवं वा मं अपरिपुच्छित्वा मा खादथा’’ति आह. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा अटविं ओतरिंसु. अटविमुखे च एकस्मिं गामद्वारे किंफलरुक्खो नाम अत्थि, तस्स खन्धसाखापलासपुप्फफलानि सब्बानि अम्बसदिसानेव होन्ति. न केवलं वण्णसण्ठानतोव, गन्धरसेहिपिस्स आमपक्कानि फलानि अम्बफलसदिसानेव, खादितानि पन हलाहलविसं विय तङ्खणञ्ञेव जीवितक्खयं पापेन्ति. पुरतो गच्छन्ता एकच्चे लोलपुरिसा ‘‘अम्बुरुक्खो अय’’न्ति सञ्ञाय फलानि खादिंसु, एकच्चे ‘‘सत्थवाहं पुच्छित्वाव खादिस्सामा’’ति हत्थेन गहेत्वा अट्ठंसु. ते सत्थवाहे आगते ‘‘अय्य, इमानि अम्बफलानि खादामा’’ति पुच्छिंसु. बोधिसत्तो ‘‘नायं अम्बरुक्खो’’ति ञत्वा ‘‘किं फलरुक्खो नामेस, नायं अम्बरुक्खो, मा खादित्था’’ति वारेत्वा ये खादिंसु. तेपि वमापेत्वा चतुमधुरं पायेत्वा निरोगे अकासि.
पुब्बे पन इमस्मिं रुक्खमूले मनुस्सा निवासं कप्पेत्वा ‘‘अम्बफलानी’’ति सञ्ञाय इमानि विसफलानि खादित्वा जीवितक्खयं पापुणन्ति. पुनदिवसे गामवासिनो निक्खमित्वा मतमनुस्से दिस्वा पादे गण्हित्वा पटिच्छन्नट्ठाने छड्डेत्वा सकटेहि सद्धिंयेव सब्बं तेसं सन्तकं गहेत्वा गच्छन्ति. ते तं दिवसम्पि अरुणुग्गमनकालेयेव ‘‘मय्हं बलिबद्दो भविस्सति, मय्हं सकटं, मय्हं भण्ड’’न्ति वेगेन तं रुक्खमूलं गन्त्वा मनुस्से निरोगे दिस्वा ‘‘कथं तुम्हे इमं रुक्खं ‘नायं अम्बरुक्खो’ति जानित्था’’ति पुच्छिंसु. ते ‘‘मयं न जानाम, सत्थवाहजेट्ठको नो जानाती’’ति आहंसु. मनुस्सा बोधिसत्तं पुच्छिंसु ‘‘पण्डित, किन्ति कत्वा त्वं इमस्स रुक्खस्स अनम्बरुक्खभावं अञ्ञासी’’ति? सो ‘‘द्वीहि कारणेहि अञ्ञासि’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
५४. ‘‘नायं रुक्खो दुरारुहो, नपि गामतो आरका;
आकारणेन जानामि, नायं सादुफलो दुमो’’ति.
तत्थ नायं रुक्खो दुरारुहोति अयं विसरुक्खो न दुक्खारुहो, उक्खिपित्वा ठपितनिस्सेणी विय सुखेनारोहितुं सक्काति वदति. नपि गामतो आरकाति गामतो दूरे ठितोपि न होति, गामद्वारे ठितोयेवाति दीपेति. आकारणेन जानामीति इमिना दुविधेन कारणेनाहं इमं रुक्खं जानामि. किन्ति? नायं सादुफलो दुमोति. सचे हि अयं मधुरफलो अम्बरुक्खो अभविस्स, एवं सुखारुळ्हे अविदूरे ठिते एतस्मिं एकम्पि फलं न तिट्ठेय्य, फलखादकमनुस्सेहि निच्चं परिवुतोव अस्स. एवं अहं अत्तनो ञाणेन परिच्छिन्दित्वा इमस्स विसरुक्खभावं अञ्ञासिन्ति महाजनस्स धम्मं देसेत्वा सोत्थिगमनं गतो.
सत्थापि ‘‘एवं, भिक्खवे, पुब्बे पण्डितापि फलकुसला अहेसु’’न्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा परिसा बुद्धपरिसा अहेसुं, सत्थवाहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
किंफलजातकवण्णना चतुत्था.
[५५] ५. पञ्चावुधजातकवण्णना
यो अलीनेन चित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं ओस्सट्ठवीरियं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं सत्था आमन्तेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु ओस्सट्ठवीरियोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भगवा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु पुब्बे पण्डिता वीरियं कातुं युत्तट्ठाने वीरियं कत्वा रज्जसम्पत्तिं पापुणिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे अट्ठसते ब्राह्मणे सब्बकामेहि सन्तप्पेत्वा लक्खणानि पुच्छिंसु. लक्खणकुसला ब्राह्मणा लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘पुञ्ञसम्पन्नो, महाराज, कुमारो तुम्हाकं अच्चयेन रज्जं पापुणिस्सति, पञ्चावुधकम्मे पञ्ञातो पाकटो जम्बुदीपे अग्गपुरिसो भविस्सती’’ति ब्याकरिंसु. राजा ब्राह्मणानं वचनं सुत्वा कुमारस्स नामं गण्हन्तो ‘‘पञ्चावुधकुमारो’’ति नामं अकासि. अथ नं विञ्ञुतं पत्वा सोळसवस्सुद्देसे ठितं राजा आमन्तेत्वा ‘‘तात, सिप्पं उग्गण्हाही’’ति आह. ‘‘कस्स सन्तिके उग्गण्हामि, देवा’’ति? ‘‘गच्छ, तात, गन्धाररट्ठे तक्कसिलनगरे दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके उग्गण्ह, इदञ्चस्स आचरियभागं दज्जेय्यासी’’ति सहस्सं दत्वा उय्योजेसि. सो तत्थ गन्त्वा सिप्पं सिक्खित्वा आचरियेन दिन्नं पञ्चावुधं गहेत्वा आचरियं वन्दित्वा तक्कसिलनगरतो निक्खमित्वा सन्नद्धपञ्चावुधो बाराणसिमग्गं पटिपज्जि.
सो अन्तरामग्गे सिलेसलोमयक्खेन नाम अधिट्ठितं एकं अटविं पापुणि. अथ नं अटविमुखे मनुस्सा दिस्वा ‘‘भो माणव, मा इमं अटविं पविस, सिलेसलोमयक्खो नामेत्थ अत्थि, सो दिट्ठदिट्ठे मनुस्से जीवितक्खयं पापेती’’ति वारयिंसु. बोधिसत्तो अत्तानं तक्केन्तो असम्भीतकेसरसीहो विय अटविं पाविसियेव. तस्मिं अटविमज्झं सम्पत्ते सो यक्खो तालमत्तो हुत्वा कूटागारमत्तं सीसं पत्तप्पमाणानि अक्खीनि, दकलिमकुळमत्ता द्वे दाठा च मापेत्वा सेतमुखो कबरकुच्छि नीलहत्थपादो हुत्वा बोधिसत्तस्स अत्तानं दस्सेत्वा ‘‘कहं यासि, तिट्ठ भक्खोसि मे’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘यक्ख, अहं अत्तानं तक्केत्वा इध पविट्ठो, त्वं अप्पमत्तो हुत्वा मं उपगच्छेय्यासि. विसपीतेन हि सरेन तं विज्झित्वा एत्थेव पातेस्सामी’’ति सन्तज्जेत्वा हलाहलविसपीतं सरं सन्नय्हित्वा मुञ्चि, सो यक्खस्स लोमेसुयेव अल्लीयि. ततो अञ्ञं, ततो अञ्ञन्ति एवं पञ्ञास सरे मुञ्चि, सब्बे तस्स लोमेसुयेव अल्लीयिंसु. यक्खो सब्बेपि ते सरे फोटेत्वा अत्तनो पादमूलेयेव पातेत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमि.
बोधिसत्तो पुनपि तं तज्जेत्वा खग्गं कड्ढित्वा पहरि, तेत्तिंसङ्गुलायतो खग्गो लोमेसुयेव अल्लीयि. अथ नं कणयेन पहरि, सोपि लोमेसुयेव अल्लीयि. तस्स अल्लीनभावं ञत्वा मुग्गरेन पहरि, सोपि लोमेसुयेव अल्लीयि. तस्स अल्लीनभावं ञत्वा कुन्तेन पहरि, सोपि लोमेसुयेव अल्लीयि. तस्स अल्लीनभावं ञत्वा ‘‘भो यक्खन, ते अहं ‘पञ्चावुधकुमारो नामा’ति सुतपुब्बो, अहं तया अधिट्ठितं अटविं पविसन्तो न धनुआदीनि तक्केत्वा पविट्ठो, अत्तानंयेव पन तक्केत्वा पविट्ठो, अज्ज तं पोथेत्वा चुण्णविचुण्णं करिस्सामी’’ति उन्नादेन्तो अत्तानं तक्केत्वा दक्खिणहत्थेन यक्खं पहरि, हत्थो लोमेसुयेव अल्लीयि. वामहत्थेन पहरि, सोपि अल्लीयि. दक्खिणपादेन पहरि, सोपि अल्लीयि. वामपादेन पहरि, सोपि अल्लीयि. ‘‘सीसेन तं पोथेत्वा चुण्णविचुण्णं करिस्सामी’’ति सीसेन पहरि, तम्पि लोमेसुयेव अल्लीयि. सो पञ्चोड्डितो पञ्चसु ठानेसु बद्धो ओलम्बन्तोपि निब्भयो निस्सारज्जोव अहोसि.
यक्खो चिन्तेसि ‘‘अयं एको पुरिससीहो पुरिसाजानीयो, न पुरिसमत्तोव, मादिसेन नामस्स यक्खेन गहितस्स सन्तासमत्तम्पि न भविस्सति, मया इमं मग्गं हनन्तेन एकोपि एवरूपो पुरिसो न दिट्ठपुब्बो, कस्मा नु खो एस न भायती’’ति. सो तं खादितुं अविसहन्तो ‘‘कस्मा नु खो, त्वं माणव, मरणभयं न भायसी’’ति पुच्छि. ‘‘किंकारणा, यक्ख, भायिस्सामि. एकस्मिञ्हि अत्तभावे एकं मरणं नियतमेव, अपिच मय्हं कुच्छिम्हि वजिरावुधं अत्थि. सचे मं खादिस्ससि, तं आवुधं जीरापेतुं न सक्खिस्ससि, तं ते अन्तानि खण्डाखण्डिकं छिन्दित्वा जीवितक्खयं पापेस्सति. इति उभोपि नस्सिस्साम, इमिना कारणेनाहं न भायामी’’ति. इदं किर बोधिसत्तो अत्तनो अब्भन्तरे ञाणावुधं सन्धाय कथेसि. तं सुत्वा यक्खो चिन्तेसि ‘‘अयं माणवो सच्चमेव भणति, इमस्स पुरिससीहस्स सरीरतो मुग्गबीजमत्तम्पि मंसखण्डं मय्हं कुच्छि जीरेतुं न सक्खिस्सति, विस्सज्जेस्सामि न’’न्ति मरणभयतज्जितो बोधिसत्तं विस्सज्जेत्वा ‘‘माणव, पुरिससीहो त्वं, न ते अहं मंसं खादिस्सामि, त्वं अज्ज राहुमुखा मुत्तचन्दो विय मम हत्थतो मुच्चित्वा ञातिसुहज्जमण्डलं तोसेन्तो याही’’ति आह.
अथ नं बोधिसत्तो आह – ‘‘यक्ख, अहं ताव गच्छिस्सामि, त्वं पन पुब्बेपि अकुसलं कत्वा लुद्दो लोहितपाणि पररुहिरमंसभक्खो यक्खो हुत्वा निब्बत्तो. सचे इधापि ठत्वा अकुसलमेव करिस्ससि, अन्धकारा अन्धकारमेव गमिस्ससि, मं दिट्ठकालतो पट्ठाय पन न सक्का तया अकुसलं कातुं, पाणातिपातकम्मं नाम निरये तिरच्छानयोनियं पेत्तिविसये असुरकाये च निब्बत्तेति, मनुस्सेसु निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने अप्पायुकसंवत्तनिकं होती’’ति एवमादिना नयेन पञ्चन्नं दुस्सील्यकम्मानं आदीनवं, पञ्चन्नं सीलानं आनिसंसञ्च कथेत्वा नानाकारणेहि यक्खं तज्जेत्वा धम्मं देसेत्वा दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा तस्सायेव नं अटविया बलिपटिग्गाहकं देवतं कत्वा अप्पमादेन ओवदित्वा अटवितो निक्खमित्वा अटविमुखे मनुस्सानं आचिक्खित्वा सन्नद्धपञ्चावुधो बाराणसिं गन्त्वा मातापितरो दिस्वा अपरभागे रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेन्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
५५. ‘‘यो अलीनेन चित्तेन, अलीनमनसो नरो;
भावेति कुसलं धम्मं, योगक्खेमस्स पत्तिया;
पापुणे अनुपुब्बेन, सब्बसंयोजनक्खय’’न्ति.
तत्रायं पिण्डत्थो – यो पुरिसो अलीनेन असंकुटितेन चित्तेन पकतियापि अलीनमनो अलीनज्झासयोव हुत्वा अनवज्जट्ठेन कुसलं सत्ततिं सबोधिपक्खियभेदं धम्मं भावेति वड्ढेति, विसालेन चित्तेन विपस्सनं अनुयुञ्जति चतूहि योगेहि खेमस्स निब्बानस्स पत्तिया, सो एवं सब्बसङ्खारेसु ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति तिलक्खणं आरोपेत्वा तरुणविपस्सनतो पट्ठाय उप्पन्ने बोधिपक्खियधम्मे भावेन्तो अनुपुब्बेन एकसंयोजनम्पि अनवसेसेत्वा सब्बसंयोजनक्खयकरस्स चतुत्थमग्गस्स परियोसाने उप्पन्नत्ता ‘‘सब्बसंयोजनक्खयो’’ति सङ्ख्यं गतं अरहत्तं पापुणेय्याति.
एवं सत्था अरहत्तेन धम्मदेसनाय कूटं गहेत्वा मत्थके चत्तारि सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्तं पापुणि. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा यक्खो अङ्गुलिमालो अहोसि, पञ्चावुधकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पञ्चावुधजातकवण्णना पञ्चमा.
[५६] ६. कञ्चनक्खन्धजातकवण्णना
यो पहट्ठेन चित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. एको किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा रतनसासने उरं दत्वा पब्बजि. अथस्स आचरियुपज्झाया ‘‘आवुसो, एकविधेन सीलं नाम, दुविधेन, तिविधेन, चतुब्बिधेन, पञ्चविधेन, छब्बिधेन, सत्तविधेन, अट्ठविधेन, नवविधेन, दसविधेन, बहुविधेन सीलं नाम. इदं चूळसीलं नाम, इदं मज्झिमसीलं नाम, इदं महासीलं नाम. इदं पातिमोक्खसंवरसीलं नाम, इदं इन्द्रियसंवरसीलं नाम, इदं आजीवपारिसुद्धिसीलं नाम, इदं पच्चयपटिसेवनसीलं नामा’’ति सीलं आचिक्खन्ति. सो चिन्तेसि ‘‘इदं सीलं नाम अतिबहु, अहं एत्तकं समादाय वत्तितुं न सक्खिस्सामि, सीलं पूरेतुं असक्कोन्तस्स च नाम पब्बज्जाय को अत्थो, अहं गिही हुत्वा दानादीनि पुञ्ञानि च करिस्सामि, पुत्तदारञ्च पोसेस्सामी’’ति. एवञ्च पन चिन्तेत्वा ‘‘भन्ते, अहं सीलं रक्खितुं न सक्खिस्सामि, असक्कोन्तस्स च नाम पब्बज्जाय को अत्थो, अहं हीनायावत्तिस्सामि, तुम्हाकं पत्तचीवरं गण्हथा’’ति आह.
अथ नं आहंसु ‘‘आवुसो एवं सन्ते दसबलं वन्दित्वाव याही’’ति ते तं आदाय सत्थु सन्तिकं धम्मसभं अगमंसु. सत्था दिस्वाव ‘‘किं, भिक्खवे, अनत्थिकं भिक्खुं आदाय आगतत्था’’ति आह. भन्ते, अयं भिक्खु ‘‘अहं सीलं रक्खितुं न सक्खिस्सामी’’ति पत्तचीवरं निय्यादेति, अथ नं मयं गहेत्वा आगतम्हाति. ‘‘कस्मा पन तुम्हे, भिक्खवे, इमस्स भिक्खुनो बहुं सीलं आचिक्खथ. यत्तकं एस रक्खितुं सक्कोति, तत्तकमेव रक्खिस्सति. इतो पट्ठाय तुम्हे एतं मा किञ्चि अवचुत्थ, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामि, एहि त्वं भिक्खु, किं ते बहुना सीलेन, तीणियेव सीलानि रक्खितुं सक्खिस्ससी’’ति? ‘‘रक्खिस्सामि, भन्ते’’ति. तेन हि त्वं इतो पट्ठाय कायद्वारं वचीद्वारं मनोद्वारन्ति तीणि द्वारानि रक्ख, मा कायेन पापकम्मं करि, मा वाचाय, मा मनसा. ‘‘गच्छ मा हीनायावत्ति, इमानि तीणियेव सीलानि रक्खा’’ति. एत्तावता सो भिक्खु तुट्ठमानसो ‘‘साधु, भन्ते, रक्खिस्सामि इमानि तीणि सीलानी’’ति सत्थारं वन्दित्वा आचरियुपज्झायेहि सद्धिंयेव अगमासि. सो तानि तीणि सीलानि पूरेन्तोव अञ्ञासि ‘‘आचरियुपज्झायेहि मय्हं आचिक्खितं सीलम्पि एत्तकमेव, ते पन अत्तनो अबुद्धभावेन मं बुज्झापेतुं नासक्खिंसु, सम्मासम्बुद्धो अत्तनो बुद्धसुबुद्धताय अनुत्तरधम्मराजताय एत्तकं सीलं तीसुयेव द्वारेसु पक्खिपित्वा मं गण्हापेसि, अवस्सयो वत मे सत्था जातो’’ति विपस्सनं वड्ढेत्वा कतिपाहेनेव अरहत्ते पतिट्ठासि.
तं पवत्तिं ञत्वा धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू ‘‘आवुसो, तं किर भिक्खुं ‘बहुसीलानि रक्खितुं न सक्कोमी’ति हीनायावत्तन्तं सब्बानि सीलानि तीहि कोट्ठासेहि सङ्खिपित्वा गाहापेत्वा सत्था अरहत्तं पापेसि, अहो बुद्धानं बलं नाम अच्छरिय’’न्ति बुद्धगुणे कथेन्ता निसीदिंसु. अथ सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, अतिगरुकोपि भारो कोट्ठासवसेन भाजेत्वा दिन्नो लहुको विय होति, पुब्बेपि पण्डिता महन्तं कञ्चनक्खन्धं लभित्वा उक्खिपितुं असक्कोन्ता विभागं कत्वा उक्खिपित्वा अगमंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामके कस्सको अहोसि. सो एकदिवसं अञ्ञतरस्मिं छड्डितगामके खेत्ते कसिं कसति. पुब्बे च तस्मिं गामे एको विभवसम्पन्नो सेट्ठि ऊरुमत्तपरिणाहं चतुहत्थायामं कञ्चनक्खन्धं निदहित्वा कालमकासि. तस्मिं बोधिसत्तस्स नङ्गलं लगित्वा अट्ठासि. सो ‘‘मूलसन्तानकं भविस्सती’’ति पंसुं वियूहन्तो तं दिस्वा पंसुना पटिच्छादेत्वा दिवसं कसित्वा अत्थङ्गते सूरिये युगनङ्गलादीनि एकमन्ते निक्खिपित्वा ‘‘कञ्चनक्खन्धं गण्हित्वा गच्छिस्सामी’’ति तं उक्खिपितुं नासक्खि. असक्कोन्तो निसीदित्वा ‘‘एत्तकं कुच्छिभरणाय भविस्सति, एत्तकं निदहित्वा ठपेस्सामि, एत्तकेन कम्मन्ते पयोजेस्सामि, एत्तकं दानादिपुञ्ञकिरियाय भविस्सती’’ति चत्तारो कोट्ठासे अकासि. तस्सेवं विभत्तकाले सो कञ्चनक्खन्धो सल्लहुको विय अहोसि. सो तं उक्खिपित्वा घरं नेत्वा चतुधा विभजित्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
इति भगवा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
५६. ‘‘यो पहट्ठेन चित्तेन, पहट्ठमनसो नरो;
भावेति कुसलं धम्मं, योगक्खेमस्स पत्तिया;
पापुणे अनुपुब्बेन, सब्बसंयोजनक्खय’’न्ति.
तत्थ पहट्ठेनाति विनीवरणेन. पहट्ठमनसोति ताय एव विनीवरणताय पहट्ठमानसो, सुवण्णं विय पहंसित्वा समुज्जोतितसप्पभासचित्तो हुत्वाति अत्थो.
एवं सत्था अरहत्तकूटेन देसनं निट्ठापेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कञ्चनक्खन्धलद्धपुरिसो अहमेव अहोसि’’न्ति.
कञ्चनक्खन्धजातकवण्णना छट्ठा.
[५७] ७. वानरिन्दजातकवण्णना
यस्सेते चतुरो धम्माति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि समये सत्था ‘‘देवदत्तो वधाय परिसक्कती’’ति सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेव, तासमत्तम्पि पन कातुं नासक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कपियोनियं निब्बत्तित्वा वुड्ढिमन्वाय अस्सपोतकप्पमाणो थामसम्पन्नो एकचरो हुत्वा नदीतीरे विहरति. तस्सा पन नदिया वेमज्झे एको दीपको नानप्पकारेहि अम्बपनसादीहि फलरुक्खेहि सम्पन्नो. बोधिसत्तो नागबलो थामसम्पन्नो नदिया ओरिमतीरतो उप्पतित्वा दीपकस्स ओरतो नदीमज्झे एको पिट्ठिपासाणो अत्थि, तस्मिं निपतति, ततो उप्पतित्वा तस्मिं दीपके पतति. तत्थ नानप्पकारानि फलानि खादित्वा सायं तेनेव उपायेन पच्चागन्त्वा अत्तनो वसनट्ठाने वसित्वा पुनदिवसेपि तथेव करोति. इमिना नियामेन तत्थ वासं कप्पेति.
तस्मिं पन काले एको कुम्भीलो सपजापतिको तस्सा नदिया वसति. तस्स भरिया बोधिसत्तं अपरापरं गच्छन्तं दिस्वा बोधिसत्तस्स हदयमंसे दोहळं उप्पादेत्वा कुम्भीलं आह – ‘‘मय्हं खो, अय्य, इमस्स वानरिन्दस्स हदयमंसे दोहळो उप्पन्नो’’ति. कुम्भीलो ‘‘साधु, भद्दे, लच्छसी’’ति वत्वा ‘‘अज्ज तं सायं दीपकतो आगच्छन्तमेव गण्हिस्सामी’’ति गन्त्वा पिट्ठिपासाणे निपज्जि.
बोधिसत्तो दिवसं चरित्वा सायन्हसमये दीपके ठितोव पासाणं ओलोकेत्वा – ‘‘अयं पासाणो इदानि उच्चतरो खायति, किं नु खो कारण’’न्ति चिन्तेसि. तस्स किर उदकप्पमाणञ्च पासाणप्पमाणञ्च सुववत्थापितमेव होति. तेनस्स एतदहोसि ‘‘अज्ज इमिस्सा नदिया उदकं नेव हायति, न च वड्ढति, अथ च पनायं पासाणो महा हुत्वा पञ्ञायति, कच्चि नु खो एत्थ मय्हं गहणत्थाय कुम्भीलो निपन्नो’’ति. सो ‘‘वीमंसामि ताव न’’न्ति तत्थेव ठत्वा पासाणेन सद्धिं कथेन्तो विय ‘‘भो पासाणा’’ति वत्वा पटिवचनं अलभन्तो यावततियं ‘‘भो पासाणा’’ति आह. पासाणो किं पटिवचनं दस्सति. पुनपि वानरो ‘‘किं भो पासाण, अज्ज मय्हं पटिवचनं न देसी’’ति आह. कुम्भीलो ‘‘अद्धा अञ्ञेसु दिवसेसु अयं पासाणो वानरिन्दस्स पटिवचनं अदासि, दस्सामि दानिस्स पटिवचन’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘किं, भो वानरिन्दा’’ति आह. ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं कुम्भीलो’’ति. ‘‘किमत्थं एत्थ निपन्नोसी’’ति? ‘‘तव हदयमंसं पत्थयमानो’’ति. बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘अञ्ञो मे गमनमग्गो नत्थि, अज्ज मया एस कुम्भीलो वञ्चेतब्बो’’ति. अथ नं एवमाह ‘‘सम्म कुम्भील, अहं अत्तानं तुय्हं परिच्चजिस्सामि, त्वं मुखं विवरित्वा मं तव सन्तिकं आगतकाले गण्हाही’’ति. कुम्भीलानञ्हि मुखे विवटे अक्खीनि निम्मीलन्ति. सो तं कारणं असल्लक्खेत्वा मुखं विवरि, अथस्स अक्खीनि पिथीयिंसु. सो मुखं विवरित्वा अक्खीनि निम्मीलेत्वा निपज्जि. बोधिसत्तो तथाभावं ञत्वा दीपका उप्पतितो गन्त्वा कुम्भीलस्स मत्थके अक्कमित्वा ततो उप्पतितो विज्जुलता विय विज्जोतमानो परतीरे अट्ठासि.
कुम्भीलो तं अच्छरियं दिस्वा ‘‘इमिना वानरिन्देन अतिअच्छेरकं कत’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘भो वानरिन्द, इमस्मिं लोके चतूहि धम्मेहि समन्नागतो पुग्गलो पच्चामित्ते अधिभवति. ते सब्बेपि तुय्हं अब्भन्तरे अत्थि मञ्ञे’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
५७. ‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, वानरिन्द यथा तव;
सच्चं धम्मो धिति चागो, दिट्ठं सो अतिवत्तती’’ति.
तत्थ यस्साति यस्स कस्सचि पुग्गलस्स. एतेति इदानि वत्तब्बे पच्चक्खतो निद्दिसति. चतुरो धम्माति चत्तारो गुणा. सच्चन्ति वचीसच्चं, ‘‘मम सन्तिकं आगमिस्सामी’’ति वत्वा मुसावादं अकत्वा आगतोयेवाति एतं ते वचीसच्चं. धम्मोति विचारणपञ्ञा, ‘‘एवं कते इदं नाम भविस्सती’’ति एसा ते विचारणपञ्ञा अत्थि. धितीति अब्बोच्छिन्नं वीरियं वुच्चति, एतम्पि ते अत्थि. चागोति अत्तपरिच्चागो, त्वं अत्तानं परिच्चजित्वा मम सन्तिकं आगतो. यं पनाहं गण्हितुं नासक्खिं, मय्हमेवेस दोसो. दिट्ठन्ति पच्चामित्तं. सो अतिवत्ततीति यस्स पुग्गलस्स यथा तव, एवं एते चत्तारो धम्मा अत्थि, सो यथा मं अज्ज त्वं अतिक्कन्तो, तथेव अत्तनो पच्चामित्तं अतिक्कमति अभिभवतीति. एवं कुम्भीलो बोधिसत्तं पसंसित्वा अत्तनो वसट्ठानं गतो.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कुम्भीलो देवदत्तो अहोसि, भरियास्स चिञ्चमाणविका, वानरिन्दो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वानरिन्दजातकवण्णना सत्तमा.
[५८] ८. तयोधम्मजातकवण्णना
यस्स एते तयो धम्माति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनमेवारब्भ कथेसि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते देवदत्तो वानरयोनियं निब्बत्तित्वा हिमवन्तप्पदेसे यूथं परिहरन्तो अत्तानं पटिच्च जातानं वानरपोतकानं ‘‘वुड्ढिप्पत्ता इमे यूथं परिहरेय्यु’’न्ति भयेन दन्तेहि डंसित्वा तेसं बीजानि उप्पाटेति. तदा बोधिसत्तोपि तञ्ञेव पटिच्च एकिस्सा वानरिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. अथ सा वानरी गब्भस्स पतिट्ठितभावं ञत्वा अत्तनो गब्भं अनुरक्खमाना अञ्ञं पब्बतपादं अगमासि. सा परिपक्कगब्भा बोधिसत्तं विजायि. सो वुड्ढिमन्वाय विञ्ञुतं पत्तो थामसम्पन्नो अहोसि. सो एकदिवसं मातरं पुच्छि ‘‘अम्म, मय्हं पिता कह’’न्ति? ‘‘तात, असुकस्मिं नाम पब्बतपादे यूथं परिहरन्तो वसती’’ति. ‘‘अम्म, तस्स मं सन्तिकं नेही’’ति. ‘‘तात, न सक्का तया पितु सन्तिकं गन्तुं. पिता हि ते अत्तानं पटिच्च जातानं वानरपोतकानं यूथपरिहरणभयेन दन्तेहि डंसित्वा बीजानि उप्पाटेती’’ति. ‘‘अम्म, नेहि मं तत्थ, अहं जानिस्सामी’’ति. सा पुत्तं आदाय तस्स सन्तिकं अगमासि.
सो वानरो अत्तनो पुत्तं दिस्वाव ‘‘अयं वड्ढन्तो मय्हं यूथं परिहरितुं न दस्सति, इदानेव मारेतब्बो’’ति ‘‘एतं आलिङ्गन्तो विय गाळ्हं पीळेत्वा जीवितक्खयं पापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘एहि, तात, एत्तकं कालं कहं गतोसी’’ति बोधिसत्तं आलिङ्गन्तो विय निप्पीळेसि. बोधिसत्तो पन नागबलो थामसम्पन्नो, सोपि नं निप्पीळेसि, अथस्स अट्ठीनि भिज्जनाकारप्पत्तानि अहेसुं. अथस्स एतदहोसि ‘‘अयं वड्ढन्तो मं मारेस्सति, केन नु खो उपायेन पुरेतरञ्ञेव मारेय्य’’न्ति. ततो चिन्तेसि ‘‘अयं अविदूरे रक्खसपरिग्गहितो सरो अत्थि, तत्थ नं रक्खसेन खादापेस्सामी’’ति. अथ नं एवमाह ‘‘तात, अहं महल्लको, इमं यूथं तुय्हं निय्यादेमि, अज्जेव तं राजानं करोमि, असुकस्मिं नाम ठाने सरो अत्थि, तत्थ द्वे कुमुदिनियो, तिस्सो उप्पलिनियो, पञ्च पदुमिनियो च पुप्फन्ति, गच्छ, ततो पुप्फानि आहरा’’ति. सो ‘‘साधु, तात, आहरिस्सामी’’ति गन्त्वा सहसा अनोतरित्वा समन्ता पदं परिच्छिन्दन्तो ओतिण्णपदञ्ञेव अद्दस, न उत्तिण्णपदं. सो ‘‘इमिना सरेन रक्खसपरिग्गहितेन भवितब्बं, मय्हं पिता अत्तना मारेतुं असक्कोन्तो रक्खसेन मं खादापेतुकामो भविस्सति, अहं इमञ्च सरं न ओतरिस्सामि, पुप्फानि च गहेस्सामी’’ति निरुदकट्ठानं गन्त्वा वेगं गहेत्वा उप्पतित्वा परतो गच्छन्तो निरुदके ओकासे ठितानेव द्वे पुप्फानि गहेत्वा परतीरे पति. परतीरतोपि ओरिमतीरं आगच्छन्तो तेनेवुपायेन द्वे गण्हि. एवं उभोसु पस्सेसु रासिं करोन्तो पुप्फानि च गण्हि, रक्खसस्स च आणट्ठानं न ओतरि.
अथस्स ‘‘इतो उत्तरि उक्खिपितुं न सक्खिस्सामी’’ति तानि पुप्फानि गहेत्वा एकस्मिं ठाने रासिं करोन्तस्स सो रक्खसो ‘‘मया एत्तकं कालं एवरूपो पञ्ञवा अच्छरियपुरिसो न दिट्ठपुब्बो, पुप्फानि च नाम यावदिच्छकं गहितानि, मय्हञ्च आणट्ठानं न ओतरी’’ति उदकं द्विधा भिन्दन्तो उदकतो उट्ठाय बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘वानरिन्द, इमस्मिं लोके यस्स तयो धम्मा अत्थि, सो पच्चामित्तं अभिभवति, ते सब्बेपि तव अब्भन्तरे अत्थि मञ्ञे’’ति वत्वा बोधिसत्तस्स थुतिं करोन्तो इमं गाथमाह –
५८. ‘‘यस्स एते तयो धम्मा, वानरिन्द यथा तव;
दक्खियं सूरियं पञ्ञा, दिट्ठं सो अतिवत्तती’’ति.
तत्थ दक्खियन्ति दक्खभावो, सम्पत्तभयं विधमितुं जाननपञ्ञाय सम्पयुत्तउत्तमवीरियस्सेतं नामं. सूरियन्ति सूरभावो, निब्भयभावस्सेतं नामं. पञ्ञाति पञ्ञापदट्ठानाय उपायपञ्ञायेतं नामं.
एवं सो दकरक्खसो इमाय गाथाय बोधिसत्तस्स थुतिं कत्वा ‘‘इमानि पुप्फानि किमत्थं हरसी’’ति पुच्छि. ‘‘पिता मं राजानं कातुकामो, तेन कारणेन हरामी’’ति. ‘‘न सक्का तादिसेन उत्तमपुरिसेन पुप्फानि वहितुं अहं वहिस्सामी’’ति उक्खिपित्वा तस्स पच्छतो पच्छतो अगमासि. अथस्स पिता दूरतोव तं दिस्वा ‘‘अहं इमं ‘रक्खसभत्तं भविस्सती’ति पहिणिं, सो दानेस रक्खसं पुप्फानि गाहापेन्तो आगच्छति, इदानिम्हि नट्ठो’’ति चिन्तेन्तो सत्तधा हदयफालनं पत्वा तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो. सेसवानरा सन्निपतित्वा बोधिसत्तं राजानं अकंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा यूथपति देवदत्तो अहोसि, यूथपतिपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
तयोधम्मजातकवण्णना अट्ठमा.
[५९] ९. भेरिवादकजातकवण्णना
धमे धमेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भगवा’’ति वुत्ते ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो भेरिवादककुले निब्बत्तित्वा गामके वसति. सो ‘‘बाराणसियं नक्खत्तं घुट्ठ’’न्ति सुत्वा ‘‘समज्जमण्डले भेरिं वादेत्वा धनं आहरिस्सामी’’ति पुत्तं आदाय तत्थ गन्त्वा भेरिं वादेत्वा बहुधनं लभि. सो तं आदाय अत्तनो गामं गच्छन्तो चोराटविं पत्वा पुत्तं निरन्तरं भेरिं वादेन्तं वारेसि ‘‘तात, निरन्तरं अवादेत्वा मग्गपटिपन्नस्स इस्सरस्स भेरिं विय अन्तरन्तरा वादेही’’ति सो पितरा वारियमानोपि ‘‘भेरिसद्देनेव चोरे पलापेस्सामी’’ति वत्वा निरन्तरमेव वादेसि. चोरा पठमञ्ञेव भेरिसद्दं सुत्वा ‘‘इस्सरभेरी भविस्सती’’ति पलायित्वा अति विय एकाबद्धं सद्दं सुत्वा ‘‘नायं इस्सरभेरी भविस्सती’’ति आगन्त्वा उपधारेन्ता द्वेयेव जने दिस्वा पोथेत्वा विलुम्पिंसु. बोधिसत्तो ‘‘किच्छेन वत नो लद्धं धनं एकाबद्धं कत्वा वादेन्तो नासेसी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
५९. ‘‘धमे धमे नातिधमे, अतिधन्तञ्हि पापकं;
धन्तेन हि सतं लद्धं, अतिधन्तेन नासित’’न्ति.
तत्थ धमे धमेति धमेय्य नो न धमेय्य, भेरिं वादेय्य नो न वादेय्याति अत्थो. नातिधमेति अतिक्कमित्वा पन निरन्तरमेव कत्वा न वादेय्य. किंकारणा? अतिधन्तञ्हि पापकं, निरन्तरं भेरिवादनं इदानि अम्हाकं पापकं लामकं जातं. धन्तेन हि सतं लद्धन्ति नगरे धमन्तेन भेरिवादनेन कहापणसतं लद्धं. अतिधन्तेन नासितन्ति इदानि पन मे पुत्तेन वचनं अकत्वा यदिदं अटवियं अतिधन्तं, तेन अतिधन्तेन सब्बं नासितन्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पुत्तो दुब्बचभिक्खु अहोसि, पिता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
भेरिवादकजातकवण्णना नवमा.
[६०] १०. सङ्खधमजातकवण्णना
धमे धमेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो दुब्बचमेवारब्भ कथेसि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सङ्खधमककुले निब्बत्तित्वा बाराणसियं नक्खत्ते घुट्ठे पितरं आदाय सङ्खधमनकम्मेन धनं लभित्वा आगमनकाले चोराटवियं पितरं निरन्तरं सङ्खं धमन्तं वारेसि. सो ‘‘सङ्खसद्देन चोरे पलापेस्सामी’’ति निरन्तरमेव धमि, चोरा पुरिमनयेनेव आगन्त्वा विलुम्पिंसु. बोधिसत्तो पुरिमनयेनेव गाथं अभासि –
६०. ‘‘धमे धमे नातिधमे, अतिधन्तञ्हि पापकं;
धन्तेनाधिगता भोगा, ते तातो विधमी धम’’न्ति.
तत्थ ते तातो विधमी धमन्ति ते सङ्खं धमित्वा लद्धभोगे मम पिता पुनप्पुनं धमन्तो विधमि विद्धंसेसि विनासेसीति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पिता दुब्बचभिक्खु अहोसि, पुत्तो पनस्स अहमेव अहोसि’’न्ति.
सङ्खधमजातकवण्णना दसमा.
आसीसवग्गो छट्ठो.
तस्सुद्दानं –
महासीलवजनकं, पुण्णपाति च किंफलं;
पञ्चावुधकञ्चनक्खन्धं, वानरिन्दं तयोधम्मं;
भेरिवादसङ्खधमन्ति.