५. अत्थकामवग्गो
[४१] १. लोसकजातकवण्णना
यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लोसकतिस्सत्थेरं नाम आरब्भ कथेसि. को पनेस लोसकतिस्सत्थेरो नामाति? कोसलरट्ठे एको अत्तनो कुलनासको केवट्टपुत्तको अलाभी भिक्खु. सो किर निब्बत्तट्ठानेता चवित्वा कोसलरट्ठे एकस्मिं कुलसहस्सवासे केवट्टगामे एकिस्सा केवट्टिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. तस्स पटिसन्धिग्गहणदिवसे तं कुलसहस्सं जालहत्थं नदियञ्च तळाकादीसु च मच्छे परियेसन्तं एकं खुद्दकमच्छम्पि नालत्थ. ततो पट्ठाय च ते केवट्टा परिहायन्तियेव. तस्मिञ्हि कुच्छिगतेयेव नेसं गामो सत्त वारे अग्गिना दड्ढो, सत्त वारे रञ्ञा दण्डितो. एवं अनुक्कमेन दुग्गता जाता. ते चिन्तयिंसु ‘‘पुब्बे अम्हाकं एवरूपं नत्थि, इदानि पन परिहायाम, अम्हाकं अन्तरे एकाय काळकण्णिया भवितब्बं, द्वे भागा होमा’’ति पञ्च पञ्च कुलसतानि एकतो अहेसुं. ततो यत्थ तस्स मातापितरो, सोव कोट्ठासो परिहायति, इतरो वड्ढति. ते तम्पि कोट्ठासं द्विधा, तम्पि द्विधाति एवं याव तमेव कुलं एकं अहोसि, ताव विभजित्वा तेसं काळकण्णिभावं ञत्वा पोथेत्वा निक्कड्ढिंसु.
अथस्स माता किच्छेन जीवमाना परिपक्के गब्भे एकस्मिं ठाने विजायि. पच्छिमभविकसत्तं न सक्का नासेतुं, अन्तोघटे पदीपो विय तस्स हदये अरहत्तस्स उपनिस्सयो जलति. सा तं दारकं पटिजग्गित्वा आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले एकमस्स कपालकं हत्थे दत्वा ‘‘पुत्त, एतं घरं पविसा’’ति पेसेत्वा पलाता. सो ततो पट्ठाय एककोव हुत्वा तत्थ तत्थ भिक्खं परियेसित्वा एकस्मिं ठाने सयति, न न्हायति, न सरीरं पटिजग्गति, पंसुपिसाचको विय किच्छेन जीविकं कप्पेति. सो अनुक्कमेन सत्तवस्सिको हुत्वा एकस्मिं गेहद्वारे उक्खलिधोवनस्स छड्डितट्ठाने काको विय एकेकं भत्तसित्थं उच्चिनित्वा खादति.
अथ नं धम्मसेनापति सावत्थियं पिण्डाय चरमानो दिस्वा ‘‘अयं सत्तो अतिकारुञ्ञप्पत्तो, कतरगामवासिको नु खो’’ति तस्मिं मेत्तचित्तं वड्ढेत्वा ‘‘एहि, रे’’ति आह. सो आगन्त्वा थेरं वन्दित्वा अट्ठासि. अथ नं थेरो ‘‘कतरगामवासिकोसि, कहं वा ते मातापितरो’’ति पुच्छि. ‘‘अहं, भन्ते, निप्पच्चयो, मय्हं मातापितरो मं निस्साय ‘किलन्तम्हा’ति मं छड्डेत्वा पलाता’’ति. ‘‘अपि पन पब्बजिस्ससी’’ति. ‘‘भन्ते, अहं ताव पब्बजेय्यं, मादिसं पन कपणं को पब्बाजेस्ससी’’ति? ‘‘अहं पब्बाजेस्सामी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते, पब्बाजेथा’’ति. थेरो तस्स खादनीयभोजनीयं दत्वा तं विहारं नेत्वा सहत्थेनेव न्हापेत्वा पब्बाजेत्वा परिपुण्णवस्सं उपसम्पादेसि. सो महल्लककाले ‘‘लोसकतिस्सत्थेरो’’ति पञ्ञायित्थ अप्पपुञ्ञो अप्पलाभो. तेन किर असदिसदानेपि कुच्छिपूरो न लद्धपुब्बो, जीवितघटनमत्तमेव लभति. तस्स हि पत्ते एकस्मिंयेव यागुउळुङ्के दिन्ने पत्तो समतित्तिको विय हुत्वा पञ्ञायति. अथ मनुस्सा ‘‘इमस्स पत्तो पूरो’’ति हेट्ठा यागुं देन्ति. तस्स पत्ते यागुं दानकाले मनुस्सानं भाजने यागु अन्तरधायतीतिपि वदन्ति. खज्जकादीसुपि एसेव नयो.
सो अपरेन समयेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठितोपि अप्पलाभोव अहोसि. अथस्स अनुपुब्बेन आयुसङ्खारेसु परिहीनेसु परिनिब्बानदिवसो सम्पापुणि. धम्मसेनापति आवज्जेन्तो तस्स परिनिब्बानभावं ञत्वा ‘‘अयं लोसकतिस्सत्थेरो अज्ज परिनिब्बायिस्सति, अज्ज मया एतस्स यावदत्थं आहारं दातुं वट्टती’’ति तं आदाय सावत्थिं पिण्डाय पाविसि. थेरो तं निस्साय ताव बहुमनुस्साय सावत्थिया हत्थं पसारेत्वा वन्दनमत्तम्पि नालत्थ. अथ नं थेरो ‘‘गच्छावुसो, आसनसालाय निसीदा’’ति उय्योजेत्वा गतो. तं आगतमेव मनुस्सा ‘‘अय्यो, आगतो’’ति आसने निसीदापेत्वा भोजेसि. थेरोपि ‘‘इमं लोसकस्स देथा’’ति लद्धाहारं पेसेसि. तं गहेत्वा गता लोसकतिस्सत्थेरं असरित्वा सयमेव भुञ्जिंसु. अथ थेरस्स उट्ठाय विहारं गमनकाले लोसकतिस्सत्थेरो आगन्त्वा थेरं वन्दि, थेरो निवत्तित्वा ठितकोव ‘‘लद्धं ते, आवुसो, भत्त’’न्ति पुच्छि. लभिस्साम नो, भन्तेति. थेरो संवेगपत्तो कालं ओलोकेसि, कालो अतिक्कन्तो. थेरो ‘‘होतावुसो, इधेव निसीदा’’ति लोसकत्थेरं आसनसालायं निसीदापेत्वा कोसलरञ्ञो निवेसनं अगमासि. राजा थेरस्स पत्तं गाहापेत्वा ‘‘भत्तस्स अकालो’’ति पत्तपूरं चतुमधुरं दापेसि. थेरो तं आदाय गन्त्वा ‘‘एहावुसो, तिस्स इमं चतुमधुरं भुञ्जा’’ति वत्वा पत्तं गहेत्वा अट्ठासि. सो थेरे गारवेन लज्जन्तो न परिभुञ्जति. अथ नं थेरो ‘‘एहावुसो तिस्स, अहं इमं पत्तं गहेत्वाव ठस्सामि, त्वं निसीदित्वा परिभुञ्ज. सचे अहं पत्तं हत्थतो मुञ्चेय्यं, किञ्चि न भवेय्या’’ति आह. अथायस्मा लोसकतिस्सत्थेरो अग्गसावके धम्मसेनापतिम्हि पत्तं गहेत्वा ठिते चतुमधुरं परिभुञ्जि. तं थेरस्स अरियिद्धिबलेन परिक्खयं न अगमासि. तदा लोसकतिस्सत्थेरो यावदत्थं उदरपूरं कत्वा परिभुञ्जि, तं दिवसंयेव च अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. सम्मासम्बुद्धो सन्तिके ठत्वा सरीरनिक्खेपं कारेसि, धातुयो गहेत्वा चेतियं करिंसु.
तदा भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, अहो लोसकतिस्सत्थेरो अप्पपुञ्ञो अप्पलाभी, एवरूपेन नाम अप्पपुञ्ञेन अप्पलाभिना कथं अरियधम्मो लद्धो’’ति कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था धम्मसभं गन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ते ‘‘इमाय नाम, भन्ते’’ति आरोचयिंसु. सत्था ‘‘भिक्खवे, एसो भिक्खु अत्तनो अलाभिभावञ्च अरियधम्मलाभिभावञ्च अत्तनाव अकासि. अयञ्हि पुब्बे परेसं लाभन्तरायं कत्वा अप्पलाभी जातो, ‘‘अनिच्चं, दुक्खं, अनत्ता’’ति विपस्सनाय युत्तभावस्स बलेन अरियधम्मलाभी जातो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते किर कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले अञ्ञतरो भिक्खु एकं कुटुम्बिकं निस्साय गामकावासे वसति पकतत्तो सीलवा विपस्सनाय युत्तप्पयुत्तो. अथेको खीणासवत्थेरो समवत्तवासं वसमानो अनुपुब्बेन तस्स भिक्खुनो उपट्ठाककुटुम्बिकस्स वसनगामं सम्पत्तो. कुटुम्बिको थेरस्स इरियापथेयेव पसीदित्वा पत्तं आदाय घरं पवेसेत्वा सक्कच्चं भोजेत्वा थोकं धम्मकथं सुत्वा थेरं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, अम्हाकं धुरविहारमेव गच्छथ, मयं सायन्हसमये आगन्त्वा पस्सिस्सामा’’ति आह. थेरो विहारं गन्त्वा नेवासिकत्थेरं वन्दित्वा आपुच्छित्वा एकमन्तं निसीदि. सोपि तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘लद्धो ते, आवुसो, भिक्खाहारो’’ति पुच्छि. ‘‘आम, लद्धो’’ति. ‘‘कहं लद्धो’’ति? ‘‘तुम्हाकं धुरगामे कुटुम्बिकघरे’’ति. एवञ्च पन वत्वा अत्तनो सेनासनं पुच्छित्वा पटिजग्गित्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा झानसुखेन फलसुखेन च वीतिनामेन्तो निसीदि.
सोपि कुटुम्बिको सायन्हे गन्धमालञ्चेव पदीपेय्यञ्च गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा नेवासिकत्थेरं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, एको आगन्तुकत्थेरो अत्थि, आगतो नु खो’’ति पुच्छि. ‘‘आम, आगतो’’ति. ‘‘इदानि कह’’न्ति. ‘‘असुकसेनासने नामा’’ति. सो तस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो धम्मकथं सुत्वा सीतलवेलाय चेतियञ्च बोधिञ्च पूजेत्वा दीपे जालेत्वा उभोपि जने निमन्तेत्वा गतो. नेवासिकत्थेरोपि खो ‘‘अयं कुटुम्बिको परिभिन्नो, सचायं भिक्खु इमस्मिं विहारे वसिस्सति, न मं एस किस्मिञ्चि गणयिस्सती’’ति थेरे अनत्तमनतं आपज्जित्वा ‘‘इमस्मिं विहारे एतस्स अवसनाकारो मया कातुं वट्टती’’ति तेन उपट्ठानवेलाय आगतेन सद्धिं किञ्चि न कथेसि. खीणासवत्थेरो तस्स अज्झासयं जानित्वा ‘‘अयं थेरो मम कुले वा गणे वा अपलिबुद्धभावं न जानाती’’ति अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा झानसुखेन फलसुखेन वीतिनामेसि.
नेवासिकोपि पुनदिवसे नखपिट्ठेन गण्डिं पहरित्वा नखेन द्वारं आकोटेत्वा कुटुम्बिकस्स गेहं अगमासि. सो तस्स पत्तं गहेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा ‘‘आगन्तुकत्थेरो कहं, भन्ते’’ति पुच्छि. ‘‘नाहं तव कुलूपकस्स पवत्तिं जानामि, गण्डिं पहरन्तोपि द्वारं आकोटेन्तोपि पबोधेतुं नासक्खिं, हिय्यो तव गेहे पणीतभोजनं भुञ्जित्वा जीरापेतुं असक्कोन्तो इदानि निद्दं ओक्कन्तोयेव भविस्सति, त्वं पसीदमानो एवरूपेसुयेव ठानेसु पसीदसी’’ति आह – ‘‘खीणासवत्थेरोपि अत्तनो भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा पत्तचीवरमादाय आकासे उप्पतित्वा अञ्ञत्थ अगमासि. सो कुटुम्बिको नेवासिकत्थेरं सप्पिमधुसक्खराभिसङ्खतं पायासं पायेत्वा पत्तं गन्धचुण्णेहि उब्बट्टेत्वा पुन पूरेत्वा ‘‘भन्ते, सो थेरो मग्गकिलन्तो भविस्सति, इदमस्स हरथा’’ति अदासि. इतरो अपटिक्खिपित्वाव गहेत्वा गच्छन्तो ‘‘सचे सो भिक्खु इमं पायासं पिविस्सति, गीवायं गहेत्वा निक्कड्ढियमानोपि न गमिस्सति. सचे पनाहं इमं पायासं मनुस्सानं दस्सामि, पाकटं मे कम्मं भविस्सति. सचे उदके ओपिलापेस्सामि, उदकपिट्ठे सप्पि पञ्ञायिस्सति. सचे भूमियं छड्डेस्सामि, काकसन्निपातेन पञ्ञायिस्सति. कत्थ नु खो इमं छड्डेय्य’’न्ति उपधारेन्तो एकं झामक्खेत्तं दिस्वा अङ्गारे वियूहित्वा तत्थ पक्खिपित्वा उपरि अङ्गारेहि पटिच्छादेत्वा विहारं गतो तं भिक्खुं अदिस्वा चिन्तेसि ‘‘अद्धा सो भिक्खु खीणासवो मम अज्झासयं विदित्वा अञ्ञत्थ गतो भविस्सति, अहो मया उदरहेतु अयुत्तं कत’’न्ति तावदेवस्स महन्तं दोमनस्सं उदपादि. ततो पट्ठायेव च मनुस्सपेतो हुत्वा न चिरस्सेव कालं कत्वा निरये निब्बत्ति.
सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन पटिपाटिया पञ्चजातिसतेसु यक्खो हुत्वा एकदिवसम्पि उदरपूरं आहारं न लभि. एकदिवसं पन गब्भमलं उदरपूरं लभि. पुन पञ्चजातिसतेसु सुनखो अहोसि. तदापि एकदिवसं भत्तवमनं उदरपूरं लभि, सेसकाले पन तेन उदरपूरो आहारो नाम न लद्धपुब्बो. सुनखयोनितो पन चवित्वा कासिरट्ठे एकस्मिं गामे दुग्गतकुले निब्बत्ति. तस्स निब्बत्तितो पट्ठाय तं कुलं परमदुग्गतमेव जातं, जातितो उद्धं उदककञ्जिकामत्तम्पि न लभि. तस्स पन ‘‘मित्तविन्दको’’ति नामं अहोसि. मातापितरो छातकदुक्खं अधिवासेतुं असक्कोन्ता ‘‘गच्छ काळकण्णी’’ति तं पोथेत्वा नीहरिंसु. सो अपटिसरणो विचरन्तो बाराणसिं अगमासि. तदा बोधिसत्तो बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं वाचेति. तदा बाराणसिवासिनो दुग्गतानं परिब्बयं दत्वा सिप्पं सिक्खापेन्ति. अयम्पि मित्तविन्दको बोधिसत्तस्स सन्तिके सिप्पं सिक्खति. सो फरुसो अनोवादक्खमो तं तं पहरन्तो विचरति, बोधिसत्तेन ओवदियमानोपि ओवादं न गण्हाति. तं निस्साय आयोपिस्स मन्दो जातो.
अथ सो माणवकेहि सद्धिं भण्डित्वा ओवादं अग्गण्हन्तो ततो पलायित्वा आहिण्डन्तो एकं पच्चन्तगामं पत्वा भतिं कत्वा जीवति. सो तत्थ एकाय दुग्गतित्थिया सद्धिं संवासं कप्पेसि. सा तं निस्साय द्वे दारके विजायि. गामवासिनो ‘‘अम्हाकं सुसासनं दुस्सासनं आरोचेय्यासी’’ति मित्तविन्दकस्स भतिं दत्वा तं गामद्वारे कुटिकाय वसापेसुं. तं पन मित्तविन्दकं निस्साय ते पच्चन्तगामवासिनो सत्तक्खत्तुं राजदण्डं अगमंसु, सत्तक्खत्तुं नेसं गेहानि झायिंसु, सत्तक्खत्तुं तळाकं भिज्जि. ते चिन्तयिंसु ‘‘अम्हाकं पुब्बे इमस्स मित्तविन्दकस्स अनागमनकाले एवरूपं नत्थि, इदानि पनस्स आगतकालतो पट्ठाय परिहायामा’’ति तं पोथेत्वा नीहरिंसु.
सो अत्तनो दारके गहेत्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तो एकं अमनुस्सपरिग्गहं अटविं पाविसि. तत्थस्स अमनुस्सा दारके च भरियञ्च मारेत्वा मंसं खादिंसु. सो ततो पलायित्वा ततो ततो आहिण्डन्तो एकं गम्भीरं नाम पट्टनगामं नावाविस्सज्जनदिवसेयेव पत्वा कम्मकारको हुत्वा नावं अभिरुहि. नावा समुद्दपिट्ठे सत्ताहं गन्त्वा सत्तमे दिवसे समुद्दमज्झे आकोटेत्वा ठपिता विय अट्ठासि. ते काळकण्णिसलाकं चारेसुं, सत्तक्खत्तुं मित्तविन्दकस्सेव पापुणि. मनुस्सा तस्सेकं वेळुकलापं दत्वा हत्थे गहेत्वा समुद्दपिट्ठे खिपिंसु, तस्मिं खित्तमत्ते नावा अगमासि. मित्तविन्दको वेळुकलापे निपज्जित्वा समुद्दपिट्ठे गच्छन्तो कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले रक्खितसीलस्स फलेन समुद्दपिट्ठे एकस्मिं फलिकविमाने चतस्सो देवधीतरो पटिलभित्वा तासं सन्तिके सुखं अनुभवमानो सत्ताहं वसि. ता पन विमानपेतियो सत्ताहं सुखं अनुभवन्ति, सत्ताहं दुक्खं. सत्ताहं दुक्खं अनुभवितुं गच्छमाना ‘‘याव मयं आगच्छाम, ताव इधेव होही’’ति वत्वा अगमंसु.
मित्तविन्दको तासं गतकाले वेळुकलापे निपज्जित्वा पुरतो गच्छन्तो रजतविमाने अट्ठ देवधीतरो लभि. ततोपि परं गच्छन्तो मणिविमाने सोळस, कनकविमाने द्वत्तिंस देवधीतरो लभि. तासम्पि वचनं अकत्वा परतो गच्छन्तो अन्तरदीपके एकं यक्खनगरं अद्दस. तत्थेका यक्खिनी अजरूपेन विचरति. मित्तविन्दको तस्सा यक्खिनिभावं अजानन्तो ‘‘अजमंसं खादिस्सामी’’ति तं पादे अग्गहेसि, सा यक्खानुभावेन तं उक्खिपित्वा खिपि. सो ताय खित्तो समुद्दमत्थकेन गन्त्वा बाराणसियं परिखापिट्ठे एकस्मिं कण्टकगुम्बमत्थके पतित्वा पवट्टमानो भूमियं पतिट्ठासि. तस्मिञ्च समये तस्मिं परिखापिट्ठे रञ्ञो अजिका चरमाना चोरा हरन्ति. अजिकगोपका ‘‘चोरे गण्हिस्सामा’’ति एकमन्तं निलीना अट्ठंसु. मित्तविन्दको पवट्टित्वा भूमियं ठितो ता अजिका दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अहं समुद्दे एकस्मिं दीपके अजिकं पादे गहेत्वा ताय खित्तो इध पतितो. सचे इदानि एकं अजिकं पादे गहेस्सामि, सा मं परतो समुद्दपिट्ठे विमानदेवतानं सन्तिके खिपिस्सती’’ति. सो एवं अयोनिसो मनसिकरित्वा अजिकं पादे गण्हि, सा गहितमत्ता विरवि. अजिकगोपका इतो चितो च आगन्त्वा तं गहेत्वा ‘‘एत्तकं कालं राजकुले अजिकखादको एस चोरो’’ति तं कोट्टेत्वा बन्धित्वा रञ्ञो सन्तिकं नेन्ति.
तस्मिं खणे बोधिसत्तो पञ्चसतमाणवकपरिवुतो नगरा निक्खम्म न्हायितुं गच्छन्तो मित्तविन्दकं दिस्वा सञ्जानित्वा ते मनुस्से आह – ‘‘ताता, अयं अम्हाकं अन्तेवासिको, कस्मा नं गण्हथा’’ति? ‘‘अजिकचोरको, अय्य, एकं अजिकं पादे गण्हि, तस्मा गहितो’’ति. ‘‘तेन हेतं अम्हाकं दासं कत्वा देथ, अम्हे निस्साय जीविस्सती’’ति. ते, ‘‘साधु अय्या’’ति तं विस्सज्जेत्वा अगमंसु. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘मित्तविन्दक, त्वं एत्तकं कालं कहं वसी’’ति पुच्छि. सो सब्बं अत्तना कतकम्मं आरोचेसि. बोधिसत्तो ‘‘अत्थकामानं वचनं अकरोन्तो एवं दुक्खं पापुणाती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४१. ‘‘यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं;
अजिया पादमोलम्ब, मित्तको विय सोचती’’ति.
तत्थ अत्थकामस्साति वुड्ढिं इच्छन्तस्स. हितानुकम्पिनोति हितेन अनुकम्पमानस्स. ओवज्जमानोति मुदुकेन हितचित्तेन ओवदियमानो. न करोति सासनन्ति अनुसिट्ठं न करोति, दुब्बचो अनोवादको होति. मित्तको विय सोचतीति यथायं मित्तविन्दको अजिकाय पादं गहेत्वा सोचति किलमति, एवं निच्चकालं सोचतीति इमाय गाथाय बोधिसत्तो धम्मं देसेसि.
एवं तेन थेरेन एत्तके अद्धाने तीसुयेव अत्तभावेसु कुच्छिपूरो लद्धपुब्बो. यक्खेन हुत्वा एकदिवसं गब्भमलं लद्धं, सुनखेन हुत्वा एकदिवसं भत्तवमनं, परिनिब्बानदिवसे धम्मसेनापतिस्सानुभावेन चतुमधुरं लद्धं. एवं परस्स लाभन्तरायकरणं नाम महादोसन्ति वेदितब्बं. तस्मिं पन काले सोपि आचरियो मित्तविन्दकोपि यथाकम्मं गतो.
सत्था ‘‘एवं, भिक्खवे, अत्तनो अप्पलाभिभावञ्च अरियधम्मलाभिभावञ्च सयमेव एस अकासी’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मित्तविन्दको लोसकतिस्सत्थेरो अहोसि, दिसापामोक्खाचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
लोसकजातकवण्णना पठमा.
[४२] २. कपोतजातकवण्णना
यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं लोलभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्स लोलभावो नवकनिपाते काकजातके आवि भविस्सति. तदा पन तं भिक्खू ‘‘अयं, भन्ते, भिक्खु लोलो’’ति सत्थु आरोचेसुं. अथ नं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु लोलोसी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते’’ति. सत्था ‘‘पुब्बेपि त्वं भिक्खु लोलो लोलकारणा जीवितक्खयं पत्तो, पण्डितापि तं निस्साय अत्तनो वसनट्ठाना परिहीना’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पारावतयोनियं निब्बत्ति. तदा बाराणसिवासिनो पुञ्ञकामताय तस्मिं तस्मिं ठाने सकुणानं सुखवसनत्थाय थुसपच्छियो ओलम्बेन्ति. बाराणसिसेट्ठिनोपि भत्तकारको अत्तनो महानसे एकं थुसपच्छिं ओलम्बेत्वा ठपेसि, बोधिसत्तो तत्थ वासं कप्पेसि. सो पातोव निक्खमित्वा गोचरे चरित्वा सायं आगन्त्वा तत्थ वसन्तो कालं खेपेसि. अथेकदिवसं एको काको महानसमत्थकेन गच्छन्तो अम्बिलानम्बिलमच्छमंसानं धूपनवासं घायित्वा लोभं उप्पादेत्वा ‘‘कं नु खो निस्साय इमं मच्छमंसं लभिस्सामी’’ति अविदूरे निसीदित्वा परिग्गण्हन्तो सायं बोधिसत्तं आगन्त्वा महानसं पविसन्तं दिस्वा ‘‘इमं पारावतं निस्साय मच्छमंसं लभिस्सामी’’ति पुनदिवसे पातोव आगन्त्वा बोधिसत्तस्स निक्खमित्वा गोचरत्थाय गमनकाले पिट्ठितो पिट्ठितो अगमासि. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘कस्मा त्वं, सम्म, अम्हेहि सद्धिं चरसी’’ति आह. ‘‘सामि, तुम्हाहं किरिया मय्हं रुच्चति, इतो पट्ठाय तुम्हे उपट्ठहिस्सामी’’ति. ‘‘सम्म, तुम्हे अञ्ञगोचरा, मयं अञ्ञगोचरा, तुम्हेहि अम्हाकं उपट्ठानं दुक्कर’’न्ति. ‘‘सामि, तुम्हाकं गोचरग्गहणकाले अहम्पि गोचरं गहेत्वा तुम्हेहि सद्धिंयेव गमिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, केवलं ते अप्पमत्तेन भवितब्ब’’न्ति एवं बोधिसत्तो काकं ओवदित्वा गोचरं चरन्तो तिणबीजादीनि खादति. बोधिसत्तस्स पन गोचरग्गहणकाले काको गन्त्वा गोमयपिण्डं अपनेत्वा पाणके खादित्वा उदरं पूरेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं आगन्त्वा ‘‘सामि, तुम्हे अतिवेलं चरथ, अतिबहुभक्खेन नाम भवितुं न वट्टती’’ति वत्वा बोधिसत्तेन गोचरं गहेत्वा सायं आगच्छन्तेन सद्धिंयेव महानसं पाविसि. भत्तकारको ‘‘अम्हाकं कपोतो अञ्ञम्पि गहेत्वा आगतो’’ति काकस्सपि पच्छिं ठपेसि. ततो पट्ठाय द्वे जना वसन्ति.
अथेकदिवसं सेट्ठिस्स बहुं मच्छमंसं आहरिंसु. तं आदाय भत्तकारको महानसे तत्थ तत्थ ओलम्बेसि. काको तं दिस्वा लोभं उप्पादेत्वा ‘‘स्वे गोचरभूमिं अगन्त्वा मया इदमेव खादितब्ब’’न्ति रत्तिं नित्थुनन्तो निपज्जि. पुनदिवसे बोधिसत्तो गोचराय गच्छन्तो ‘‘एहि, सम्म, काका’’ति आह. ‘‘सामि, तुम्हे गच्छथ, मय्हं कुच्छिरोगो अत्थी’’ति. ‘‘सम्म, काकानं कुच्छिरोगो नाम न कदाचि भूतपुब्बो, रत्तिं तीसु यामेसु एकेकस्मिं यामे मुच्छिता होन्ति, दीपवट्टिं गिलितकाले पन नेसं मुहुत्तं तित्ति होति, त्वं इमं मच्छमंसं खादितुकामो भविस्ससि, एहि मनुस्सपरिभोगो नाम तुम्हाकं दुप्परिभुञ्जियो, मा एवरूपं अकासि, मया सद्धिंयेव गोचराय गच्छाही’’ति. ‘‘न सक्कोमि, सामी’’ति. ‘‘तेन हि पञ्ञायिस्ससि सकेन कम्मेन, लोभवसं अगन्त्वा अप्पमत्तो होही’’ति तं ओवदित्वा बोधिसत्तो गोचराय गतो.
भत्तकारको नानप्पकारं मच्छमंसविकतिं सम्पादेत्वा उसुमनिक्खमनत्थं भाजनानि थोकं विवरित्वा रसपरिस्सावनकरोटिं भाजनमत्थके ठपेत्वा बहि निक्खमित्वा सेदं पुञ्छमानो अट्ठासि. तस्मिं खणे काको पच्छितो सीसं उक्खिपित्वा भत्तगेहं ओलोकेन्तो तस्स निक्खन्तभावं ञत्वा ‘‘अयंदानि मय्हं मनोरथं पूरेत्वा मंसं खादितुं कालो, किं नु खो महामंसं खादामि, उदाहु चुण्णिकमंस’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘चुण्णिकमंसेन नाम खिप्पं कुच्छिं पूरेतुं न सक्का, महन्तं मंसखण्डं आहरित्वा पच्छियं निक्खिपित्वा खादमानो निपज्जिस्सामी’’ति पच्छितो उप्पतित्वा रसकरोटियं निलीयि. सा ‘‘किरी’’ति सद्दमकासि. भत्तकारको तं सद्दं सुत्वा ‘‘किं नु खो एत’’न्ति पविट्ठो काकं दिस्वा ‘‘अयं दुट्ठकाको महासेट्ठिनो पक्कमंसं खादितुकामो, अहं खो पन सेट्ठिं निस्साय जीवामि, न इमं बालं, किं मे इमिना’’ति द्वारं पिधाय काकं गहेत्वा सकलसरीरे पत्तानि लुञ्चित्वा अल्लसिङ्गीवेरलोणजीरकादयो कोट्टेत्वा अम्बिलतक्केन आलोळेत्वा तेनस्स सकलसरीरं मक्खेत्वा तं काकं पच्छियं खिपि. सो अधिमत्तवेदनाभिभूतो नित्थुनन्तो निपज्जि.
बोधिसत्तो सायं आगन्त्वा तं ब्यसनप्पत्तं दिस्वा ‘‘लोलकाक, मम वचनं अकत्वा तव लोभं निस्साय महादुक्खं पत्तोसी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४२. ‘‘यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं;
कपोतकस्स वचनं अकत्वा, अमित्तहत्थत्थगतोव सेती’’ति.
तत्थ कपोतकस्स वचनं अकत्वाति पारावतस्स हितानुसासनवचनं अकत्वा. अमित्तहत्थत्थगतोव सेतीति अमित्तानं अनत्थकारकानं दुक्खुप्पादकपुग्गलानं हत्थत्थं हत्थपथं गतो अयं काको विय सो पुग्गलो महन्तं ब्यसनं पत्वा अनुसोचमानो सेतीति.
बोधिसत्तो इमं गाथं वत्वा ‘‘इदानि मया च इमस्मिं ठाने न सक्का वसितु’’न्ति अञ्ञत्थ गतो. काकोपि तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो. अथ नं भत्तकारको सद्धिं पच्छिया गहेत्वा सङ्कारट्ठाने छड्डेसि.
सत्थापि ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव लोलो, पुब्बेपि लोलोयेव, तञ्च पन ते लोल्यं निस्साय पण्डितापि सकावासा परिहीना’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अनागामिफलं पत्तो. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा काको लोलभिक्खु अहोसि, पारावतो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कपोतजातकवण्णना दुतिया.
[४३] ३. वेळुकजातकवण्णना
यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भगवा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेव, दुब्बचत्तायेव च पण्डितानं वचनं अकत्वा सप्पमुखे जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे महाभोगकुले निब्बत्तो विञ्ञुतं पत्वा कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे चानिसंसं दिस्वा कामे पहाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानसुखेन वीतिनामेन्तो अपरभागे महापरिवारो पञ्चहि तापससतेहि परिवुतो गणस्स सत्था हुत्वा विहासि. अथेको आसिविसपोतको अत्तनो धम्मताय चरन्तो अञ्ञतरस्स तापसस्स अस्समपदं पत्तो. तापसो तस्मिं पुत्तसिनेहं उप्पादेत्वा तं एकस्मिं वेळुपब्बे सयापेत्वा पटिजग्गति. तस्स वेळुपब्बे सयनतो ‘‘वेळुको’’त्वेव नामं अकंसु. तं पुत्तसिनेहेन पटिजग्गनतो तापसस्स ‘‘वेळुकपिता’’त्वेव नामं अकंसु.
तदा बोधिसत्तो ‘‘एको किर तापसो आसिविसं पटिजग्गती’’ति सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं आसिविसं पटिजग्गसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘आसिविसेन सद्धिं विस्सासो नाम नत्थि, मा एवं जग्गाही’’ति आह. ‘‘सो मे आचरिय पुत्तो, नाहं तेन विना वत्तितुं सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि एतस्सेव सन्तिका जीवितक्खयं पापुणिस्ससी’’ति. तापसो बोधिसत्तस्स वचनं न गण्हि, आसिविसम्पि जहितुं नासक्खि. ततो कतिपाहच्चयेनेव सब्बे तापसा फलाफलत्थाय गन्त्वा गतट्ठाने फलाफलस्स सुलभभावं दिस्वा द्वे तयो दिवसे तत्थेव वसिंसु, वेळुकपितापि तेहि सद्धिं गच्छन्तो आसिविसं वेळुपब्बेयेव सयापेत्वा पिदहित्वा गतो. सो पुन तापसेहि सद्धिं द्वीहतीहच्चयेन आगन्त्वा ‘‘वेळुकस्स गोचरं दस्सामी’’ति वेळुपब्बं उग्घाटेत्वा ‘‘एहि, पुत्तक, छातकोसी’’ति हत्थं पसारेसि. आसिविसो द्वीहतीहं निराहारताय कुज्झित्वा पसारितहत्थं डंसित्वा तापसं तत्थेव जीवितक्खयं पापेत्वा अरञ्ञं पाविसि. तापसा तं दिस्वा बोधिसत्तस्स आरोचेसुं. बोधिसत्तो तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा इसिगणस्स मज्झे निसीदित्वा इसीनं ओवादवसेन इमं गाथमाह –
४३. ‘‘यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं;
एवं सो निहतो सेति, वेळुकस्स यथा पिता’’ति.
तत्थ एवं सो निहतो सेतीति यो हि इसीनं ओवादं न गण्हाति, सो यथा एस तापसो आसिविसमुखे पूतिभावं पत्वा निहतो सेति, एवं महाविनासं पत्वा निहतो सेतीति अत्थो. एवं बोधिसत्तो इसिगणं ओवदित्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके उप्पज्जि.
सत्था ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेव, दुब्बचभावेनेव च आसिविसमुखे पूतिभावं पत्तो’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वेळुकपिता दुब्बचभिक्खु अहोसि, सेसपरिसा बुद्धपरिसा, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वेळुकजातकवण्णना ततिया.
[४४] ४. मकसजातकवण्णना
सेय्यो अमित्तोति इदं सत्था मगधेसु चारिकं चरमानो अञ्ञतरस्मिं गामके बालगामिकमनुस्से आरब्भ कथेसि. तथागतो किर एकस्मिं समये सावत्थितो मगधरट्ठं गन्त्वा तत्थ चारिकं चरमानो अञ्ञतरं गामकं सम्पापुणि. सो च गामको येभुय्येन अन्धबालमनुस्सेहियेव उस्सन्नो. तत्थेकदिवसं ते अन्धबालमनुस्सा सन्निपतित्वा ‘‘भो, अम्हे अरञ्ञं पविसित्वा कम्मं करोन्ते मकसा खादन्ति, तप्पच्चया अम्हाकं कम्मच्छेदो होति, सब्बेव धनूनि चेव आवुधानि च आदाय गन्त्वा मकसेहि सद्धिं युज्झित्वा सब्बमकसे विज्झित्वा छिन्दित्वा च मारेस्सामा’’ति मन्तयित्वा अरञ्ञं गन्त्वा ‘‘मकसे विज्झिस्सामा’’ति अञ्ञमञ्ञं विज्झित्वा च पहरित्वा च दुक्खप्पत्ता आगन्त्वा अन्तोगामे च गाममज्झे च गामद्वारे च निपज्जिंसु.
सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो तं गामं पिण्डाय पाविसि. अवसेसा पण्डितमनुस्सा भगवन्तं दिस्वा गामद्वारे मण्डपं कारेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था तस्मिं तस्मिं ठाने पतितमनुस्से दिस्वा ते उपासके पुच्छि ‘‘बहू इमे गिलाना मनुस्सा, किं एतेहि कत’’न्ति? ‘‘भन्ते, एते मनुस्सा ‘मकसयुद्धं करिस्सामा’ति गन्त्वा अञ्ञमञ्ञं विज्झित्वा सयं गिलाना जाता’’ति. सत्था ‘‘न इदानेव अन्धबालमनुस्सा ‘मकसे पहरिस्सामा’ति अत्तानं पहरन्ति, पुब्बेपि ‘मकसं पहरिस्सामा’ति परं पहरणकमनुस्सा अहेसुंयेवा’’ति वत्वा तेहि मनुस्सेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वणिज्जाय जीविकं कप्पेति. तदा कासिरट्ठे एकस्मिं पच्चन्तगामे बहू वड्ढकी वसन्ति. तत्थेको खलितवड्ढकी रुक्खं तच्छति, अथस्स एको मकसो तम्बलोहथालकपिट्ठिसदिसे सीसे निसीदित्वा सत्तिया पहरन्तो विय सीसं मुखतुण्डकेन विज्झि. सो अत्तनो सन्तिके निसिन्नं पुत्तं आह – ‘‘तात, मय्हं सीसं मकसो सत्तिया पहरन्तो विय विज्झति, वारेहि न’’न्ति. ‘‘तात, अधिवासेहि, एकप्पहारेनेव तं मारेस्सामी’’ति. तस्मिं समये बोधिसत्तोपि अत्तनो भण्डं परियेसमानो तं गामं पत्वा तस्सा वड्ढकिसालाय निसिन्नो होति. अथ सो वड्ढकी पुत्तं आह – ‘‘तात, इमं मकसं वारेही’’ति. सो ‘‘वारेस्सामि, ताता’’ति तिखिणं महाफरसुं उक्खिपित्वा पितु पिट्ठिपस्से ठत्वा ‘‘मकसं पहरिस्सामी’’ति पितु मत्थकं द्विधा भिन्दि, वड्ढकी तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो.
बोधिसत्तो तस्स तं कम्मं दिस्वा ‘‘पच्चामित्तोपि पण्डितोव सेय्यो. सो हि दण्डभयेनपि मनुस्से न मारेस्सती’’ति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह –
४४. ‘‘सेय्यो अमित्तो मतिया उपेतो, न त्वेव मित्तो मतिविप्पहीनो;
‘मकसं वधिस्स’न्ति हि एळमूगो, पुत्तो पितु अब्भिदा उत्तमङ्ग’’न्ति.
तत्थ सेय्योति पवरो उत्तमो. मतिया उपेतोति पञ्ञाय समन्नागतो. एळमूगोति लालामुखो बालो. पुत्तो पितु अब्भिदा उत्तमङ्गन्ति अत्तनो बालताय पुत्तोपि हुत्वा पितु उत्तमङ्गं मत्थकं ‘‘मकसं पहरिस्सामी’’ति द्विधा भिन्दि. तस्मा बालमित्ततो पण्डितअमित्तोव सेय्योति इमं गाथं वत्वा बोधिसत्तो उट्ठाय यथाकम्मं गतो. वड्ढकिस्सपि ञातका सरीरकिच्चं अकंसु.
सत्था ‘‘एवं उपासका पुब्बेपि ‘मकसं पहरिस्सामा’ति परं पहरणकमनुस्सा अहेसुंयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा गाथं वत्वा पक्कन्तो पण्डितवाणिजो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मकसजातकवण्णना चतुत्था.
[४५] ५. रोहिणिजातकवण्णना
सेय्यो अमित्तोतिइदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अनाथपिण्डिकसेट्ठिनो दासिं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिकस्स किर एका रोहिणी नाम दासी अहोसि. तस्सा वीहिपहरणट्ठाने आगन्त्वा महल्लिका माता निपज्जि, तं मक्खिका परिवारेत्वा सूचियाविज्झमाना विय खादन्ति. सा धीतरं आह – ‘‘अम्म, मक्खिका मं खादन्ति, एता वारेही’’ति. सा ‘‘वारेस्सामि, अम्मा’’ति मुसलं उक्खिपित्वा ‘‘मातु सरीरे मक्खिका मारेत्वा विनासं पापेस्सामी’’ति मातरं मुसलेन पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि. तं दिस्वा ‘‘माता मे मता’’ति रोदितुं आरभि. तं पवत्तिं सेट्ठिस्स आरोचेसुं. सेट्ठि तस्सा सरीरकिच्चं कारेत्वा विहारं गन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं सत्थु आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, गहपति, एसा ‘मातु सरीरे मक्खिका मारेस्सामी’ति इदानेव मुसलेन पहरित्वा मातरं मारेसि, पुब्बेपि मारेसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा पितुअच्चयेन सेट्ठिट्ठानं पापुणि. तस्सापि रोहिणीयेव नाम दासी अहोसि. सापि अत्तनो वीहिपहरणट्ठानं आगन्त्वा निपन्नं मातरं ‘‘मक्खिका मे, अम्म, वारेही’’ति वुत्ता एवमेव मुसलेन पहरित्वा मातरं जीवितक्खयं पापेत्वा रोदितुं आरभि. बोधिसत्तो तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘अमित्तोपि हि इमस्मिं लोके पण्डितोव सेय्यो’’ति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह –
४५. ‘‘सेय्यो अमित्तो मेधावी, यञ्चे बालानुकम्पको;
पस्स रोहिणिकं जम्मिं, मातरं हन्त्वान सोचती’’ति.
तत्थ मेधावीति पण्डितो ञाणी विभावी. यञ्चे बालानुकम्पकोति एत्थ यन्ति लिङ्गविपल्लासो कतो, चेति नामत्थे निपातो. यो नाम बालो अनुकम्पको, ततो सतगुणेन सहस्सगुणेन पण्डितो अमित्तो होन्तोपि सेय्योयेवाति अत्थो. अथ वा यन्ति पटिसेधनत्थे निपातो, नो चे बालानुकम्पकोति अत्थो. जम्मिन्ति लामिकं दन्धं. मातरं हन्त्वान सोचतीति ‘‘मक्खिका मारेस्सामी’’ति मातरं हन्त्वा इदानि अयं बाला सयमेव रोदति परिदेवति. इमिना कारणेन इमस्मिं लोके अमित्तोपि पण्डितो सेय्योति बोधिसत्तो पण्डितं पसंसन्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेसि.
सत्था ‘‘न खो, गहपति, एसा इदानेव ‘मक्खिका मारेस्सामी’ति मातरं घातेसि, पुब्बेपि घातेसियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मातायेव माता अहोसि, धीतायेव धीता, महासेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
रोहिणिजातकवण्णना पञ्चमा.
[४६] ६. आरामदूसकजातकवण्णना
न वे अनत्थकुसलेनाति इदं सत्था अञ्ञतरस्मिं कोसलगामके विहरन्तो उय्यानदूसकं आरब्भ कथेसि. सत्था किर कोसलेसु चारिकं चरमानो अञ्ञतरं गामकं सम्पापुणि. तत्थेको कुटुम्बिको तथागतं निमन्तेत्वा अत्तनो उय्याने निसीदापेत्वा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स महादानं दत्वा ‘‘भन्ते, यथारुचिया इमस्मिं उय्याने विचरथा’’ति आह. भिक्खू उट्ठाय उय्यानपालं गहेत्वा उय्याने विचरन्ता एकं अङ्गणट्ठानं दिस्वा उय्यानपालं पुच्छिंसु ‘‘उपासक, इमं उय्यानं अञ्ञत्थ सन्दच्छायं, इमस्मिं पन ठाने न कोचि रुक्खो वा गच्छो वा अत्थि, किं नु खो कारण’’न्ति? ‘‘भन्ते, इमस्स उय्यानस्स रोपनकाले एको गामदारको उदकं सिञ्चन्तो इमस्मिं ठाने रुक्खपोतके उम्मूलं कत्वा मूलप्पमाणेन उदकं सिञ्चि. ते रुक्खपोतका मिलायित्वा मता. इमिना कारणेन इदं ठानं अङ्गणं जात’’न्ति. भिक्खू सत्थारं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, सो गामदारको इदानेव आरामदूसको, पुब्बेपि आरामदूसकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसियं नक्खत्तं घोसयिंसु. नक्खत्तभेरिसद्दसवनकालतो पट्ठाय सकलनगरवासिनो नक्खत्तनिस्सितका हुत्वा विचरन्ति. तदा रञ्ञो उय्याने बहू मक्कटा वसन्ति. उय्यानपालो चिन्तेसि ‘‘नगरे नक्खत्तं घुट्ठं, इमे वानरे ‘उदकं सिञ्चथा’ति वत्वा अहं नक्खत्तं कीळिस्सामी’’ति जेट्ठकवानरं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म वानरजेट्ठक, इमं उय्यानं तुम्हाकम्पि बहूपकारं, तुम्हे एत्थ पुप्फफलपल्लवानि खादथ, नगरे नक्खत्तं घुट्ठं, अहं नक्खत्तं कीळिस्सामि. यावाहं आगच्छामि, ताव इमस्मिं उय्याने रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चितुं सक्खिस्सथा’’ति पुच्छि. ‘‘साधु, सिञ्चिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि अप्पमत्ता होथा’’ति उदकसिञ्चनत्थाय तेसं चम्मकुटे च दारुकुटे च दत्वा गतो. वानरा चम्मकुटे चेव दारुकुटे च गहेत्वा रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चन्ति. अथ ने वानरजेट्ठको एवमाह ‘‘भोन्तो वानरा, उदकं नाम रक्खितब्बं, तुम्हे रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चन्ता उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा मूलं ओलोकेत्वा गम्भीरगतेसु मूलेसु बहुं उदकं सिञ्चथ, अगम्भीरगतेसु अप्पं, पच्छा अम्हाकं उदकं दुल्लभं भविस्सती’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकंसु.
तस्मिं समये एको पण्डितपुरिसो राजुय्याने ते वानरे तथा करोन्ते दिस्वा एवमाह ‘‘भोन्तो वानरा, कस्मा तुम्हे रुक्खपोतके उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा मूलप्पमाणेन उदकं सिञ्चथा’’ति? ते ‘‘एवं नो वानरजेट्ठको ओवदती’’ति आहंसु. सो तं वचनं सुत्वा ‘‘अहो वत भो बाला अपण्डिता, ‘अत्थं करिस्सामा’ति अनत्थमेव करोन्ती’’ति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह –
४६. ‘‘न वे अनत्थकुसलेन, अत्थचरिया सुखावहा;
हापेति अत्थं दुम्मेधो, कपि आरामिको यथा’’ति.
तत्थ वेति निपातमत्तं. अनत्थकुसलेनाति अनत्थे अनायतने कुसलेन, अत्थे आयतने कारणे अकुसलेन वाति अत्थो. अत्थचरियाति वुड्ढिकिरिया. सुखावहाति एवरूपेन अनत्थकुसलेन कायिकचेतसिकसुखसङ्खातस्स अत्थस्स चरिया न सुखावहा, न सक्का आवहितुन्ति अत्थो. किंकारणा? एकन्तेनेव हि हापेति अत्थं दुम्मेधोति, बालपुग्गलो ‘‘अत्थं करिस्सामी’’ति अत्थं हापेत्वा अनत्थमेव करोति. कपि आरामिको यथाति यथा आरामे नियुत्तो आरामरक्खनको मक्कटो ‘‘अत्थं करिस्सामी’’ति अनत्थमेव करोति, एवं यो कोचि अनत्थकुसलो, तेन न सक्का अत्थचरियं आवहितुं, सो एकंसेन अत्थं हापेतियेवाति. एवं सो पण्डितो पुरिसो इमाय गाथाय वानरजेट्ठकं गरहित्वा अत्तनो परिसं आदाय उय्याना निक्खमि.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, एस गामदारको इदानेव आरामदूसको, पुब्बेपि आरामदूसकोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वानरजेट्ठको आरामदूसकगामदारको अहोसि, पण्डितपुरिसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
आरामदूसकजातकवण्णना छट्ठा.
[४७] ७. वारुणिदूसकजातकवण्णना
न वे अनत्थकुसलेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो वारुणिदूसकं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिकस्स किर सहायो एको वारुणिवाणिजो तिखिणं वारुणिं योजेत्वा हिरञ्ञसुवण्णादीनि गहेत्वा विक्किणन्तो महाजने सन्निपतिते ‘‘तात, त्वं मूलं गहेत्वा वारुणिं देही’’ति अन्तेवासिकं आणापेत्वा सयं न्हायितुं अगमासि. अन्तेवासिको महाजनस्स वारुणिं देन्तो मनुस्से अन्तरन्तरा लोणसक्खरा आहरापेत्वा खादन्ते दिस्वा ‘‘अयं सुरा अलोणिका भविस्सति, लोणमेत्थ पक्खिपिस्सामी’’ति सुराचाटियं नाळिमत्तं लोणं पक्खिपित्वा तेसं सुरं अदासि. ते मुखं पूरेत्वा पूरेत्वा छड्डेत्वा ‘‘किं ते कत’’न्ति पुच्छिंसु. ‘‘तुम्हे सुरं पिवित्वा लोणं आहरापेन्ते दिस्वा लोणेन योजेसि’’न्ति. ‘‘एवरूपं नाम मनापं वारुणिं नासेसि बाला’’ति तं गरहित्वा उट्ठायुट्ठाय पक्कन्ता. वारुणिवाणिजो आगन्त्वा एकम्पि अदिस्वा ‘‘वारुणिपायका कहं गता’’ति पुच्छि, सो तमत्थं आरोचेसि. अथ नं आचरियो ‘‘बाल, एवरूपा नाम ते सुरा नासिता’’ति गरहित्वा इमं कारणं अनाथपिण्डिकस्स आरोचेसि. अनाथपिण्डिको ‘‘अत्थिदानि मे इदं कथापाभत’’न्ति जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एतमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘न एस, गहपति, इदानेव वारुणिदूसको, पुब्बेपि वारुणिदूसकोयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं सेट्ठि अहोसि. तं उपनिस्साय एको वारुणिवाणिजो जीवति. सो तिखिणं सुरं योजेत्वा ‘‘इमं विक्किणाही’’ति अन्तेवासिकं वत्वा न्हायितुं गतो. अन्तेवासिको तस्मिं गतमत्तेयेव सुराय लोणं पक्खिपित्वा इमिनाव नयेन सुरं विनासेसि. अथस्स आचरियो आगन्त्वा तं कारणं ञत्वा सेट्ठिस्स आरोचेसि. सेट्ठि ‘‘अनत्थकुसला नाम बाला ‘अत्थं करिस्सामा’ति अनत्थमेव करोन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४७. ‘‘न वे अनत्थकुसलेन, अत्थचरिया सुखावहा;
हापेति अत्थं दुम्मेधो, कोण्डञ्ञो वारुणिं यथा’’ति.
तत्थ कोण्डञ्ञो वारुणिं यथाति यथा अयं कोण्डञ्ञनामको अन्तेवासिको ‘‘अत्थं करिस्सामी’’ति लोणं पक्खिपित्वा वारुणिं हापेसि परिहापेसि विनासेसि, एवं सब्बोपि अनत्थकुसलो अत्थं हापेतीति बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेसि.
सत्थापि ‘‘न एस गहपति इदानेव वारुणिदूसको, पुब्बेपि वारुणिदूसकोयेवा’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वारुणिदूसको इदानिपि वारुणिदूसकोव अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वारुणिदूसकजातकवण्णना सत्तमा.
[४८] ८. वेदब्बजातकवण्णना
अनुपायेन यो अत्थन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेव, तेनेव च कारणेन पण्डितानं वचनं अकत्वा तिण्हेन असिना द्विधा कत्वा छिन्नो हुत्वा मग्गे निपतित्थ, तञ्च एककं निस्साय पुरिससहस्सं जीवितक्खयं पत्त’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एकस्मिं गामके अञ्ञतरो ब्राह्मणो वेदब्बं नाम मन्तं जानाति. सो किर मन्तो अनग्घो महारहो, नक्खत्तयोगे लद्धे तं मन्तं परिवत्तेत्वा आकासे उल्लोकिते आकासतो सत्तरतनवस्सं वस्सति. तदा बोधिसत्तो तस्स ब्राह्मणस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हाति. अथेकदिवसं ब्राह्मणो बोधिसत्तं आदाय केनचिदेव करणीयेन अत्तनो गामा निक्खमित्वा चेतरट्ठं अगमासि, अन्तरामग्गे च एकस्मिं अरञ्ञट्ठाने पञ्चसता पेसनकचोरा नाम पन्थघातं करोन्ति. ते बोधिसत्तञ्च वेदब्बब्राह्मणञ्च गण्हिंसु. कस्मा पनेते ‘‘पेसनकचोरा’’ति वुच्चन्ति? ते किर द्वे जने गहेत्वा एकं धनाहरणत्थाय पेसेन्ति, तस्मा ‘‘पेसनकचोरा’’त्वेव वुच्चन्ति. तेपि च पितापुत्ते गहेत्वा पितरं ‘‘त्वं अम्हाकं धनं आहरित्वा पुत्तं गहेत्वा याही’’ति वदन्ति. एतेनुपायेन मातुधीतरो गहेत्वा मातरं विस्सज्जेन्ति, जेट्ठकनिट्ठे गहेत्वा जेट्ठभातिकं विस्सज्जेन्ति, आचरियन्तेवासिके गहेत्वा अन्तेवासिकं विस्सज्जेन्ति. ते तस्मिं काले वेदब्बब्राह्मणं गहेत्वा बोधिसत्तं विस्सज्जेसुं.
बोधिसत्तो आचरियं वन्दित्वा ‘‘अहं एकाहद्वीहच्चयेन आगमिस्सामि, तुम्हे मा भायित्थ, अपिच खो पन मम वचनं करोथ, अज्ज धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो भविस्सति, मा खो तुम्हे दुक्खं असहन्ता मन्तं परिवत्तेत्वा धनं वस्सापयित्थ. सचे वस्सापेस्सथ, तुम्हे च विनासं पापुणिस्सथ, इमे च पञ्चसता चोरा’’ति एवं आचरियं ओवदित्वा धनत्थाय अगमासि. चोरापि सूरिये अत्थङ्गते ब्राह्मणं बन्धित्वा निपज्जापेसुं. तङ्खणञ्ञेव पाचीनलोकधातुतो परिपुण्णचन्दमण्डलं उट्ठहि. ब्राह्मणो नक्खत्तं ओलोकेन्तो ‘‘धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो लद्धो, किं मे दुक्खेन अनुभूतेन, मन्तं परिवत्तेत्वा रतनवस्सं वस्सापेत्वा चोरानं धनं दत्वा यथासुखं गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा चोरे आमन्तेसि ‘‘भोन्तो चोरा, तुम्हे मं किमत्थाय गण्हथा’’ति? ‘‘धनत्थाय, अय्या’’ति. ‘‘सचे वो, धनेन अत्थो, खिप्पं मं बन्धना मोचेत्वा सीसं न्हापेत्वा अहतवत्थानि अच्छादेत्वा गन्धेहि विलिम्पापेत्वा पुप्फानि पिलन्धापेत्वा ठपेथा’’ति. ‘‘चोरा तस्स कथं सुत्वा तथा अकंसु’’.
ब्राह्मणो नक्खत्तयोगं ञत्वा मन्तं परिवत्तेत्वा आकासं उल्लोकेसि, तावदेव आकासतो रतनानि पतिंसु. चोरा तं धनं सङ्कड्ढित्वा उत्तरासङ्गेसु भण्डिकं कत्वा पायिंसु. ब्राह्मणोपि तेसं पच्छतोव अगमासि. अथ ते चोरे अञ्ञे पञ्चसता चोरा गण्हिंसु. ‘‘किमत्थं अम्हे गण्हथा’’ति च वुत्ता ‘‘धनत्थाया’’ति आहंसु. ‘‘यदि वो धनेन अत्थो, एतं ब्राह्मणं गण्हथ, एसो आकासं उल्लोकेत्वा धनं वस्सापेसि, अम्हाकम्पेतं एतेनेव दिन्न’’न्ति. चोरा चोरे विस्सज्जेत्वा ‘‘अम्हाकम्पि धनं देही’’ति ब्राह्मणं गण्हिंसु. ब्राह्मणो ‘‘अहं तुम्हाकं धनं ददेय्यं, धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो पन इतो संवच्छरमत्थके भविस्सति. यदि वो धनेनत्थो, अधिवासेथ, तदा धनवस्सं वस्सापेस्सामी’’ति आह. चोरा कुज्झित्वा ‘‘अम्भो, दुट्ठब्राह्मण, अञ्ञेसं इदानेव धनं वस्सापेत्वा अम्हे अञ्ञं संवच्छरं अधिवासापेसी’’ति तिण्हेन असिना ब्राह्मणं द्विधा छिन्दित्वा मग्गे छड्डेत्वा वेगेन अनुबन्धित्वा तेहि चोरेहि सद्धिं युज्झित्वा ते सब्बेपि मारेत्वा धनं आदाय पुन द्वे कोट्ठासा हुत्वा अञ्ञमञ्ञं युज्झित्वा अड्ढतेय्यानि पुरिससतानि घातेत्वा एतेन उपायेन याव द्वे जना अवसिट्ठा अहेसुं, ताव अञ्ञमञ्ञं घातयिंसु. एवं तं पुरिससहस्सं विनासं पत्तं.
ते पन द्वे जना उपायेन तं धनं आहरित्वा एकस्मिं गामसमीपे गहनट्ठाने धनं पटिच्छादेत्वा एको खग्गं गहेत्वा रक्खन्तो निसीदि, एको तण्डुले गहेत्वा भत्तं पचापेतुं गामं पाविसि. लोभो च नामेस विनासमूलमेवाति धनसन्तिके निसिन्नो चिन्तेसि ‘‘तस्मिं आगते इदं धनं द्वे कोट्ठासा भविस्सन्ति, यंनूनाहं तं आगतमत्तमेव खग्गेन पहरित्वा घातेय्य’’न्ति. सो खग्गं सन्नय्हित्वा तस्स आगमनं ओलोकेन्तो निसीदि. इतरोपि चिन्तेसि ‘‘तं धनं द्वे कोट्ठासा भविस्सन्ति, यंनूनाहं भत्ते विसं पक्खिपित्वा तं पुरिसं भोजेत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा एककोव धनं गण्हेय्य’’न्ति. सो निट्ठिते भत्ते सयं भुञ्जित्वा सेसके विसं पक्खिपित्वा तं आदाय तत्थ अगमासि. तं भत्तं ओतारेत्वा ठितमत्तमेव इतरो खग्गेन द्विधा छिन्दित्वा तं पटिच्छन्नट्ठाने छड्डेत्वा तञ्च भत्तं भुञ्जित्वा सयम्पि तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि. एवञ्च तं धनं निस्साय सब्बेव विनासं पापुणिंसु.
बोधिसत्तोपि खो एकाहद्वीहच्चयेन धनं आदाय आगतो तस्मिं ठाने आचरियं अदिस्वा विप्पकिण्णं पन धनं दिस्वा ‘‘आचरियेन मम वचनं अकत्वा धनं वस्सापितं भविस्सति, सब्बेहि विनासं पत्तेहि भवितब्ब’’न्ति महामग्गेन पायासि. गच्छन्तो आचरियं महामग्गे द्विधा छिन्नं दिस्वा ‘‘मम वचनं अकत्वा मतो’’ति दारूनि उद्धरित्वा चितकं कत्वा आचरियं झापेत्वा वनपुप्फेहि पूजेत्वा पुरतो गच्छन्तो जीवितक्खयं पत्ते पञ्चसते, पुरतो अड्ढतेय्यसतेति अनुक्कमेन अवसाने द्वे जने जीवितक्खयं पत्ते दिस्वा चिन्तेसि ‘‘इमं द्वीहि ऊनं पुरिससहस्सं विनासं पत्तं, अञ्ञेहि द्वीहि चोरेहि भवितब्बं, तेपि सन्थम्भितुं न सक्खिस्सन्ति, कहं नु खो ते गता’’ति गच्छन्तो तेसं धनं आदाय गहनट्ठानं पविट्ठमग्गं दिस्वा गच्छन्तो भण्डिकबद्धस्स धनस्स रासिं दिस्वा एकं भत्तपातिं अवत्थरित्वा मतं अद्दस. ततो ‘‘इदं नाम तेहि कतं भविस्सती’’ति सब्बं ञत्वा ‘‘कहं नु खो सो पुरिसो’’ति विचिनन्तो तम्पि पटिच्छन्नट्ठाने अपविद्धं दिस्वा ‘‘अम्हाकं आचरियो मम वचनं अकत्वा अत्तनो दुब्बचभावेन अत्तनापि विनासं पत्तो, अपरम्पि तेन पुरिससहस्सं विनासितं, अनुपायेन वत अकारणेन अत्तनो वुड्ढिं पत्थयमाना अम्हाकं आचरियो विय महाविनासमेव पापुणिस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह –
४८. ‘‘अनुपायेन यो अत्थं, इच्छति सो विहञ्ञति;
चेता हनिंसु वेदब्बं, सब्बे ते ब्यसनमज्झगू’’ति.
तत्थ सो विहञ्ञतीति सो अनुपायेन ‘‘अत्तनो अत्थं वुड्ढिं सुखं इच्छामी’’ति अकाले वायामं करोन्तो पुग्गलो विहञ्ञति किलमति महाविनासं पापुणाति. चेताति चेतरट्ठवासिनो चोरा. हनिंसु वेदब्बन्ति वेदब्बमन्तवसेन ‘‘वेदब्बो’’ति लद्धनामं ब्राह्मणं हनिंसु. सब्बे ते ब्यसनमज्झगूति तेपि च अनवसेसा अञ्ञमञ्ञं घातयमाना ब्यसनं अधिगच्छिंसु पटिलभिंसूति.
एवं बोधिसत्तो ‘‘यथा अम्हाकं आचरियो अनुपायेन अट्ठाने परक्कमं करोन्तो धनं वस्सापेत्वा अत्तनापि जीवितक्खयं पत्तो, अञ्ञेसञ्च विनासपच्चयो जातो, एवमेव यो अञ्ञोपि अनुपायेन अत्तनो अत्थं इच्छन्तो वायामं करिस्सति, सब्बो सो अत्तना च विनस्सिस्सति, परेसञ्च विनासपच्चयो भविस्सती’’ति वनं उन्नादेन्तो देवतासु साधुकारं ददमानासु इमाय गाथाय धम्मं देसेत्वा तं धनं उपायेन अत्तनो गेहं आहरित्वा दानादीनि पुञ्ञानि करोन्तो यावतायुकं ठत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपथं पूरयमानो अगमासि.
सत्थापि ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोव, दुब्बचत्ता पन महाविनासं पत्तो’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वेदब्बब्राह्मणो दुब्बचभिक्खु अहोसि, अन्तेवासिको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वेदब्बजातकवण्णना अट्ठमा.
[४९] ९. नक्खत्तजातकवण्णना
नक्खत्तं पतिमानेन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं आजीवकं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किरेकं कुलधीतरं जनपदे एको कुलपुत्तो अत्तनो पुत्तस्स वारेत्वा ‘‘असुकदिवसे नाम गण्हिस्सामी’’ति दिवसं ठपेत्वा तस्मिं दिवसे सम्पत्ते अत्तनो कुलूपकं आजीवकं पुच्छि ‘‘भन्ते, अज्ज मयं एकं मङ्गलं करिस्साम, सोभनं नु खो नक्खत्त’’न्ति. सो ‘‘अयं मं पठमं अपुच्छित्वाव दिवसं ठपेत्वा इदानि पटिपुच्छति, होतु, सिक्खापेस्सामि न’’न्ति कुज्झित्वा ‘‘अज्ज असोभनं नक्खत्तं, मा अज्ज मङ्गलं करित्थ, सचे करिस्सथ, महाविनासो भविस्सती’’ति आह. तस्मिं कुले मनुस्सा तस्स सद्दहित्वा तं दिवसं न गच्छिंसु. नगरवासिनो सब्बं मङ्गलकिरियं कत्वा तेसं अनागमनं दिस्वा ‘‘तेहि अज्ज दिवसो ठपितो, नो च खो आगता, अम्हाकम्पि बहु वयकम्मं कतं, किं नो तेहि, अम्हाकं धीतरं अञ्ञस्स दस्सामा’’ति यथाकतेनेव मङ्गलेन धीतरं अञ्ञस्स कुलस्स अदंसु.
इतरे पुनदिवसे आगन्त्वा ‘‘देथ नो दारिक’’न्ति आहंसु. अथ ने सावत्थिवासिनो ‘‘जनपदवासिनो नाम तुम्हे गहपतिका पापमनुस्सा दिवसं ठपेत्वा अवञ्ञाय न आगता, आगतमग्गेनेव पटिगच्छथ, अम्हेहि अञ्ञेसं दारिका दिन्ना’’ति परिभासिंसु. ते तेहि सद्धिं कलहं कत्वा दारिकं अलभित्वा यथागतमग्गेनेव गता. तेनपि आजीवकेन तेसं मनुस्सानं मङ्गलन्तरायस्स कतभावो भिक्खूनं अन्तरे पाकटो जातो. ते भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता ‘‘आवुसो, आजीवकेन कुलस्स मङ्गलन्तरायो कतो’’ति कथयमाना निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ते ‘‘इमाय नामा’’ति कथयिंसु. ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव आजीवको तस्स कुलस्स मङ्गलन्तरायं करोति, पुब्बेपि एस तेसं कुज्झित्वा मङ्गलन्तरायं अकासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते नगरवासिनो जनपदवासीनं धीतरं वारेत्वा दिवसं ठपेत्वा अत्तनो कुलूपकं आजीवकं पुच्छिंसु ‘‘भन्ते, अज्ज अम्हाकं एका मङ्गलकिरिया, सोभनं नु खो नक्खत्त’’न्ति. सो ‘‘इमे अत्तनो रुचिया दिवसं ठपेत्वा इदानि मं पुच्छन्ती’’ति कुज्झित्वा ‘‘अज्ज नेसं मङ्गलन्तरायं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अज्ज असोभनं नक्खत्तं, सचे करोथ, महाविनासं पापुणिस्सथा’’ति आह. ते तस्स सद्दहित्वा न गमिंसु. जनपदवासिनो तेसं अनागमनं ञत्वा ‘‘ते अज्ज दिवसं ठपेत्वापि न आगता, किं नो तेहि, अञ्ञेसं धीतरं दस्सामा’’ति अञ्ञेसं धीतरं अदंसु. नगरवासिनो पुनदिवसे आगन्त्वा दारिकं याचिंसु. जनपदवासिनो ‘‘तुम्हे नगरवासिनो नाम छिन्नहिरिका गहपतिका, दिवसं ठपेत्वा दारिकं न गण्हित्थ, मयं तुम्हाकं अनागमनभावेन अञ्ञेसं अदम्हा’’ति. मयं आजीवकं पटिपुच्छित्वा ‘‘‘नक्खत्तं न सोभन’न्ति नागता, देथ नो दारिक’’न्ति. ‘‘अम्हेहि तुम्हाकं अनागमनभावेन अञ्ञेसं दिन्ना, इदानि दिन्नदारिकं कथं पुन आनेस्सामा’’ति.
एवं तेसु अञ्ञमञ्ञं कलहं करोन्तेसु एको नगरवासी पण्डितपुरिसो एकेन कम्मेन जनपदं गतो तेसं नगरवासीनं ‘‘मयं आजीवकं पुच्छित्वा नक्खत्तस्स असोभनभावेन नागता’’ति कथेन्तानं सुत्वा ‘‘नक्खत्तेन को अत्थो, ननु दारिकाय लद्धभावोव नक्खत्त’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
४९. ‘‘नक्खत्तं पतिमानेन्तं, अत्थो बालं उपच्चगा;
अत्थो अत्थस्स नक्खत्तं, किं करिस्सन्ति तारका’’ति.
तत्थ पतिमानेन्तन्ति ओलोकेन्तं, ‘‘इदानि नक्खत्तं भविस्सति, इदानि नक्खत्तं भविस्सती’’ति आगमयमानं. अत्थो बालं उपच्चगाति एतं नगरवासिकं बालं दारिकापटिलाभसङ्खातो अत्थो अतिक्कन्तो. अत्थो अत्थस्स नक्खत्तन्ति यं अत्थं परियेसन्तो चरति, सो पटिलद्धो अत्थोव अत्थस्स नक्खत्तं नाम. किं करिस्सन्ति तारकाति इतरे पन आकासे तारका किं करिस्सन्ति, कतरं अत्थं साधेस्सन्तीति अत्थो. नगरवासिनो कलहं कत्वा दारिकं अलभित्वाव अगमंसु.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, एस आजीवको इदानेव कुलस्स मङ्गलन्तरायं करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा आजीवको एतरहि आजीवकोव अहोसि, तानिपि कुलानि एतरहि कुलानियेव, गाथं वत्वा ठितो पण्डितपुरिसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
नक्खत्तजातकवण्णना नवमा.
[५०] १०. दुम्मेधजातकवण्णना
दुम्मेधानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लोकत्थचरियं आरब्भ कथेसि. सा द्वादसकनिपाते महाकण्हजातके (जा. १.१२.६१ आदयो) आवि भविस्सति.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तस्स मातुकुच्छितो निक्खन्तस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘ब्रह्मदत्तकुमारो’’ति नामं अकंसु. सो सोळसवस्सुद्देसिको हुत्वा तक्कसिलायं सिप्पं उग्गण्हित्वा तिण्णं वेदानं पारं गन्त्वा अट्ठारसन्नं विज्जट्ठानानं निप्फत्तिं पापुणि, अथस्स पिता ओपरज्जं अदासि. तस्मिं समये बाराणसिवासिनो देवतामङ्गलिका होन्ति, देवता नमस्सन्ति, बहू अजेळककुक्कुटभूकरादयो वधित्वा नानप्पकारेहि पुप्फगन्धेहि चेव मंसलोहितेहि च बलिकम्मं करोन्ति. बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘इदानि सत्ता देवतामङ्गलिका, बहुं पाणवधं करोन्ति, महाजनो येभुय्येन अधम्मस्मिंयेव निविट्ठो, अहं पितु अच्चयेन रज्जं लभित्वा एकम्पि अकिलमेत्वा उपायेनेव पाणवधं कातुं न दस्सामी’’ति. सो एकदिवसं रथं अभिरुय्ह नगरा निक्खन्तो अद्दस एकस्मिं महन्ते वटरुक्खे महाजनं सन्निपतितं, तस्मिं रुक्खे निब्बत्तदेवताय सन्तिके पुत्तधीतुयसधनादीसु यं यं इच्छति, तं तं पत्थेन्तं. सो तं दिस्वा रथा ओरुय्ह तं रुक्खं उपसङ्कमित्वा गन्धपुप्फेहि पूजेत्वा उदकेन अभिसेकं कत्वा रुक्खं पदक्खिणं कत्वा देवतामङ्गलिको विय हुत्वा देवतं नमस्सित्वा रथं अभिरुय्ह नगरं पाविसि. ततो पट्ठाय इमिनाव नियामेन अन्तरन्तरे तत्थ गन्त्वा देवतामङ्गलिको विय पूजं करोति.
सो अपरेन समयेन पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय चतस्सो अगतियो वज्जेत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो धम्मेन रज्जं कारेन्तो चिन्तेसि ‘‘मय्हं मनोरथो मत्थकं पत्तो, रज्जे पतिट्ठितोम्हि. यं पनाहं पुब्बे एकं अत्थं चिन्तयिं, इदानि तं मत्थकं पापेस्सामी’’ति अमच्चे च ब्राह्मणगहपतिकादयो च सन्निपातापेत्वा आमन्तेसि ‘‘जानाथ भो मया केन कारणेन रज्जं पत्त’’न्ति? ‘‘न जानाम, देवा’’ति. ‘‘अपि वोहं असुकं नाम वटरुक्खं गन्धादीहि पूजेत्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा नमस्समानो दिट्ठपुब्बो’’ति. ‘‘आम, देवा’’ति. तदाहं पत्थनं अकासिं ‘‘सचे रज्जं पापुणिस्सामि, बलिकम्मं ते करिस्सामी’’ति. ‘‘तस्सा मे देवताय आनुभावेन इदं रज्जं लद्धं, इदानिस्सा बलिकम्मं करिस्सामि, तुम्हे पपञ्चं अकत्वा खिप्पं देवताय बलिकम्मं सज्जेथा’’ति. ‘‘किं किं गण्हाम, देवा’’ति? भो अहं देवताय आयाचमानो ‘‘ये मय्हं रज्जे पाणातिपातादीनि पञ्च दुस्सीलकम्मानि दस अकुसलकम्मपथे समादाय वत्तिस्सन्ति, ते घातेत्वा अन्तवट्टिमंसलोहितादीहि बलिकम्मं करिस्सामी’’ति आयाचिं. तस्मा तुम्हे एवं भेरिं चरापेथ ‘‘अम्हाकं राजा उपराजकालेयेव एवं आयाचि ‘सचाहं रज्जं पापुणिस्सामि, ये मे रज्जे दुस्सीला भविस्सन्ति, ते सब्बे घातेत्वा बलिकम्मं करिस्सामी’ति, सो इदानि पञ्चविधं दुस्सीलकम्मं दसविधं अकुसलकम्मपथं समादाय वत्तमानानं दुस्सीलानं सहस्सं घातेत्वा तेसं हदयमंसादीनि गाहापेत्वा देवताय बलिकम्मं कातुकामो, एवं नगरवासिनो जानन्तू’’ति. एवञ्च पन वत्वा ‘‘येदानि इतो पट्ठाय दुस्सीलकम्मे वत्तिस्सन्ति, तेसं सहस्सं घातेत्वा यञ्ञं यजित्वा आयाचनतो मुच्चिस्सामी’’ति एतमत्थं पकासेन्तो इमं गाथमाह –
५०. ‘‘दुम्मेधानं सहस्सेन, यञ्ञो मे उपयाचितो;
इदानि खोहं यजिस्सामि, बहु अधम्मिको जनो’’ति.
तत्थ दुम्मेधानं सहस्सेनाति ‘‘इदं कम्मं कातुं वट्टति, इदं न वट्टती’’ति अजाननभावेन, दससु वा पन अकुसलकम्मपथेसु समादाय वत्तनभावेन दुट्ठा मेधा एतेसन्ति दुम्मेधा, तेसं दुम्मेधानं निप्पञ्ञानं बालपुग्गलानं गणित्वा गहितेन सहस्सेन. यञ्ञो मे उपयाचितोति मया देवतं उपसङ्कमित्वा ‘‘एवं यजिस्सामी’’ति यञ्ञो याचितो. इदानि खोहं यजिस्सामीति सो अहं इमिना आयाचनेन रज्जस्स पटिलद्धत्ता इदानि यजिस्सामि. किंकारणा? इदानि हि बहु अधम्मिको जनो, तस्मा इदानेव नं गहेत्वा बलिकम्मं करिस्सामीति.
अमच्चा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा ‘‘साधु, देवा’’ति द्वादसयोजनिके बाराणसिनगरे भेरिं चरापेसुं. भेरिया आणं सुत्वा एकम्पि दुस्सीलकम्मं समादाय ठितो एकपुरिसोपि नाहोसि. इति याव बोधिसत्तो रज्जं कारेसि, ताव एकपुग्गलोपि पञ्चसु दससु वा दुस्सीलकम्मेसु एकम्पि कम्मं करोन्तो न पञ्ञायित्थ. एवं बोधिसत्तो एकपुग्गलम्पि अकिलमेन्तो सकलरट्ठवासिनो सीलं रक्खापेत्वा सयम्पि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा जीवितपरियोसाने अत्तनो परिसं आदाय देवनगरं पूरेन्तो अगमासि.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव लोकस्स अत्थं चरति, पुब्बेपि चरियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदापरिसा बुद्धपरिसा अहेसुं, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
दुम्मेधजातकवण्णना दसमा.
अत्थकामवग्गो पञ्चमो.
तस्सुद्दानं –
लोसकतिस्सकपोत, वेळुकं मकसम्पि च;
रोहिणी आरामदूसं, वारुणीदूसवेदब्बं;
नक्खत्तं दुम्मेधं दसाति.
पठमो पण्णासको.