४. कुलावकवग्गो
[३१] १. कुलावकजातकवण्णना
कुलावकाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अपरिस्सावेत्वा पानीयं पीतं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सावत्थितो किर द्वे सहायका दहरभिक्खू जनपदं गन्त्वा एकस्मिं फासुकट्ठाने यथाज्झासयं वसित्वा ‘‘सम्मासम्बुद्धं पस्सिस्सामा’’ति पुन ततो निक्खमित्वा जेतवनाभिमुखा पायिंसु. एकस्स हत्थे परिस्सावनं अत्थि, एकस्स नत्थि. द्वेपि एकतो पानीयं परिस्सावेत्वा पिवन्ति. ते एकदिवसं विवादं अकंसु. परिस्सावनसामिको इतरस्स परिस्सावनं अदत्वा सयमेव पानीयं परिस्सावेत्वा पिवि, इतरो पन परिस्सावनं अलभित्वा पिपासं सन्धारेतुं असक्कोन्तो अपरिस्सावेत्वा पानीयं पिवि. ते उभोपि अनुपुब्बेन जेतवनं पत्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था सम्मोदनीयं कथं कथेत्वा ‘‘कुतो आगतत्था’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, मयं कोसलजनपदे एकस्मिं गामके वसित्वा ततो निक्खमित्वा तुम्हाकं दस्सनत्थाय आगता’’ति. ‘‘कच्चि पन वो समग्गा आगतत्था’’ति? अपरिस्सावनको आह ‘‘अयं, भन्ते, अन्तरामग्गे मया सद्धिं विवादं कत्वा परिस्सावनं नादासी’’ति. इतरोपि आह ‘‘अयं, भन्ते, अपरिस्सावेत्वाव जानं सपाणकं उदकं पिवी’’ति. ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु जानं सपाणकं उदकं पिवी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अपरिस्सावितं उदकं पिविन्ति. सत्था ‘‘भिक्खु पुब्बे पण्डिता देवनगरे रज्जं कारेन्ता युद्धपराजिता समुद्दपिट्ठेन पलायन्ता ‘इस्सरियं निस्साय पाणवधं न करिस्सामा’ति ताव महन्तं यसं परिच्चजित्वा सुपण्णपोतकानं जीवितं दत्वा रथं निवत्तयिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते मगधरट्ठे राजगहे एको मागधराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो यथा एतरहि सक्को पुरिमत्तभावे मगधरट्ठे मचलगामके निब्बत्ति, एवं तस्मिंयेव मचलगामके महाकुलस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. नामग्गहणदिवसे चस्स ‘‘मघकुमारो’’त्वेव नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो ‘‘मघमाणवो’’ति पञ्ञायित्थ. अथस्स मातापितरो समानजातिककुलतो दारिकं आनयिंसु. सो पुत्तधीताहि वड्ढमानो दानपति अहोसि, पञ्च सीलानि रक्खति. तस्मिञ्च गामे तेत्तिंसेव कुलानि होन्ति, तेपि तेत्तिंस कुला मनुस्सा एकदिवसं गाममज्झे ठत्वा गामकम्मं करोन्ति. बोधिसत्तो ठितट्ठाने पादेहि पंसुं वियूहित्वा तं पदेसं रमणीयं कत्वा अट्ठासि, अथञ्ञो एको आगन्त्वा तस्मिं ठाने ठितो. बोधिसत्तो अपरं ठानं रमणीयं कत्वा अट्ठासि, तत्रापि अञ्ञो ठितो. बोधिसत्तो अपरम्पि अपरम्पीति सब्बेसम्पि ठितट्ठानं रमणीयं कत्वा अपरेन समयेन तस्मिं ठाने मण्डपं कारेसि, मण्डपम्पि अपनेत्वा सालं कारेसि, तत्थ फलकासनानि सन्थरित्वा पानीयचाटिं ठपेसि.
अपरेन समयेन तेपि तेत्तिंसजना बोधिसत्तेन समानच्छन्दा अहेसुं. ते बोधिसत्तो पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ततो पट्ठाय तेहि सद्धिं पुञ्ञानि करोन्तो विचरति. तेपि तेनेव सद्धिं पुञ्ञानि करोन्ता कालस्सेव वुट्ठाय वासिफरसुमुसलहत्था चतुमहापथादीसु मुसलेन पासाणे उब्बत्तेत्वा पवट्टेन्ति, यानानं अक्खपटिघातरुक्खे हरन्ति, विसमं समं करोन्ति, सेतुं अत्थरन्ति, पोक्खरणियो खणन्ति, सालं करोन्ति, दानानि देन्ति, सीलानि रक्खन्ति. एवं येभुय्येन सकलगामवासिनो बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा सीलानि रक्खिंसु.
अथ नेसं गामभोजको चिन्तेसि ‘‘अहं पुब्बे एतेसु सुरं पिवन्तेसु पाणातिपातादीनि करोन्तेसु चाटिकहापणादिवसेन चेव दण्डबलिवसेन च धनं लभामि, इदानि पन मघो माणवो सीलं रक्खापेति, तेसं पाणातिपातादीनि कातुं न देति, इदानि पन ते पञ्च सीलानि न रक्खापेस्सामी’’ति कुद्धो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, बहू चोरा गामघातादीनि करोन्ता विचरन्ती’’ति आह. राजा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘गच्छ, ते आनेही’’ति आह. सो गन्त्वा सब्बेपि ते बन्धित्वा आनेत्वा ‘‘आनीता, देव, चोरा’’ति रञ्ञो आरोचेसि. राजा तेसं कम्मं असोधेत्वाव ‘‘हत्थिना ने मद्दापेथा’’ति आह. ततो सब्बेपि ते राजङ्गणे निपज्जापेत्वा हत्थिं आनयिंसु. बोधिसत्तो तेसं ओवादं अदासि ‘‘तुम्हे सीलानि आवज्जेथ, पेसुञ्ञकारके च रञ्ञे च हत्थिम्हि च अत्तनो सरीरे च एकसदिसमेव मेत्तं भावेथा’’ति. ते तथा अकंसु. अथ नेसं मद्दनत्थाय हत्थिं उपनेसुं. सो उपनीयमानोपि न उपगच्छति, महाविरवं विरवित्वा पलायति. अञ्ञं अञ्ञं हत्थिं आनयिंसु, तेपि तथेव पलायिंसु.
राजा ‘‘एतेसं हत्थे किञ्चि ओसधं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘विचिनथा’’ति आह. विचिनन्ता अदिस्वा ‘‘नत्थि, देवा’’ति आहंसु. तेन हि किञ्चि मन्तं परिवत्तेस्सन्ति, पुच्छथ ने ‘‘अत्थि वो परिवत्तनमन्तो’’ति? राजपुरिसा पुच्छिंसु, बोधिसत्तो ‘‘अत्थी’’ति आह. राजपुरिसा ‘‘अत्थि किर, देवा’’ति आरोचयिंसु, राजा सब्बेपि ते पक्कोसापेत्वा ‘‘तुम्हाकं जाननमन्तं कथेथा’’ति आह. बोधिसत्तो अवोच ‘‘देव, अञ्ञो अम्हाकं मन्तो नाम नत्थि, अम्हे पन तेत्तिंसमत्ता जना पाणं न हनाम, अदिन्नं नादियाम, मिच्छाचारं न चराम, मुसावादं न भणाम, मज्जं न पिवाम, मेत्तं भावेम, दानं देम, मग्गं समं करोम, पोक्खरणियो खणाम, सालं करोम, अयं अम्हाकं मन्तो च परित्तञ्च वुड्ढि चा’’ति. राजा तेसं पसन्नो पेसुञ्ञकारकस्स सब्बं गेहविभवं तञ्च तेसंयेव दासं कत्वा अदासि, तं हत्थिञ्च गामञ्च तेसंयेव अदासि.
ते ततो पट्ठाय यथारुचिया पुञ्ञानि करोन्ता ‘‘चतुमहापथे महन्तं सालं कारेस्सामा’’ति वड्ढकिं पक्कोसापेत्वा सालं पट्ठपेसुं. मातुगामेसु पन विगतच्छन्दताय तस्सा सालाय मातुगामानं पत्तिं नादंसु. तेन च समयेन बोधिसत्तस्स गेहे सुधम्मा, चित्ता, नन्दा, सुजाति चतस्सो इत्थियो होन्ति. तासु सुधम्मा वड्ढकिना सद्धिं एकतो हुत्वा ‘‘भातिक, इमिस्सा सालाय मं जेट्ठिकं करोही’’ति वत्वा लञ्जं अदासि. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पठममेव कण्णिकारुक्खं सुक्खापेत्वा तच्छेत्वा विज्झित्वा कण्णिकं निट्ठापेत्वा वत्थेन पलिवेठेत्वा ठपेसि. अथ सालं निट्ठापेत्वा कण्णिकारोपनकाले ‘‘अहो, अय्या, एकं न सरिम्हा’’ति आह. ‘‘किं नाम, भो’’ति. ‘‘कण्णिका लद्धुं वट्टती’’ति. ‘‘होतु आहरिस्सामा’’ति? ‘‘इदानि छिन्नरुक्खेन कातुं न सक्का, पुब्बेयेव छिन्दित्वा तच्छेत्वा विज्झित्वा ठपितकण्णिका लद्धुं वट्टती’’ति. ‘‘इदानि किं कातब्ब’’न्ति? ‘‘सचे कस्सचि गेहे निट्ठापेत्वा ठपिता विक्कायिककण्णिका अत्थि, सा परियेसितब्बा’’ति. ते परियेसन्ता सुधम्माय गेहे दिस्वा मूलेन न लभिंसु. ‘‘सचे मं सालाय पत्तिकं करोथ, दस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘न मयं मातुगामानं पत्तिं दम्हा’’ति आहंसु.
अथ ने वड्ढकी आह ‘‘अय्या, तुम्हे किं कथेथ, ठपेत्वा ब्रह्मलोकं अञ्ञं मातुगामरहितट्ठानं नाम नत्थि, गण्हथ कण्णिकं, एवं सन्ते अम्हाकं कम्मं निट्ठं गमिस्सती’’ति. ते ‘‘साधू’’ति कण्णिकं गहेत्वा सालं निट्ठापेत्वा आसनफलकानि सन्थरित्वा पानीयचाटियो ठपेत्वा यागुभत्तं निबन्धिंसु. सालं पाकारेन परिक्खिपित्वा द्वारं योजेत्वा अन्तोपाकारे वालुकं आकिरित्वा बहिपाकारे तालपन्तियो रोपेसुं. चित्तापि तस्मिं ठाने उय्यानं कारेसि, ‘‘पुप्फूपगफलूपगरुक्खो असुको नाम तस्मिं नत्थी’’ति नाहोसि. नन्दापि तस्मिंयेव ठाने पोक्खरणिं कारेसि पञ्चवण्णेहि पदुमेहि सञ्छन्नं रमणीयं. सुजा न किञ्चि अकासि.
बोधिसत्तो मातु उपट्ठानं पितु उपट्ठानं कुले जेट्ठापचायिककम्मं सच्चवाचं अफरुसवाचं अपिसुणवाचं मच्छेरविनयन्ति इमानि सत्त वतपदानि पूरेत्वा –
‘‘मातापेत्तिभरं जन्तुं, कुले जेट्ठापचायिनं;
सण्हं सखिलसम्भासं, पेसुणेय्यप्पहायिनं.
‘‘मच्छेरविनये युत्तं, सच्चं कोधाभिभुं नरं;
तं वे देवा तावतिंसा, आहु सप्पुरिसो इती’’ति. (सं. नि. १.२५७) –
एवं पसंसियभावं आपज्जित्वा जीवितपरियोसाने तावतिंसभवने सक्को देवराजा हुत्वा निब्बत्ति, तेपिस्स सहाया तत्थेव निब्बत्तिंसु. तस्मिं काले तावतिंसभवने असुरा पटिवसन्ति. सक्को देवराजा ‘‘किं नो साधारणेन रज्जेना’’ति असुरे दिब्बपानं पायेत्वा मत्ते समाने पादेसु गाहापेत्वा सिनेरुपब्बतपादे खिपापेसि. ते असुरभवनमेव सम्पापुणिंसु.
असुरभवनं नाम सिनेरुस्स हेट्ठिमतले तावतिंसदेवलोकप्पमाणमेव, तत्थ देवानं पारिच्छत्तको विय चित्तपाटलि नाम कप्पट्ठियरुक्खो होति. ते चित्तपाटलिया पुप्फिताय जानन्ति ‘‘नायं अम्हाकं देवलोको, देवलोकस्मिञ्हि पारिच्छत्तको पुप्फती’’ति. अथ ते ‘‘जरसक्को अम्हे मत्ते कत्वा महासमुद्दपिट्ठे खिपित्वा अम्हाकं देवनगरं गण्हि, ते मयं तेन सद्धिं युज्झित्वा अम्हाकं देवनगरमेव गण्हिस्सामा’’ति किपिल्लिका विय थम्भं सिनेरुं अनुसञ्चरमाना उट्ठहिंसु. सक्को ‘‘असुरा किर उट्ठिता’’ति सुत्वा समुद्दपिट्ठेयेव अब्भुग्गन्त्वा युज्झमानो तेहि पराजितो दियड्ढयोजनसतिकेन वेजयन्तरथेन दक्खिणसमुद्दस्स मत्थकेन पलायितुं आरद्धो. अथस्स रथो समुद्दपिट्ठेन वेगेन गच्छन्तो सिम्बलिवनं पक्खन्तो, तस्स गमनमग्गे सिम्बलिवनं नळवनं विय छिज्जित्वा छिज्जित्वा समुद्दपिट्ठे पतति. सुपण्णपोतका समुद्दपिट्ठे परिपतन्ता महाविरवं रविंसु. सक्को मातलिं पुच्छि ‘‘सम्म मातलि, किं सद्दो नामेस, अतिकारुञ्ञरवो वत्तती’’ति? ‘‘देव, तुम्हाकं रथवेगेन विचुण्णिते सिम्बलिवने पतन्ते सुपण्णपोतका मरणभयतज्जिता एकविरवं विरवन्ती’’ति.
महासत्तो ‘‘सम्म मातलि, मा अम्हे निस्साय एते किलमन्तु, न मयं इस्सरियं निस्साय पाणवधकम्मं करोम, एतेसं पन अत्थाय मयं जीवितं परिच्चजित्वा असुरानं दस्साम, निवत्तयेतं रथ’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
३१. ‘‘कुलावका मातलि सिम्बलिस्मिं, ईसामुखेन परिवज्जयस्सु;
कामं चजाम असुरेसु पाणं, मामे दिजा विकुलावा अहेसु’’न्ति.
तत्थ कुलावकाति सुपण्णपोतका. मातलीति सारथिं आमन्तेसि. सिम्बलिस्मिन्ति पस्स एते सिम्बलिरुक्खे ओलम्बन्ता ठिताति दस्सेति. ईसामुखेन परिवज्जयस्सूति एते एतस्स रथस्स ईसामुखेन यथा न हञ्ञन्ति, एवं ते परिवज्जयस्सु. कामं चजाम असुरेसु पाणन्ति यदि अम्हेसु असुरानं पाणं चजन्तेसु एतेसं सोत्थि होति, कामं चजाम एकंसेनेव मयं असुरेसु अम्हाकं पाणं चजाम. मामे दिजा विकुलावा अहेसुन्ति इमे पन दिजा इमे गरुळपोतका विद्धस्तविचुण्णितकुलावकताय विकुलावा मा अहेसुं, मा अम्हाकं दुक्खं एतेसं उपरि खिप, निवत्तय निवत्तय रथन्ति. मातलिसङ्गाहको तस्स वचनं सुत्वा रथं निवत्तेत्वा अञ्ञेन मग्गेन देवलोकाभिमुखं अकासि. असुरा पन तं निवत्तयमानमेव दिस्वा ‘‘अद्धा अञ्ञेहिपि चक्कवाळेहि सक्का आगच्छन्ति, बलं लभित्वा रथो निवत्तो भविस्सती’’ति मरणभयभीता पलायित्वा असुरभवनमेव पविसिंसु.
सक्कोपि देवनगरं पविसित्वा द्वीसु देवलोकेसु देवगणेन परिवुतो नगरमज्झे अट्ठासि. तस्मिं खणे पथविं भिन्दित्वा योजनसहस्सुब्बेधो वेजयन्तपासादो उट्ठहि. विजयन्ते उट्ठितत्ता ‘‘वेजयन्तो’’ त्वेव नामं अकंसु. अथ सक्को पुन असुरानं अनागमनत्थाय पञ्चसु ठानेसु आरक्खं ठपेसि. यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘अन्तरा द्विन्नं अयुज्झपुरानं, पञ्चविधा ठपिता अभिरक्खा;
उरगकरोटिपयस्स च हारी, मदनयुता चतुरो च महन्ता’’ति. (सं. नि. अट्ठ. १.१.२४७);
द्वे नगरानिपि युद्धेन गहेतुं असक्कुणेय्यताय अयुज्झपुरानि नाम जातानि देवनगरञ्च असुरनगरञ्च. यदा हि असुरा बलवन्ता होन्ति, अथ देवेहि पलायित्वा देवनगरं पविसित्वा द्वारे पिहिते असुरानं सतसहस्सम्पि किञ्चि कातुं न सक्कोति. यदा देवा बलवन्ता होन्ति, अथ असुरेहि पलायित्वा असुरनगरं पविसित्वा द्वारे पिहिते सक्कानं सतसहस्सम्पि किञ्चि कातुं न सक्कोति. इति इमानि द्वे नगरानि अयुज्झपुरानि नाम. तेसं अन्तरा एतेसु उरगादीसु पञ्चसु ठानेसु सक्केन आरक्खा ठपिता. तत्थ उरग-सद्देन नागा गहिता. ते उदके बलवन्ता होन्ति, तस्मा सिनेरुस्स पठमालिन्दे तेसं आरक्खा. करोटि-सद्देन सुपण्णा गहिता. तेसं किर करोटि नाम पानभोजनं, तेन तं नामं लभिंसु, दुतियालिन्दे तेसं आरक्खा. पयस्सहारि-सद्देन कुम्भण्डा गहिता. दानवरक्खसा किरेते, ततियालिन्दे तेसं आरक्खा. मदनयुत-सद्देन यक्खा गहिता. विसमचारिनो किर ते युद्धसोण्डा, चतुत्थालिन्दे तेसं आरक्खा. चतुरो च महन्ताति चत्तारो महाराजानो वुत्ता, पञ्चमालिन्दे तेसं आरक्खा. तस्मा यदि असुरा कुपिता आविलचित्ता देवपुरं उपयन्ति, पञ्चविधेसु यं गिरिनो पठमं परिभण्डं, तं उरगा परिबाहिय तिट्ठन्ति. एवं सेसेसु सेसा.
इमेसु पन पञ्चसु ठानेसु आरक्खं ठपेत्वा सक्के देवानमिन्दे दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमाने सुधम्मा चवित्वा तस्सेव पादपरिचारिका हुत्वा निब्बत्ति, कण्णिकाय दिन्ननिस्सन्देन चस्सा पञ्चयोजनसतिका सुधम्मा नाम देवसभा उदपादि, यत्थ दिब्बसेतच्छत्तस्स हेट्ठा योजनप्पमाणे कञ्चनपल्लङ्के निसिन्नो सक्को देवानमिन्दो देवमनुस्सानं कत्तब्बकिच्चानि करोति. चित्तापि चवित्वा तस्सेव पादपरिचारिका हुत्वा निब्बत्ति, उय्यानस्स करणनिस्सन्देन चस्सा चित्तलतावनं नाम उय्यानं उदपादि. नन्दापि चवित्वा तस्सेव पादपरिचारिका हुत्वा निब्बत्ति, पोक्खरणिया निस्सन्देन चस्सा नन्दा नाम पोक्खरणी उदपादि.
सुजा पन कुसलकम्मस्स अकतत्ता एकस्मिं अरञ्ञे कन्दराय बकसकुणिका हुत्वा निब्बत्ता. सक्को ‘‘सुजा न पञ्ञायति, कत्थ नु खो निब्बत्ता’’ति आवज्जेन्तो तं दिस्वा तत्थ गन्त्वा तं आदाय देवलोकं आगन्त्वा तस्सा रमणीयं देवनगरं सुधम्मं देवसभं चित्तलतावनं नन्दापोक्खरणिञ्च दस्सेत्वा ‘‘एता कुसलं कत्वा मय्हं पादपरिचारिका हुत्वा निब्बत्ता, त्वं पन कुसलं अकत्वा तिरच्छानयोनियं निब्बत्ता, इतो पट्ठाय सीलं रक्खाही’’ति तं ओवदित्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा तत्थेव नेत्वा विस्सज्जेसि. सापि ततो पट्ठाय सीलं रक्खति. सक्को कतिपाहच्चयेन ‘‘सक्का नु खो सीलं रक्खितु’’न्ति गन्त्वा मच्छरूपेन उत्तानो हुत्वा पुरतो निपज्जि, सा ‘‘मतमच्छको’’ति सञ्ञाय सीसे अग्गहेसि, मच्छो नङ्गुट्ठं चालेसि, अथ नं ‘‘जीवति मञ्ञे’’ति विस्सज्जेसि. सक्को ‘‘साधु साधु, सक्खिस्ससि सीलं रक्खितु’’न्ति अगमासि. सा ततो चुता बाराणसियं कुम्भकारगेहे निब्बत्ति.
सक्को ‘‘कहं नु खो निब्बत्ता’’ति तत्थ निब्बत्तभावं ञत्वा सुवण्णएळालुकानं यानकं पूरेत्वा मज्झे गामस्स महल्लकवेसेन निसीदित्वा ‘‘एळालुकानि गण्हथ, एळालुकानि गण्हथा’’ति उग्घोसेसि. मनुस्सा आगन्त्वा ‘‘देहि, ताता’’ति आहंसु. ‘‘अहं सीलरक्खकानं दम्मि, तुम्हे सीलं रक्खथा’’ति? ‘‘मयं सीलं नाम न जानाम, मूलेन देही’’ति. ‘‘न मय्हं मूलेन अत्थो, सीलरक्खकानञ्ञेवाहं दम्मी’’ति. मनुस्सा ‘‘को चायं एळालुको’’ति पक्कमिंसु. सुजा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘मय्हं आनीतं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा गन्त्वा तं ‘‘देहि, ताता’’ति आह. ‘‘सीलं रक्खसि, अम्मा’’ति? ‘‘आम, रक्खामी’’ति. ‘‘इदं मया तुय्हमेव अत्थाय आभत’’न्ति सद्धिं यानकेन गेहद्वारे ठपेत्वा पक्कामि.
सापि यावजीवं सीलं रक्खित्वा ततो चुता वेपचित्तिस्स असुरिन्दस्स धीता हुत्वा निब्बत्ति, सीलानिसंसेन अभिरूपा अहोसि. सो तस्सा वयप्पत्तकाले ‘‘मय्हं धीता अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं गण्हतू’’ति असुरे सन्निपातेसि. सक्को ‘‘कहं नु खो सा निब्बत्ता’’ति ओलोकेन्तो तत्थ निब्बत्तभावं ञत्वा ‘‘सुजा चित्तरुचितं सामिकं गण्हन्ती मं गण्हिस्सती’’ति असुरवण्णं मापेत्वा तत्थ अगमासि. सुजं अलङ्करित्वा सन्निपातट्ठानं आनेत्वा ‘‘चित्तरुचितं सामिकं गण्हा’’ति आहंसु. सा ओलोकेन्ती सक्कं दिस्वा पुब्बेपि सिनेहवसेन उप्पन्नपेमेन महोघेन विय अज्झोत्थटहदया हुत्वा ‘‘अयं मे सामिको’’ति वत्वा तस्स उपरि पुप्फदामं खिपित्वा अग्गहेसि. असुरा ‘‘अम्हाकं राजा एत्तकं कालं धीतु अनुच्छविकं अलभित्वा इदानि लभति, अयमेवस्सा धीतु पितामहतो महल्लको अनुच्छविको’’ति लज्जमाना पक्कमिंसु. सो तं देवनगरं आनेत्वा अड्ढतेय्यानं नाटिकाकोटीनं जेट्ठिकं कत्वा यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘एवं भिक्खु पुब्बे पण्डिता देवनगरे रज्जं कारयमाना अत्तनो जीवितं परिच्चजन्तापि पाणातिपातं न करिंसु, त्वं नाम एवरूपे निय्यानिके सासने पब्बजित्वा अपरिस्सावितं सपाणकं उदकं पिविस्ससी’’ति तं भिक्खुं गरहित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मातलिसङ्गाहको आनन्दो अहोसि, सक्को पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कुलावकजातकवण्णना पठमा.
[३२] २. नच्चजातकवण्णना
रुदं मनुञ्ञन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं बहुभण्डिकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा देवधम्मजातके (जा. १.१.६) वुत्तसदिसमेव. सत्था तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु बहुभण्डो’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किंकारणा त्वं भिक्खु बहुभण्डो जातोसी’’ति? सो एत्तकं सुत्वाव कुद्धो निवासनपारुपनं छड्डेत्वा ‘‘इमिना दानि नीहारेन विचरामी’’ति सत्थु पुरतो नग्गो अट्ठासि. मनुस्सा ‘‘धी धी’’ति आहंसु. सो ततो पलायित्वा हीनायावत्तो. भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना ‘‘सत्थु नाम पुरतो एवरूपं करिस्सती’’ति तस्स अगुणकथं कथेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति भिक्खू पुच्छि. भन्ते, ‘‘सो हि नाम भिक्खु तुम्हाकं पुरतो चतुपरिसमज्झे हिरोत्तप्पं पहाय गामदारको विय नग्गो ठत्वा मनुस्सेहि जिगुच्छियमानो हीनायावत्तित्वा सासना परिहीनो’’ति तस्स अगुणकथाय निसिन्नाम्हाति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सो भिक्खु हिरोत्तप्पाभावेन रतनसासना परिहीनो, पुब्बे इत्थिरतनपटिलाभतोपि परिहीनोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते पठमकप्पे चतुप्पदा सीहं राजानं अकंसु, मच्छा आनन्दमच्छं, सकुणा सुवण्णहंसं. तस्स पन सुवण्णहंसराजस्स धीता हंसपोतिका अभिरूपा अहोसि. सो तस्सा वरं अदासि, सा अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं वारेसि. हंसराजा तस्सा वरं दत्वा हिमवन्ते सब्बे सकुणे सन्निपातापेसि, नानप्पकारा हंसमोरादयो सकुणगणा समागन्त्वा एकस्मिं महन्ते पासाणतले सन्निपतिंसु. हंसराजा ‘‘अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं आगन्त्वा गण्हातू’’ति धीतरं पक्कोसापेसि. सा सकुणसङ्घं ओलोकेन्ती मणिवण्णगीवं चित्रपेखुणं मोरं दिस्वा ‘‘अयं मे सामिको होतू’’ति आरोचेसि. सकुणसङ्घा मोरं उपसङ्कमित्वा आहंसु ‘‘सम्म मोर, अयं राजधीता एत्तकानं सकुणानं मज्झे सामिकं रोचेन्ती तयि रुचिं उप्पादेसी’’ति. मोरो ‘‘अज्जापि ताव मे बलं न पस्सती’’ति अतितुट्ठिया हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा ताव महतो सकुणसङ्घस्स मज्झे पक्खे पसारेत्वा नच्चितुं आरभि, नच्चन्तो अप्पटिच्छन्नो अहोसि.
सुवण्णहंसराजा लज्जितो ‘‘इमस्स नेव अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी अत्थि, न बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं, नास्स भिन्नहिरोत्तप्पस्स मम धीतरं दस्सामी’’ति सकुणसङ्घमज्झे इमं गाथमाह –
३२. ‘‘रुदं मनुञ्ञं रुचिरा च पिट्ठि, वेळुरियवण्णूपनिभा च गीवा;
ब्याममत्तानि च पेखुणानि, नच्चेन ते धीतरं नो ददामी’’ति.
तत्थ रुदं मनुञ्ञन्ति त-कारस्स द-कारो कतो, रुतं मनापं, वस्सितसद्दो मधुरोति अत्थो. रुचिरा च पिट्ठीति पिट्ठिपि ते चित्रा चेव सोभना च. वेळुरियवण्णूपनिभाति वेळुरियमणिवण्णसदिसा. ब्याममत्तानीति एकब्यामप्पमाणानि. पेखुणानीति पिञ्छानि. नच्चेन ते धीतरं नो ददामीति हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा नच्चितभावेनेव ते एवरूपस्स निल्लज्जस्स धीतरं नो ददामीति वत्वा हंसराजा तस्मिंयेव परिसमज्झे अत्तनो भागिनेय्यस्स हंसपोतकस्स धीतरं अदासि. मोरो हंसपोतिकं अलभित्वा लज्जित्वा ततोव उप्पतित्वा पलायि. हंसराजापि अत्तनो वसनट्ठानमेव गतो.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव एस हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा रतनसासना परिहीनो, पुब्बेपि इत्थिरतनपटिलाभतो परिहीनोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मोरो बहुभण्डिको अहोसि, हंसराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
नच्चजातकवण्णना दुतिया.
[३३] ३. सम्मोदमानजातकवण्णना
सम्मोदमानाति इदं सत्था कपिलवत्थुं उपनिस्साय निग्रोधारामे विहरन्तो चुम्बटककलहं आरब्भ कथेसि. सो कुणालजातके (जा. २.२१.कुणालजातक) आवि भविस्सति. तदा पन सत्था ञातके आमन्तेत्वा ‘‘महाराजा ञातकानं अञ्ञमञ्ञं विग्गहो नाम न युत्तो, तिरच्छानगतापि हि पुब्बे समग्गकाले पच्चामित्ते अभिभवित्वा सोत्थिं पत्ता यदा विवादमापन्ना, तदा महाविनासं पत्ता’’ति वत्वा ञातिराजकुलेहि आयाचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वट्टकयोनियं निब्बत्तित्वा अनेकवट्टकसहस्सपरिवारो अरञ्ञे पटिवसति. तदा एको वट्टकलुद्दको तेसं वसनट्ठानं गन्त्वा वट्टकवस्सितं कत्वा तेसं सन्निपतितभावं ञत्वा तेसं उपरि जालं खिपित्वा परियन्तेसु मद्दन्तो सब्बे एकतो कत्वा पच्छिं पूरेत्वा घरं गन्त्वा ते विक्किणित्वा तेन मूलेन जीविकं कप्पेति. अथेकदिवसं बोधिसत्तो ते वट्टके आह – ‘‘अयं साकुणिको अम्हाकं ञातके विनासं पापेति, अहं एकं उपायं जानामि, एनेस अम्हे गण्हितुं न सक्खिस्सति, इतो दानि पट्ठाय एतेन तुम्हाकं उपरि जाले खित्तमत्ते एकेको एकेकस्मिं जालक्खिके सीसं ठपेत्वा जालं उक्खिपित्वा इच्छितट्ठानं हरित्वा एकस्मिं कण्टकगुम्बे पक्खिपथ, एवं सन्ते हेट्ठा तेन तेन ठानेन पलायिस्सामा’’ति. ते सब्बे ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणिंसु. दुतियदिवसे उपरि जाले खित्ते ते बोधिसत्तेन वुत्तनयेनेव जालं उक्खिपित्वा एकस्मिं कण्टकगुम्बे खिपित्वा सयं हेट्ठाभागेन ततो ततो पलायिंसु. साकुणिकस्स गुम्बतो जालं मोचेन्तस्सेव विकालो जातो, सो तुच्छहत्थोव अगमासि.
पुनदिवसतो पट्ठायपि वट्टका तथेव करोन्ति. सोपि याव सूरियत्थङ्गमना जालमेव मोचेन्तो किञ्चि अलभित्वा तुच्छहत्थोव गेहं गच्छति. अथस्स भरिया कुज्झित्वा ‘‘त्वं दिवसे दिवसे तुच्छहत्थो आगच्छसि, अञ्ञम्पि ते बहि पोसितब्बट्ठानं अत्थि मञ्ञे’’ति आह. साकुणिको ‘‘भद्दे, मम अञ्ञं पोसितब्बट्ठानं नत्थि, अपिच खो पन ते वट्टका समग्गा हुत्वा चरन्ति, मया खित्तमत्ते जालं आदाय कण्टकगुम्बे खिपित्वा गच्छन्ति, न खो पनेते सब्बकालमेव सम्मोदमाना विहरिस्सन्ति, त्वं मा चिन्तयि, यदा ते विवादमापज्जिस्सन्ति, तदा ते सब्बेव आदाय तव मुखं हासयमानो आगच्छिस्सामी’’ति वत्वा भरियाय इमं गाथमाह –
३३. ‘‘सम्मोदमाना गच्छन्ति, जालमादाय पक्खिनो;
यदा ते विवदिस्सन्ति, तदा एहिन्ति मे वस’’न्ति.
तत्थ यदा ते विवदिस्सन्तीति यस्मिं काले ते वट्टका नानालद्धिका नानागाहा हुत्वा विवदिस्सन्ति, कलहं करिस्सन्तीति अत्थो. तदा एहिन्ति मे वसन्ति तस्मिं काले सब्बेपि ते मम वसं आगच्छिस्सन्ति. अथाहं ते गहेत्वा तव मुखं हासेन्तो आगच्छिस्सामीति भरियं समस्सासेसि.
कतिपाहस्सेव पन अच्चयेन एको वट्टको गोचरभूमिं ओतरन्तो असल्लक्खेत्वा अञ्ञस्स सीसं अक्कमि, इतरो ‘‘को मं सीसे अक्कमी’’ति कुज्झिं. ‘‘अहं असल्लक्खेत्वा अक्कमिं, मा कुज्झी’’ति वुत्तेपि कुज्झियेव. ते पुनप्पुनं कथेन्ता ‘‘त्वमेव मञ्ञे जालं उक्खिपसी’’ति अञ्ञमञ्ञं विवादं करिंसु. तेसु विवदन्तेसु बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘विवादके सोत्थिभावो नाम नत्थि, इदानेव ते जालं न उक्खिपिस्सन्ति, ततो महन्तं विनासं पापुणिस्सन्ति, साकुणिको ओकासं लभिस्सति, मया इमस्मिं ठाने न सक्का वसितु’’न्ति. सो अत्तनो परिसं आदाय अञ्ञत्थ गतो. साकुणिकोपि खो कतिपाहच्चयेन आगन्त्वा वट्टकवस्सितं वस्सित्वा तेसं सन्निपतितानं उपरि जालं खिपि. अथेको वट्टको ‘‘तुय्हं किर जालं उक्खिपन्तस्सेव मत्थके लोमानि पतितानि, इदानि उक्खिपा’’ति आह. अपरो ‘‘तुय्हं किर जालं उक्खिपन्तस्सेव द्वीसु पक्खेसु पत्तानि पतितानि, इदानि उक्खिपा’’ति आह. इति तेसं ‘‘त्वं उक्खिप, त्वं उक्खिपा’’ति वदन्तानञ्ञेव साकुणिको जालं उक्खिपित्वा सब्बेव ते एकतो कत्वा पच्छिं पूरेत्वा भरियं हासयमानो गेहं अगमासि.
सत्था ‘‘एवं महाराजा ञातकानं कलहो नाम न युत्तो, कलहो विनासमूलमेव होती’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अपण्डितवट्टको देवदत्तो अहोसि, पण्डितवट्टको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सम्मोदमानजातकवण्णना ततिया.
[३४] ४. मच्छजातकवण्णना
न मं सीतं न मं उण्हन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छि. ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. ‘‘केनासि उक्कण्ठापितो’’ति? ‘‘पुराणदुतियिका मे, भन्ते मधुरहत्थरसा, तं जहितुं न सक्कोमी’’ति. अथ नं सत्था ‘‘भिक्खु एसा इत्थी तव अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय मरणं पापुणन्तो मं आगम्म मरणा मुत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि. तदा केवट्टा नदियं जालं खिपिंसु. अथेको महामच्छो रतिवसेन अत्तनो मच्छिया सद्धिं कीळमानो आगच्छति. तस्स सा मच्छी पुरतो गच्छमाना जालगन्धं घायित्वा जालं परिहरमाना गता. सो पन कामगिद्धो लोलमच्छो जालकुच्छिमेव पविट्ठो. केवट्टा तस्स जालं पविट्ठभावं ञत्वा जालं उक्खिपित्वा मच्छं गहेत्वा अमारेत्वाव वालिकापिट्ठे खिपित्वा ‘‘इमं अङ्गारेसु पचित्वा खादिस्सामा’’ति अङ्गारे करोन्ति, सूलं तच्छेन्ति. मच्छो ‘‘एतं अङ्गारतापनं वा सूलविज्झनं वा अञ्ञं वा पन दुक्खं न मं किलमेति, यं पनेसा मच्छी ‘अञ्ञं सो नून रतिया गतो’ति मयि दोमनस्सं आपज्जति, तमेव मं बाधती’’ति परिदेवमानो इमं गाथमाह –
३४. ‘‘न मं सीतं न मं उण्हं, न मं जालस्मि बाधनं;
यञ्च मं मञ्ञते मच्छी, अञ्ञं सो रतिया गतो’’ति.
तत्थ न मं सीतं न मं उण्हन्ति मच्छानं उदका नीहटकाले सीतं होति, तस्मिं विगते उण्हं होति, तदुभयम्पि सन्धाय ‘‘न मं सीतं न मं उण्हं बाधती’’ति परिदेवति. यम्पि अङ्गारेसु पच्चनमूलकं दुक्खं भविस्सति, तम्पि सन्धाय ‘‘न मं उण्ह’’न्ति परिदेवतेव. न मं जालस्मि बाधनन्ति यम्पि मे जालस्मिं बाधनं अहोसि, तम्पि मं न बाधेतीति परिदेवति. ‘‘यञ्च म’’न्तिआदीसु अयं पिण्डत्थो – सा मच्छी मम जाले पतितस्स इमेहि केवट्टेहि गहितभावं अजानन्ती मं अपस्समाना ‘‘सो मच्छो इदानि अञ्ञं मच्छिं कामरतिया गतो भविस्सती’’ति चिन्तेति, तं तस्सा दोमनस्सप्पत्ताय चिन्तनं मं बाधतीति वालिकापिट्ठे निपन्नो परिदेवति.
तस्मिं समये पुरोहितो दासपरिवुतो न्हानत्थाय नदीतीरं आगतो. सो पन सब्बरुतञ्ञू होति. तेनस्स मच्छपरिदेवनं सुत्वा एतदहोसि ‘‘अयं मच्छो किलेसवसेन परिदेवति, एवं आतुरचित्तो खो पनेस मीयमानो निरयेयेव निब्बत्तिस्सति, अहमस्स अवस्सयो भविस्सामी’’ति केवट्टानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अम्भो तुम्हे अम्हाकं एकदिवसम्पि ब्यञ्जनत्थाय मच्छं न देथा’’ति आह. केवट्टा ‘‘किं वदेथ, सामि, तुम्हाकं रुच्चनकमच्छं गण्हित्वा गच्छथा’’ति आहंसु. ‘‘अम्हाकं अञ्ञेन कम्मं नत्थि, इमञ्ञेव देथा’’ति. ‘‘गण्हथ सामी’’ति. बोधिसत्तो तं उभोहि हत्थेहि गहेत्वा नदीतीरे निसीदित्वा ‘‘अम्भो मच्छ, सचे ताहं अज्ज न पस्सेय्यं, जीवितक्खयं पापुणेय्यासि, इदानि इतो पट्ठाय मा किलेसवसिको अहोसी’’ति ओवदित्वा उदके विस्सज्जेत्वा न्हत्वा नगरं पाविसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मच्छी पुराणदुतियिका अहोसि, मच्छो उक्कण्ठितभिक्खु पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मच्छजातकवण्णना चतुत्था.
[३५] ५. वट्टकजातकवण्णना
सन्ति पक्खा अपतनाति इदं सत्था मगधेसु चारिकं चरमानो दावग्गिनिब्बानं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये सत्था मगधेसु चारिकं चरमानो अञ्ञतरस्मिं मगधगामके पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो भिक्खुगणपरिवुतो मग्गं पटिपज्जि. तस्मिं समये महाडाहो उट्ठहि, पुरतो च पच्छतो च बहू भिक्खू दिस्सन्ति, सोपि खो अग्गि एकधूमो एकजालो हुत्वा अवत्थरमानो आगच्छतेव. तत्थेके पुथुज्जनभिक्खू मरणभयभीता ‘‘पटग्गिं दस्साम, तेन दड्ढट्ठानं इतरो अग्गि न ओत्थरिस्सती’’ति अरणिसहितं नीहरित्वा अग्गिं करोन्ति. अपरे आहंसु ‘‘आवुसो, तुम्हे किं नाम करोथ, गगनमज्झे ठितं चन्दमण्डलं, पाचीनलोकधातुतो उग्गच्छन्तं सहस्सरंसिपटिमण्डितं सूरियमण्डलं, वेलाय तीरे ठिता समुद्दं, सिनेरुं निस्साय ठिता सिनेरुं अपस्सन्ता विय सदेवके लोके अग्गपुग्गलं अत्तना सद्धिं गच्छन्तमेव सम्मासम्बुद्धं अनोलोकेत्वा ‘पटग्गिं देमा’ति वदथ, बुद्धबलं नाम न जानाथ, एथ सत्थु सन्तिकं गमिस्सामा’’ति. ते पुरतो च पच्छतो च गच्छन्ता सब्बेपि एकतो हुत्वा दसबलस्स सन्तिकं अगमंसु. सत्था महाभिक्खुसङ्घपरिवारो अञ्ञतरस्मिं पदेसे अट्ठासि. दावग्गि अभिभवन्तो विय विरवन्तो आगच्छति. आगन्त्वा तथागतस्स ठितट्ठानं पत्वा तस्स पदेसस्स समन्ता सोळसकरीसमत्तट्ठानं पत्तो उदके ओपिलापिततिणुक्का विय निब्बायि, विनिब्बेधतो द्वत्तिंसकरीसमत्तट्ठानं अवत्थरितुं नासक्खि.
भिक्खू सत्थु गुणकथं आरभिंसु – ‘‘अहो बुद्धानं गुणा नाम, अयञ्हि नाम अचेतनो अग्गि बुद्धानं ठितट्ठानं अवत्थरितुं न सक्कोति, उदके तिणुक्का विय निब्बायति, अहो बुद्धानं आनुभावो नामा’’ति. सत्था तेसं कथं सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, एतं एतरहि मय्हं बलं, यं इमं भूमिप्पदेसं पत्वा एस अग्गि निब्बायति. इदं पन मय्हं पोराणकसच्चबलं. इमस्मिञ्हि पदेसे सकलम्पि इमं कप्पं अग्गि न जलिस्सति, कप्पट्ठियपाटिहारियं नामेत’’न्ति आह. अथायस्मा आनन्दो सत्थु निसीदनत्थाय चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेसि, निसीदि सत्था पल्लङ्कं आभुजित्वा. भिक्खुसङ्घोपि तथागतं वन्दित्वा परिवारेत्वा निसीदि. अथ सत्था ‘‘इदं ताव, भन्ते, अम्हाकं पाकटं, अतीतं पटिच्छन्नं, तं नो पाकटं करोथा’’ति भिक्खूहि आयाचितो अतीतं आहरि.
अतीते मगधरट्ठे तस्मिंयेव पदेसे बोधिसत्तो वट्टकयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा मातुकुच्छितो जातो अण्डकोसं पदालेत्वा निक्खन्तकाले महागेण्डुकप्पमाणो वट्टकपोतको अहोसि. अथ नं मातापितरो कुलावके निपज्जापेत्वा मुखतुण्डकेन गोचरं आहरित्वा पोसेन्ति. तस्स पक्खे पसारेत्वा आकासे गमनबलं वा पादे उक्खिपित्वा थले गमनबलं वा नत्थि. तञ्च पदेसं संवच्छरे संवच्छरे दावग्गि गण्हाति, सो तस्मिम्पि समये महारवं रवन्तो तं पदेसं गण्हि, सकुणसङ्घा अत्तनो अत्तनो कुलावकेहि निक्खमित्वा मरणभयभीता विरवन्ता पलायन्ति, बोधिसत्तस्सपि मातापितरो मरणभयभीता बोधिसत्तं छड्डेत्वा पलायिंसु. बोधिसत्तो कुलावके निपन्नकोव गीवं उक्खिपित्वा अवत्थरित्वा आगच्छन्तं अग्गिं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘सचे मय्हं पक्खे पसारेत्वा आकासेन गमनबलं भवेय्य, उप्पतित्वा अञ्ञत्थ गच्छेय्यं. सचे पादे उक्खिपित्वा गमनबलं भवेय्य, पदवारेन अञ्ञत्थ गच्छेय्यं. मातापितरोपि खो मे मरणभयभीता मं एककं पहाय अत्तानं परित्तायन्ता पलाता. इदानि मे अञ्ञं पटिसरणं नत्थि, अताणोम्हि असरणो, किं नु खो अज्ज मया कातुं वट्टती’’ति.
अथस्स एतदहोसि ‘‘इमस्मिं लोके सीलगुणो नाम अत्थि, सच्चगुणो नाम अत्थि, अतीते पारमियो पूरेत्वा बोधिमूले निसीदित्वा अभिसम्बुद्धा सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्ना सच्चानुद्दयकारुञ्ञखन्तिसमन्नागता सब्बसत्तेसु समप्पवत्तमेत्ताभावना सब्बञ्ञुबुद्धा नाम अत्थि, तेहि च पटिविद्धा धम्मगुणा नाम अत्थि, मयि चापि एकं सच्चं अत्थि, संविज्जमानो एको सभावधम्मो पञ्ञायति, तस्मा अतीते बुद्धे चेव तेहि पटिविद्धगुणे च आवज्जेत्वा मयि विज्जमानं सच्चसभावधम्मं गहेत्वा सच्चकिरियं कत्वा अग्गिं पटिक्कमापेत्वा अज्ज मया अत्तनो चेव सेससकुणानञ्च सोत्थिभावं कातुं वट्टती’’ति. तेन वुत्तं –
‘‘अत्थि लोके सीलगुणो, सच्चं सोचेय्यनुद्दया;
तेन सच्चेन काहामि, सच्चकिरियमनुत्तरं.
‘‘आवज्जेत्वा धम्मबलं, सरित्वा पुब्बके जिने;
सच्चबलमवस्साय, सच्चकिरियमकासह’’न्ति. (चरिया. ३.७९-८०);
अथ बोधिसत्तो अतीते परिनिब्बुतानं बुद्धानं गुणे आवज्जेत्वा अत्तनि विज्जमानं सच्चसभावं आरब्भ सच्चकिरियं करोन्तो इमं गाथमाह –
३५. ‘‘सन्ति पक्खा अपतना, सन्ति पादा अवञ्चना;
मातापिता च निक्खन्ता, जातवेद पटिक्कमा’’ति.
तत्थ सन्ति पक्खा अपतनाति मय्हं पक्खा नाम अत्थि उपलब्भन्ति, नो च खो सक्का एतेहि उप्पतितुं आकासेन गन्तुन्ति अपतना. सन्ति पादा अवञ्चनाति पादापि मे अत्थि, तेहि पन वञ्चितुं पदवारगमनेन गन्तुं न सक्काति अवञ्चना. मातापिता च निक्खन्ताति ये च मं अञ्ञत्थ नेय्युं, तेपि मरणभयेन मातापितरो निक्खन्ता. जातवेदाति अग्गिं आलपति. सो हि जातोव वेदयति पञ्ञायति, तस्मा ‘‘जातवेदो’’ति वुच्चति. पटिक्कमाति पटिगच्छ निवत्ताति जातवेदं आणापेति.
इति महासत्तो ‘‘सचे मय्हं पक्खानं अत्थिभावो, ते च पसारेत्वा आकासे अपतनभावो, पादानं अत्थिभावो, ते च उक्खिपित्वा अवञ्चनभावो, मातापितूनं मं कुलावकेयेव छड्डेत्वा पलातभावो च सच्चो सभावभूतोयेव, जातवेद, एतेन सच्चेन त्वं इतो पटिक्कमा’’ति कुलावके निपन्नकोव सच्चकिरियं अकासि. तस्स सह सच्चकिरियाय सोळसकरीसमत्ते ठाने जातवेदो पटिक्कमि. पटिक्कमन्तो च न झायमानोव अञ्ञं गतो, उदके पन ओपिलापिता उक्का विय तत्थेव निब्बायि. तेन वुत्तं –
‘‘सह सच्चे कते मय्हं, महापज्जलितो सिखी;
वज्जेसि सोळस करीसानि, उदकं पत्वा यथा सिखी’’ति. (चरिया. ३.८२);
तं पन ठानं सकलेपि इमस्मिं कप्पे अग्गिना अनभिभवनीयत्ता कप्पट्ठियपाटिहारियं नाम जातं. एवं बोधिसत्तो सच्चकिरियं कत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इमस्स वनस्स अग्गिना अनज्झोत्थरणं एतरहि मय्हं बलं, पोराणं पनेतं वट्टपोतककाले मय्हमेव सच्चबल’’न्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि. सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेसुं, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहत्तं पत्ताति. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मातापितरो एतरहि मातापितरोव अहेसुं, वट्टकराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वट्टकजातकवण्णना पञ्चमा.
[३६] ६. सकुणजातकवण्णना
यं निस्सिताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो दड्ढपण्णसालं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. एको किर भिक्खु सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा जेतवनतो निक्खम्म कोसलेसु एकं पच्चन्तगामं निस्साय एकस्मिं अरञ्ञसेनासने वसति. अथस्स पठममासेयेव पण्णसाला डय्हित्थ. सो ‘‘पण्णसाला मे दड्ढा, दुक्खं वसामी’’ति मनुस्सानं आचिक्खि. मनुस्सा ‘‘इदानि नो खेत्तं परिसुक्खं, केदारे पायेत्वा करिस्साम’’, तस्मिं पायिते ‘‘बीजं वपित्वा’’, बीजे वुत्ते ‘‘वतिं कत्वा’’, वतिया कताय ‘‘निद्दायित्वा, लायित्वा, मद्दित्वा’’ति एवं तं तं कम्मं अपदिसन्तायेव तेमासं वीतिनामेसुं. सो भिक्खु तेमासं अज्झोकासे दुक्खं वसन्तो कम्मट्ठानं वड्ढेत्वा विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि. पवारेत्वा पन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं भिक्खु सुखेन वस्संवुत्थोसि, कम्मट्ठानं ते मत्थकं पत्त’’न्ति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आचिक्खित्वा ‘‘सेनासनसप्पायस्स मे अभावेन कम्मट्ठानं मत्थकं न पत्त’’न्ति आह. सत्था ‘‘पुब्बे भिक्खु तिरच्छानगतापि अत्तनो सप्पायासप्पायं जानिंसु, त्वं कस्मा न अञ्ञासी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सकुणयोनियं निब्बत्तित्वा सकुणसङ्घपरिवुतो अरञ्ञायतने साखाविटपसम्पन्नं महारुक्खं निस्साय वसति. अथेकदिवसं तस्स रुक्खस्स साखासु अञ्ञमञ्ञं घंसन्तीसु चुण्णं पतति, धूमो उट्ठाति. तं दिस्वा बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘इमा द्वे साखा एवं घंसमाना अग्गिं विस्सज्जेस्सन्ति, सो पतित्वा पुराणपण्णानि गण्हिस्सति, ततो पट्ठाय इमम्पि रुक्खं झापेस्सति, न सक्का इध अम्हेहि वसितुं, इतो पलायित्वा अञ्ञत्थ गन्तुं वट्टती’’ति. सो सकुणसङ्घस्स इमं गाथमाह –
३६. ‘‘यं निस्सिता जगतिरुहं विहङ्गमा, स्वायं अग्गिं पमुञ्चति;
दिसा भजथ वक्कङ्गा, जातं सरणतो भय’’न्ति.
तत्थ जगतिरुहन्ति जगति वुच्चति पथवी, तत्थ जातत्ता रुक्खो ‘‘जगतिरुहो’’ति वुच्चति. विहङ्गमाति विहं वुच्चति आकासं, तत्थ गमनतो पक्खी ‘‘विहङ्गमा’’ति वुच्चन्ति. दिसा भजथाति इमं रुक्खं मुञ्चित्वा इतो पलायन्ता चतस्सो दिसा भजथ. वक्कङ्गाति सकुणे आलपति. ते हि उत्तमङ्गं गलं कदाचि कदाचि वङ्कं करोन्ति, तस्मा ‘‘वक्कङ्गा’’ति वुच्चन्ति. वङ्का वा तेसं उभोसु पस्सेसु पक्खा जाताति वक्कङ्गा. जातं सरणतो भयन्ति अम्हाकं अवस्सयरुक्खतोयेव भयं निब्बत्तं, एथ अञ्ञत्थ गच्छामाति.
बोधिसत्तस्स वचनकरा पण्डितसकुणा तेन सद्धिं एकप्पहारेनेव उप्पतित्वा अञ्ञत्थ गता. ये पन अपण्डिता, ते ‘‘एवमेव एस बिन्दुमत्ते उदके कुम्भीले पस्सती’’ति तस्स वचनं अग्गहेत्वा तत्थेव वसिंसु. ततो न चिरस्सेव बोधिसत्तेन चिन्तिताकारेनेव अग्गि निब्बत्तित्वा तं रुक्खं अग्गहेसि. धूमेसु च जालासु च उट्ठितासु धूमन्धा सकुणा अञ्ञत्थ गन्तुं नासक्खिंसु, अग्गिम्हि पतित्वा पतित्वा विनासं पापुणिंसु.
सत्था ‘‘एवं भिक्खु पुब्बे तिरच्छानगतापि रुक्खग्गे वसन्ता अत्तनो सप्पायासप्पायं जानन्ति, त्वं कस्मा न अञ्ञासी’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि. सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. सत्थापि अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बोधिसत्तस्स वचनकरा सकुणा बुद्धपरिसा अहेसुं, पण्डितसकुणो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सकुणजातकवण्णना छट्ठा.
[३७] ७. तित्तिरजातकवण्णना
ये वुड्ढमपचायन्तीति इदं सत्था सावत्थिं गच्छन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स सेनासनपटिबाहनं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिकेन हि विहारं कारेत्वा दूते पेसिते सत्था राजगहा निक्खम्म वेसालिं पत्वा तत्थ यथाभिरन्तं विहरित्वा ‘‘सावत्थिं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. तेन च समयेन छब्बग्गियानं अन्तेवासिका पुरतो पुरतो गन्त्वा थेरानं सेनासनेसु अग्गहितेस्वेव ‘‘इदं सेनासनं अम्हाकं उपज्झायस्स, इदं आचरियस्स, इदं अम्हाकमेव भविस्सती’’ति सेनासनानि पलिबुन्धेन्ति. पच्छा आगता थेरा सेनासनानि न लभन्ति. सारिपुत्तत्थेरस्सापि अन्तेवासिका थेरस्स सेनासनं परियेसन्ता न लभिंसु. थेरो सेनासनं अलभन्तो सत्थु सेनासनस्स अविदूरे एकस्मिं रुक्खमूले निसज्जाय च चङ्कमेन च रत्तिं वीतिनामेसि. सत्था पच्चूससमये निक्खमित्वा उक्कासि, थेरोपि उक्कासि. ‘‘को एसो’’ति? ‘‘अहं, भन्ते, सारिपुत्तो’’ति. ‘‘सारिपुत्त, इमाय वेलाय इध किं करोसी’’ति? ‘‘सो तं पवत्तिं आरोचेसि’’. सत्था थेरस्स वचनं सुत्वा ‘‘इदानि ताव मयि जीवन्तेयेव भिक्खू अञ्ञमञ्ञं अगारवा अपतिस्सा विहरन्ति, परिनिब्बुते किं नु खो करिस्सन्ती’’ति आवज्जेन्तस्स धम्मसंवेगो उदपादि.
सो पभाताय रत्तिया भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा भिक्खू पुच्छि ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, छब्बग्गिया भिक्खू पुरतो पुरतो गन्त्वा थेरानं भिक्खूनं सेनासनं पटिबाहन्ती’’ति. ‘‘सच्चं, भगवा’’ति? ततो छब्बग्गिये गरहित्वा धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि ‘‘को नु खो, भिक्खवे, अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डं अरहती’’ति? एकच्चे ‘‘खत्तियकुला पब्बजितो’’ति आहंसु, एकच्चे ‘‘ब्राह्मणकुला, गहपतिकुला पब्बजितो’’ति, अपरे ‘‘विनयधरो, धम्मकथिको, पठमस्स झानस्स लाभी, दुतियस्स, ततियस्स, चतुत्थस्स झानस्स लाभी’’ति. अपरे ‘‘सोतापन्नो, सकदागामी, अनागामी, अरहा, तेविज्जो, छळभिञ्ञो’’ति आहंसु. एवं तेहि भिक्खूहि अत्तनो अत्तनो रुचिवसेन अग्गासनादिरहानं कथितकाले सत्था आह – ‘‘न, भिक्खवे, मय्हं सासने अग्गासनादीनि पत्वा खत्तियकुला पब्बजितो पमाणं, न ब्राह्मणकुला पब्बजितो, न गहपतिकुला पब्बजितो, न विनयधरो, न सुत्तन्तिको, न आभिधम्मिको, न पठमज्झानादिलाभिनो, न सोतापन्नादयो पमाणं, अथ खो, भिक्खवे, इमस्मिं सासने यथावुड्ढं अभिवादनं पच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं कातब्बं, अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डो लद्धब्बो. इदमेत्थ पमाणं. तस्मा वुड्ढतरो भिक्खु एतेसं अनुच्छविको. इदानि खो पन, भिक्खवे, सारिपुत्तो मय्हं अग्गसावको अनुधम्मचक्कप्पवत्तको ममानन्तरं सेनासनं लद्धुं अरहति, सो इमं रत्तिं सेनासनं अलभन्तो रुक्खमूले वीतिनामेसि, तुम्हे इदानेव एवं अगारवा अपतिस्सा, गच्छन्ते गच्छन्ते काले किन्ति कत्वा विहरिस्सथा’’ति. अथ नेसं ओवाददानत्थाय ‘‘पुब्बे, भिक्खवे, तिरच्छानगतापि ‘न खो पनेतं अम्हाकं पतिरूपं, यं मयं अञ्ञमञ्ञं अगारवा अपतिस्सा असभागवुत्तिनो विहरेय्याम, अम्हेसु महल्लकतरं जानित्वा तस्स अभिवादनादीनि करिस्सामा’ति साधुकं वीमंसित्वा ‘अयं नो महल्लको’ति ञत्वा तस्स अभिवादनादीनि कत्वा देवपथं पूरयमाना गता’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते हिमवन्तप्पदेसे एकं महानिग्रोधं उपनिस्साय तयो सहाया विहरिंसु – तित्तिरो, मक्कटो, हत्थीति. ते अञ्ञमञ्ञं अगारवा अपतिस्सा असभागवुत्तिनो अहेसुं. अथ नेसं एतदहोसि ‘‘न युत्तं अम्हाकं एवं विहरितुं, यंनून मयं यो नो महल्लकतरो, तस्स अभिवादनादीनि करोन्ता विहरेय्यामा’’ति. ‘‘को पन नो महल्लकतरो’’ति चिन्तेन्ता एकदिवसं ‘‘अत्थेसो उपायो’’ति तयोपि जना निग्रोधमूले निसीदित्वा तित्तिरो च मक्कटो च हत्थिं पुच्छिंसु ‘‘सम्म हत्थि, त्वं इमं निग्रोधरुक्खं कीवप्पमाणकालतो पट्ठाय जानासी’’ति? सो आह ‘‘सम्मा, अहं तरुणपोतककाले इमं निग्रोधगच्छं अन्तरसत्थीसु कत्वा गच्छामि, अवत्थरित्वा ठितकाले च पन मे एतस्स अग्गसाखा नाभिं घट्टेति, एवाहं इमं गच्छकालतो पट्ठाय जानामी’’ति पुन उभोपि जना पुरिमनयेनेव मक्कटं पुच्छिंसु. सो आह ‘‘अहं सम्मा मक्कटच्छापको समानो भूमियं निसीदित्वा गीवं अनुक्खिपित्वाव इमस्स निग्रोधपोतकस्स अग्गङ्कुरे खादामि, एवाहं इमं खुद्दककालतो पट्ठाय जानामी’’ति. अथ इतरे उभोपि पुरिमनयेनेव तित्तिरं पुच्छिंसु. सो आह ‘‘सम्मा, पुब्बे असुकस्मिं नाम ठाने महानिग्रोधरुक्खो अहोसि, अहं तस्स फलानि खादित्वा इमस्मिं ठाने वच्चं पातेसिं, ततो एस रुक्खो जातो, एवाहं इमं अजातकालतो पट्ठाय जानामि, तस्मा अहं तुम्हेहि जातिया महल्लकतरो’’ति.
एवं वुत्ते मक्कटो च हत्थी च तित्तिरपण्डितं आहंसु ‘‘सम्म, त्वं अम्हेहि महल्लकतरो, इतो पट्ठाय मयं तव सक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनानि चेव अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मानि च करिस्साम, ओवादे च ते ठस्साम, त्वं पन इतो पट्ठाय अम्हाकं ओवादानुसासनिं ददेय्यासी’’ति. ततो पट्ठाय तित्तिरो तेसं ओवादं अदासि, सीलेसु पतिट्ठापेसि, सयम्पि सीलानि समादियि. ते तयोपि जना पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठाय अञ्ञमञ्ञं सगारवा सप्पतिस्सा सभागवुत्तिनो हुत्वा जीवितपरियोसाने देवलोकपरायणा अहेसुं. तेसं तिण्णं समादानं तित्तिरियं ब्रह्मचरियं नाम अहोसि.
ते हि नाम, भिक्खवे, तिरच्छानगता अञ्ञमञ्ञं सगारवा सप्पतिस्सा विहरिंसु, तुम्हे एवं स्वाखाते धम्मविनये पब्बजित्वा कस्मा अञ्ञमञ्ञं अगारवा अपतिस्सा विहरथ. अनुजानामि, भिक्खवे, इतो पट्ठाय तुम्हाकं यथावुड्ढं अभिवादनं पच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं, यथावुड्ढं अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डं, न इतो पट्ठाय च नवकतरेन वुड्ढतरो सेनासनेन पटिबाहितब्बो, यो पटिबाहेय्य, आपत्तिदुक्कटस्साति एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
३७. ‘‘ये वुड्ढमपचायन्ति, नरा धम्मस्स कोविदा;
दिट्ठेव धम्मे पासंसा, सम्पराये च सुग्गती’’ति.
तत्थ ये वुड्ढमपचायन्तीति जातिवुड्ढो, वयोवुड्ढो, गुणवुड्ढोति तयो वुड्ढा. तेसु जातिसम्पन्नो जातिवुड्ढो नाम, वये ठितो वयोवुड्ढो नाम, गुणसम्पन्नो गुणवुड्ढो नाम. तेसु गुणसम्पन्नो वयोवुड्ढो इमस्मिं ठाने ‘‘वुड्ढो’’ति अधिप्पेतो. अपचायन्तीति जेट्ठापचायिककम्मेन पूजेन्ति. धम्मस्स कोविदाति जेट्ठापचायनधम्मस्स कोविदा कुसला. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. पासंसाति पसंसारहा. सम्पराये च सुग्गतीति सम्परेतब्बे इमं लोकं हित्वा गन्तब्बे परलोकेपि तेसं सुगतियेव होतीति. अयं पनेत्थ पिण्डत्थो – भिक्खवे, खत्तिया वा होन्तु ब्राह्मणा वा वेस्सा वा सुद्दा वा गहट्ठा वा पब्बजिता वा तिरच्छानगता वा, ये केचि सत्ता जेट्ठापचितिकम्मे छेका कुसला गुणसम्पन्नानं वयोवुड्ढानं अपचितिं करोन्ति, ते इमस्मिञ्च अत्तभावे जेट्ठापचितिकारकाति पसंसं वण्णनं थोमनं लभन्ति, कायस्स च भेदा सग्गे निब्बत्तन्तीति.
एवं सत्था जेट्ठापचितिकम्मस्स गुणं कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा हत्थिनागो मोग्गल्लानो अहोसि, मक्कटो सारिपुत्तो, तित्तिरपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
तित्तिरजातकवण्णना सत्तमा.
[३८] ८. बकजातकवण्णना
नाच्चन्तं निकतिप्पञ्ञोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चीवरवड्ढकं भिक्खु आरब्भ कथेसि. एको किर जेतवनवासिको भिक्खु यंकिञ्चि चीवरे कत्तब्बं छेदनघट्टनविचारणसिब्बनादिकं कम्मं, तत्थ सुकुसलो. सो ताय कुसलताय चीवरं वड्ढेति, तस्मा ‘‘चीवरवड्ढको’’ त्वेव पञ्ञायित्थ. किं पनेस करोतीति? जिण्णपिलोतिकासु हत्थकम्मं दस्सेत्वा सुफस्सिकं मनापं चीवरं कत्वा रजनपरियोसाने पिट्ठोदकेन रजित्वा सङ्खेन घंसित्वा उज्जलं मनुञ्ञं कत्वा निक्खिपति. चीवरकम्मं कातुं अजानन्ता भिक्खू अहते साटके गहेत्वा तस्स सन्तिकं आगन्त्वा ‘‘मयं चीवरं कातुं न जानाम, चीवरं नो कत्वा देथा’’ति वदन्ति. सो ‘‘चीवरं आवुसो करियमानं चिरेन निट्ठाति, मया कतचीवरमेव अत्थि, इमे साटके ठपेत्वा तं गण्हित्वा गच्छथा’’ति नीहरित्वा दस्सेति. ते तस्स वण्णसम्पत्तिमेव दिस्वा अन्तरं अजानन्ता ‘‘थिर’’न्ति सञ्ञाय अहतसाटके चीवरवड्ढकस्स दत्वा तं गण्हित्वा गच्छन्ति. तं तेहि थोकं किलिट्ठकाले उण्होदकेन धोवियमानं अत्तनो पकतिं दस्सेति, तत्थ तत्थ जिण्णट्ठानं पञ्ञायति, ते विप्पटिसारिनो होन्ति. एवं आगतागते पिलोतिकाहि वञ्चेन्तो सो भिक्खु सब्बत्थ पाकटो जातो.
यथा चेस जेतवने, तथा अञ्ञतरस्मिं गामकेपि एको चीवरवड्ढको लोकं वञ्चेति. तस्स सम्भत्ता भिक्खू ‘‘भन्ते, जेतवने किर एको चीवरवड्ढको एवं लोकं वञ्चेती’’ति आरोचेसुं. अथस्स एतदहोसि ‘‘हन्दाहं, तं नगरवासिकं वञ्चेमी’’ति पिलोतिकचीवरं अतिमनापं कत्वा सुरत्तं रजित्वा तं पारुपित्वा जेतवनं अगमासि. इतरो तं दिस्वाव लोभं उप्पादेत्वा ‘‘भन्ते, इमं चीवरं तुम्हेहि कत’’न्ति पुच्छि. ‘‘आमावुसो’’ति. ‘‘भन्ते, इमं चीवरं मय्हं देथ, तुम्हे अञ्ञं लभिस्सथा’’ति? ‘‘आवुसो, मयं गामवासिका दुल्लभपच्चया, इमाहं तुय्हं दत्वा अत्तना किं पारुपिस्सामी’’ति? ‘‘भन्ते, मम सन्तिके अहतसाटका अत्थि, ते गहेत्वा तुम्हाकं चीवरं करोथा’’ति. ‘‘आवुसो, मया एत्थ हत्थकम्मं दस्सितं, तयि पन एवं वदन्ते किं सक्का कातुं, गण्हाहि न’’न्ति तस्स पिलोतिकचीवरं दत्वा अहतसाटके आदाय तं वञ्चेत्वा पक्कामि. जेतवनवासिकोपि तं चीवरं पारुपित्वा कतिपाहच्चयेन उण्होदकेन धोवन्तो जिण्णपिलोतिकभावं दिस्वा लज्जितो ‘‘गामवासिचीवरवड्ढकेन किर जेतवनवासिको वञ्चितो’’ति तस्स वञ्चितभावो सङ्घमज्झे पाकटो जातो.
अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं तं कथं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ते तमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, जेतवनवासी चीवरवड्ढको इदानेव अञ्ञे वञ्चेति, पुब्बेपि वञ्चेसियेव. न गामवासिकेनापि इदानेव एस जेतवनवासी चीवरवड्ढको वञ्चितो, पुब्बेपि वञ्चितोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते एकस्मिं अरञ्ञायतने बोधिसत्तो अञ्ञतरं पदुमसरं निस्साय ठिते वरणरुक्खे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा अञ्ञतरस्मिं नातिमहन्ते सरे निदाघसमये उदकं मन्दं अहोसि, बहू चेत्थ मच्छा होन्ति. अथेको बको ते मच्छे दिस्वा ‘‘एकेन उपायेन इमे मच्छे वञ्चेत्वा खादिस्सामी’’ति गन्त्वा उदकपरियन्ते चिन्तेन्तो निसीदि. अथ नं मच्छा दिस्वा ‘‘किं, अय्य, चिन्तेन्तो निसिन्नोसी’’ति पुच्छिंसु. ‘‘तुम्हाकं चिन्तेन्तो निसिन्नोम्ही’’ति. ‘‘किं अम्हाकं चिन्तेसि, अय्या’’ति? ‘‘‘इमस्मिं सरे उदकं परित्तं, गोचरो मन्दो, निदाघो च महन्तो, इदानिमे मच्छा किं नाम करिस्सन्ती’ति तुम्हाकं चिन्तेन्तो निसिन्नोम्ही’’ति. ‘‘अथ किं करोम, अय्या’’ति? ‘‘तुम्हे सचे मय्हं वचनं करेय्याथ, अहं वो एकेकं मुखतुण्डकेन गहेत्वा एकं पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नं महासरं नेत्वा विस्सज्जेय्य’’न्ति. ‘‘अय्य, पठमकप्पिकतो पट्ठाय मच्छानं चिन्तनकबको नाम नत्थि, त्वं अम्हेसु एकेकं खादितुकामोसी’’ति. ‘‘नाहं तुम्हे मय्हं सद्दहन्ते खादिस्सामि’’. ‘‘सचे पन सरस्स अत्थिभावं मय्हं न सद्दहथ, एकं मच्छं मया सद्धिं सरं पस्सितुं पेसेथा’’ति. मच्छा तस्स सद्दहित्वा ‘‘अयं जलेपि थलेपि समत्थो’’ति एकं काळमहामच्छं अदंसु ‘‘इमं गहेत्वा गच्छथा’’ति. सो तं गहेत्वा नेत्वा सरे विस्सज्जेत्वा सब्बं सरं दस्सेत्वा पुन आनेत्वा तेसं मच्छानं सन्तिके विस्सज्जेसि. सो तेसं मच्छानं सरस्स सम्पत्तिं वण्णेसि. ते तस्स कथं सुत्वा गन्तुकामा हुत्वा ‘‘साधु, अय्य, अम्हे गण्हित्वा गच्छाही’’ति आहंसु.
बको पठमं तं काळमहामच्छमेव गहेत्वा सरतीरं नेत्वा सरं दस्सेत्वा सरतीरे जाते वरणरुक्खे निलीयित्वा तं विटपन्तरे पक्खिपित्वा तुण्डेन विज्झन्तो जीवितक्खयं पापेत्वा मंसं खादित्वा कण्टके रुक्खमूले पातेत्वा पुन गन्त्वा ‘‘विस्सट्ठो, मे सो मच्छो, अञ्ञो आगच्छतू’’ति एतेनुपायेन एकेकं गहेत्वा सब्बे मच्छे खादित्वा पुन आगतो एकं मच्छम्पि नाद्दस. एको पनेत्थ कक्कटको अवसिट्ठो. बको तम्पि खादितुकामो हुत्वा ‘‘भो, कक्कटक, मया सब्बेते मच्छा नेत्वा पदुमसञ्छन्ने महासरे विस्सज्जिता, एहि तम्पि नेस्सामी’’ति. ‘‘मं गहेत्वा गच्छन्तो कथं गण्हिस्ससी’’ति? ‘‘डंसित्वा गण्हिस्सामी’’ति. ‘‘त्वं एवं गहेत्वा गच्छन्तो मं पातेस्ससि, नाहं तया सद्धिं गमिस्सामी’’ति. ‘‘मा भायि, अहं तं सुग्गहितं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति. कक्कटको चिन्तेसि ‘‘इमस्स मच्छे नेत्वा सरे विस्सज्जनं नाम नत्थि. सचे पन मं सरे विस्सज्जेस्सति, इच्चेतं कुसलं. नो चे विस्सज्जेस्सति, गीवमस्स छिन्दित्वा जीवितं हरिस्सामी’’ति.
अथ नं एवमाह ‘‘सम्म बक, न खो त्वं सुग्गहितं गहेतुं सक्खिस्ससि, अम्हाकं पन गहणं सुग्गहणं, सचाहं अळेहि तव गीवं गहेतुं लभिस्सामि, तव गीवं सुग्गहितं कत्वा तया सद्धिं गमिस्सामी’’ति. सो तं ‘‘वञ्चेतुकामो एस म’’न्ति अजानन्तो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. कक्कटको अत्तनो अळेहि कम्मारसण्डासेन विय तस्स गीवं सुग्गहितं कत्वा ‘‘इदानि गच्छा’’ति आह. सो तं नेत्वा सरं दस्सेत्वा वरणरुक्खाभिमुखो पायासि. कक्कटको आह ‘‘मातुल, अयं सरो एत्तो, त्वं पन इतो किं नेसी’’ति? बको ‘‘न ते मातुलो अहं, न भगिनिपुत्तोसि वत मे त्व’’न्ति वत्वा ‘‘त्वं ‘एस मं उक्खिपित्वा विचरन्तो मय्हं दासो’ति सञ्ञं करोसि मञ्ञे, पस्सेतं वरणरुक्खस्स मूले कण्टकरासिं, यथा मे ते सब्बे मच्छा खादिता, तम्पि तथेव खादिस्सामी’’ति आह. कक्कटको ‘‘एते मच्छा अत्तनो बालताय तया खादिता, अहं पन ते मं खादितुं न दस्सामि, तञ्ञेव पन विनासं पापेस्सामि. त्वञ्हि बालताय मया वञ्चितभावं न जानासि, मरन्ता उभोपि मरिस्साम, अहं ते सीसं छिन्दित्वा भूमियं खिपिस्सामी’’ति वत्वा कम्मारसण्डासेन विय अळेहि तस्स गीवं निप्पीळेसि. सो विवटेन मुखेन अक्खीहि अस्सुना पग्घरन्तेन मरणभयतज्जितो ‘‘सामि, अहं तं न खादिस्सामि, जीवितं मे देही’’ति आह. ‘‘यदि एवं ओतरित्वा मं सरस्मिं विस्सज्जेही’’ति. सो निवत्तित्वा सरमेव ओतरित्वा कक्कटकं सरपरियन्ते पङ्कपिट्ठे ठपेसि, कक्कटको कत्तरिकाय कुमुदनाळं कप्पेन्तो विय तस्स गीवं कप्पेत्वा उदकं पाविसि.
तं अच्छरियं दिस्वा वरणरुक्खे अधिवत्था देवता साधुकारं ददमाना वनं उन्नादयमाना मधुरस्सरेन इमं गाथमाह –
३८. ‘‘नाच्चन्तं निकतिप्पञ्ञो, निकत्या सुखमेधति;
आराधेति निकतिप्पञ्ञो, बको कक्कटकामिवा’’ति.
तत्थ नाच्चन्तं निकतिप्पञ्ञो, निकत्या सुखमेधतीति निकति वुच्चति वञ्चना, निकतिप्पञ्ञो वञ्चनपञ्ञो पुग्गलो ताय निकत्या निकतिया वञ्चनाय न अच्चन्तं सुखमेधति, निच्चकाले सुखस्मिंयेव पतिट्ठातुं न सक्कोति, एकंसेन पन विनासं पापुणातियेवाति अत्थो. आराधेतीति पटिलभति. निकतिप्पञ्ञोति केराटिकभावं सिक्खितपञ्ञो पापपुग्गलो अत्तना कतस्स पापस्स फलं आराधेति पटिलभति विन्दतीति अत्थो. कथं? बको कक्कटकामिव, यथा बको कक्कटका गीवच्छेदं पापुणाति, एवं पापपुग्गलो अत्तना कतपापतो दिट्ठधम्मे वा सम्पराये वा भयं आराधेति पटिलभतीति इममत्थं पकासेन्तो महासत्तो वनं उन्नादेन्तो धम्मं देसेसि.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव गामवासिचीवरवड्ढकेनेस वञ्चितो, अतीतेपि वञ्चितोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सो बको जेतवनवासी चीवरवड्ढको अहोसि, कक्कटको गामवासी चीवरवड्ढको, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बकजातकवण्णना अट्ठमा.
[३९] ९. नन्दजातकवण्णना
मञ्ञे सोवण्णयो रासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स सद्धिविहारिकं आरब्भ कथेसि. सो किर भिक्खु सुब्बचो अहोसि वचनक्खमो, थेरस्स महन्तेनुस्साहेन उपकारं करोति. अथेकं समयं थेरो सत्थारं आपुच्छित्वा चारिकं चरन्तो दक्खिणागिरिजनपदं अगमासि. सो भिक्खु तत्थ गतकाले मानत्थद्धो हुत्वा थेरस्स वचनं न करोति ‘‘आवुसो, इदं नाम करोही’’ति वुत्ते पन थेरस्स पटिपक्खो होति. थेरो तस्स आसयं न जानाति. सो तत्थ चारिकं चरित्वा पुन जेतवनं आगतो. सो भिक्खु थेरस्स जेतवनविहारं आगतकालतो पट्ठाय पुन तादिसोव जातो. थेरो तथागतस्स आरोचेसि ‘‘भन्ते, मय्हं एको सद्धिविहारिको एकस्मिं ठाने सतेन कीतदासो विय होति, एकस्मिं ठाने मानत्थद्धो हुत्वा ‘इदं नाम करोही’ति वुत्ते पटिपक्खो होती’’ति. सत्था ‘‘नायं, सारिपुत्त, भिक्खु इदानेव एवंसीलो, पुब्बेपेस एकं ठानं गतो सतेन कीतदासो विय होति. एकं ठानं गतो पटिपक्खो पटिसत्तु होती’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं कुटुम्बियकुले पटिसन्धिं गण्हि. तस्सेको सहायको कुटुम्बिको सयं महल्लको, भरिया पनस्स तरुणी. सा तं निस्साय पुत्तं पटिलभि. सो चिन्तेसि ‘‘अयं इत्थी तरुणत्ता ममच्चयेन कञ्चिदेव पुरिसं गहेत्वा इमं धनं विनासेय्य, पुत्तस्स मे न ददेय्य, यंनूनाहं इमं धनं पथविगतं करेय्य’’न्ति घरे नन्दं नाम दासं गहेत्वा अरञ्ञं गन्त्वा एकस्मिं ठाने तं धनं निदहित्वा तस्स आचिक्खित्वा ‘‘तात, नन्द, इमं धनं ममच्चयेन मय्हं पुत्तस्स आचिक्खेय्यासि, मा च नं परिच्चजसी’’ति ओवदित्वा कालमकासि.
पुत्तोपिस्स अनुक्कमेन वयप्पत्तो जातो. अथ नं माता आह – ‘‘तात, तव पिता नन्दं दासं गहेत्वा धनं निधेसि, तं आहरापेत्वा कुटुम्बं सण्ठपेही’’ति. सो एकदिवसं नन्दं आह – ‘‘मातुल, अत्थि किञ्चि मय्हं पितरा धनं निदहित’’न्ति. ‘‘आम, सामी’’ति. ‘‘कुहिं तं निदहित’’न्ति. ‘‘अरञ्ञे, सामी’’ति. ‘‘तेन हि गच्छामा’’ति कुद्दालपिटकं आदाय निधिट्ठानं गन्त्वा ‘‘कहं मातुल, धन’’न्ति आह. नन्दो आरुय्ह धनमत्थके ठत्वा धनं निस्साय मानं उप्पादेत्वा ‘‘अरे दासिपुत्त चेटक, कुतो ते इमस्मिं ठाने धन’’न्ति कुमारं अक्कोसति. कुमारो तस्स फरुसवचनं सुत्वा असुणन्तो विय ‘‘तेन हि गच्छामा’’ति तं गहेत्वा पटिनिवत्तित्वा पुन द्वे तयो दिवसे अतिक्कमित्वा अगमासि, नन्दो तथेव अक्कोसति. कुमारो तेन सद्धिं फरुसवचनं अवत्वाव निवत्तित्वा ‘‘अयं दासो इतो पट्ठाय ‘धनं आचिक्खिस्सामी’ति गच्छति, गन्त्वा पन मं अक्कोसति, तत्थ कारणं न जानामि, अत्थि खो पन मे पितु सहायो कुटुम्बिको, तं पटिपुच्छित्वा जानिस्सामी’’ति बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘किं नु खो, तात, कारण’’न्ति पुच्छि.
बोधिसत्तो ‘‘यस्मिं ते, तात, ठाने ठितो नन्दो अक्कोसति, तत्थेव ते पितु सन्तकं धनं, तस्मा यदा ते नन्दो अक्कोसति, तदा नं ‘एहि रे दास, किं अक्कोससी’ति आकड्ढित्वा तं ठानं भिन्दित्वा कुलसन्तकं धनं नीहरित्वा दासं उक्खिपापेत्वा धनं आहरा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
३९. ‘‘मञ्ञे सोवण्णयो रासि, सोवण्णमाला च नन्दको;
यत्थ दासो आमजातो, ठितो थुल्लानि गज्जती’’ति.
तत्थ मञ्ञेति एवं अहं जानामि. सोवण्णयोति सुन्दरो वण्णो एतेसन्ति सोवण्णानि. कानि तानि? रजतमणिकञ्चनपवाळादीनि रतनानि. इमस्मिञ्हि ठाने सब्बानेतानि ‘‘सुवण्णानी’’ति अधिप्पेतानि, तेसं रासि सोवण्णयो रासि. सोवण्णमाला चाति तुय्हं पितुसन्तका सुवण्णमाला च एत्थेवाति मञ्ञामि. नन्दको यत्थ दासोति यस्मिं ठाने ठितो नन्दको दासो. आमजातोति ‘‘आम, अहं वो दासी’’ति एवं दासब्यं उपगताय आमदासिसङ्खाताय दासिया पुत्तो. ठितो थुल्लानि गज्जतीति ‘‘सो यस्मिं ठाने ठितो थुल्लानि फरुसवचनानि वदति, तत्थेव ते कुलसन्तकं धनं, एवं अहं तं मञ्ञामी’’ति बोधिसत्तो कुमारस्स धनग्गहणूपायं आचिक्खि.
कुमारो बोधिसत्तं वन्दित्वा घरं गन्त्वा नन्दं आदाय निधिट्ठानं गन्त्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्जित्वा तं धनं आहरित्वा कुटुम्बं सण्ठपेत्वा बोधिसत्तस्स ओवादे ठितो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.
सत्था ‘‘पुब्बेपेस एवंसीलोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा नन्दो सारिपुत्तस्स सद्धिविहारिको अहोसि, पण्डितकुटुम्बिको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
नन्दजातकवण्णना नवमा.
[४०] १०. खदिरङ्गारजातकवण्णना
कामं पतामि निरयन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिको हि विहारमेव आरब्भ चतुपञ्ञासकोटिधनं बुद्धसासने परिच्चजित्वा विकिरित्वा ठपेत्वा तीणि रतनानि अञ्ञत्थ रतनसञ्ञमेव अनुप्पादेत्वा सत्थरि जेतवने विहरन्ते देवसिकं तीणि महाउपट्ठानानि गच्छति. पातोव एकवारं गच्छति, कतपातरासो एकवारं, सायन्हे एकवारं. अञ्ञानिपि अन्तरन्तरुपट्ठानानि होन्तियेव. गच्छन्तो च ‘‘किं नु खो आदाय आगतोति सामणेरा वा दहरा वा हत्थम्पि मे ओलोकेय्यु’’न्ति तुच्छहत्थो नाम न गतपुब्बो. पातोव गच्छन्तो यागुं गाहापेत्वा गच्छति, कतपातरासो सप्पिनवनीतमधुफाणितादीनिपि, सायन्हसमये गन्धमालावत्थादिहत्थोति. एवं दिवसे दिवसे परिच्चजन्तस्स पनस्स परिच्चागे पमाणं नत्थि.
बहू वोहारूपजीविनोपिस्स हत्थतो पण्णे आरोपेत्वा अट्ठारसकोटिसङ्ख्यं धनं इणं गण्हिंसु, ते महासेट्ठि न आहरापेति. अञ्ञा पनस्स कुलसन्तका अट्ठारस कोटियो नदीतीरे निदहित्वा ठपिता अचिरवतोदकेन नदीकूले भिन्ने महासमुद्दं पविट्ठा, ता यथापिहितलञ्छि ताव लोहचाटियो अण्डवकुच्छियं पवट्टन्ता विचरन्ति. गेहे पनस्स पञ्चन्नं भिक्खुसतानं निच्चभत्तं निबद्धमेव होति. सेट्ठिनो हि गेहं भिक्खुसङ्घस्स चतुमहापथे खतपोक्खरणिसदिसं, सब्बभिक्खूनं मातापितुट्ठाने ठितं. तेनस्स घरं सम्मासम्बुद्धोपि गच्छति, असीतिमहाथेरापि गच्छन्तियेव. सेसभिक्खूनं पन गच्छन्तानञ्च आगच्छन्तानञ्च पमाणं नत्थि. तं पन घरं सत्तभूमकं सत्तद्वारकोट्ठकपटिमण्डितं, तस्स चतुत्थे द्वारकोट्ठके एका मिच्छादिट्ठिका देवता वसति, सा सम्मासम्बुद्धे गेहं पविसन्ते अत्तनो विमाने ठातुं न सक्कोति, दारके गहेत्वा ओतरित्वा भूमियं तिट्ठति. असीतिमहाथेरेसुपि अवसेसत्थेरेसुपि पविसन्तेसु च निक्खमन्तेसु च तथेव करोति. सा चिन्तेसि ‘‘समणे गोतमे च सावकेसु चस्स इमं गेहं पविसन्तेसु मय्हं सुखं नाम नत्थि, निच्चकालं ओतरित्वा ओतरित्वा भूमियं ठातुं न सक्खिस्सामि. यथा इमे एतं घरं न पविसन्ति, तथा मया कातुं वट्टती’’ति. अथेकदिवसं सयनूपगतस्सेव महाकम्मन्तिकस्स सन्तिकं गन्त्वा ओभासं फरित्वा अट्ठासि. ‘‘को एत्था’’ति च वुत्ते ‘‘अहं चतुत्थद्वारकोट्ठके निब्बत्तदेवता’’ति आह. ‘‘कस्मा आगतासी’’ति? ‘‘किं तुम्हे सेट्ठिस्स किरियं न पस्सथ, अत्तनो पच्छिमकालं अनोलोकेत्वा धनं नीहरित्वा समणं गोतमंयेव पूजेति, नेव वणिज्जं पयोजेति, न कम्मन्ते पट्ठपेति, तुम्हे सेट्ठिं तथा ओवदथ, यथा अत्तनो कम्मन्तं करोति. यथा च समणो गोतमो ससावको इमं घरं न पविसति, तथा करोथा’’ति. अथ नं सो आह ‘‘बालदेवते, सेट्ठि धनं विस्सज्जेन्तो निय्यानिके बुद्धसासने विस्सज्जेति, सो सचे मं चूळायं गहेत्वा विक्किणिस्सति, नेवाहं किञ्चि कथेस्सामि, गच्छ त्वं’’न्ति. सा पुनेकदिवसं सेट्ठिनो जेट्ठपुत्तं उपसङ्कमित्वा तथेव ओवदि, सोपि तं पुरिमनयेनेव तज्जेसि. सेट्ठिना पन सद्धिं कथेतुंयेव न सक्कोति.
सेट्ठिनोपि निरन्तरं दानं देन्तस्स वोहारे अकरोन्तस्स आये मन्दीभूते धनं परिक्खयं अगमासि. अथस्स अनुक्कमेन दालिद्दियप्पत्तस्स परिभोगसाटकसयनभोजनानिपि पुराणसदिसानि न भविंसु. एवंभूतोपि भिक्खुसङ्घस्स दानं देति, पणीतं पन कत्वा दातुं न सक्कोति. अथ नं एकदिवसं वन्दित्वा निसिन्नं सत्था ‘‘दीयति पन ते, गहपति, कुले दान’’न्ति पुच्छि. सो ‘‘दीयति, भन्ते, तञ्च खो कणाजकं बिलङ्गदुतिय’’न्ति आह. अथ नं सत्था ‘‘गहपति, ‘लूखं दानं देमी’ति मा चित्तं सङ्कोचयित्थ. चित्तस्मिञ्हि पणीते बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं दिन्नदानं लूखं नाम न होति. कस्मा? विपाकमहन्तत्ता’’ति आह. चित्तञ्हि पणीतं कातुं सक्कोन्तस्स दानं लूखं नाम नत्थीति चेतं एवं वेदितब्बं –
‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्हि, अप्पका नाम दक्खिणा;
तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके. (वि. व. ८०४);
‘‘न किरत्थि अनोमदस्सिसु, पारिचरिया बुद्धेसु अप्पका;
सुक्खाय अलोणिकाय च, पस्स फलं कुम्मासपिण्डिया’’ति.
अपरम्पि नं आह ‘‘गहपति, त्वं ताव लूखं दानं ददमानो अट्ठन्नं अरियपुग्गलानं देसि, अहं वेलामकाले सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा सत्त रतनानि ददमानो पञ्च महानदियो एकोघपुण्णं कत्वा विय च महादानं पवत्तयमानो तिसरणगतं वा पञ्चसीलरक्खनकं वा कञ्चि नालत्थं, दक्खिणेय्यपुग्गला नाम एवं दुल्लभा. तस्मा ‘लूखं मे दान’न्ति मा चित्तं सङ्कोचयित्था’’ति एवञ्च पन वत्वा वेलामसुत्तं (अ. नि. ९.२०) कथेसि.
अथ खो सा देवता इस्सरकाले सेट्ठिना सद्धिं कथेतुम्पि असक्कोन्ती ‘‘इदानायं दुग्गतत्ता मम वचनं गण्हिस्सती’’ति मञ्ञमाना अड्ढरत्तसमये सिरिगब्भं पविसित्वा ओभासं फरित्वा आकासे अट्ठासि. सेट्ठि तं दिस्वा ‘‘को एसो’’ति आह. ‘‘अहं महासेट्ठि चतुत्थद्वारकोट्ठके अधिवत्था, देवता’’ति. ‘‘किमत्थमागतासी’’ति? ‘‘तुय्हं ओवादं कथेतुकामा हुत्वा आगच्छामी’’ति. ‘‘तेन हि कथेही’’ति. महासेट्ठि त्वं पच्छिमकालं न चिन्तेसि, पुत्तधीतरो न ओलोकेसि, समणस्स ते गोतमस्स सासने बहुं धनं विप्पकिण्णं, सो त्वं अतिवेलं धनविस्सज्जनेन वा वणिज्जादिकम्मानं अकरणेन वा समणं गोतमं निस्साय दुग्गतो जातो, एवंभूतोपि समणं गोतमं न मुञ्चसि, अज्जपि ते समणा घरं पविसन्तियेव. यं ताव तेहि नीतं, तं न सक्का पच्चाहरापेतुं, गहितं गहितमेव होतु, इतो पट्ठाय पन सयञ्च समणस्स गोतमस्स सन्तिकं मा गमित्थ, सावकानञ्चस्स इमं घरं पविसितुं मा अदासि, समणं गोतमं निवत्तित्वापि अनोलोकेन्तो अत्तनो वोहारे च वणिज्जञ्च कत्वा कुटुम्बं सण्ठपेही’’ति. अथ नं सो एवमाह ‘‘अयं तया मय्हं दातब्बओवादो’’ति. ‘‘आम, अय्या’’ति. तादिसानं देवतानं सतेनपि सहस्सेनपि सतसहस्सेनपि अकम्पनीयो अहं दसबलेन कतो. मम हि सद्धा सिनेरु विय अचला सुप्पतिट्ठिता, मया निय्यानिके रतनसासने धनं विस्सज्जितं, अयुत्तं ते कथितं, बुद्धसासने पहारो दिन्नो, एवरूपाय अनाचाराय दुस्सीलाय काळकण्णिया सद्धिं तया मम एकगेहे वसनकिच्चं नत्थि, सीघं मम गेहा निक्खमित्वा अञ्ञत्थ गच्छाति.
सा सोतापन्नस्स अरियसावकस्स वचनं सुत्वा ठातुं असक्कोन्ती अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा दारके हत्थेन गहेत्वा निक्खमि. निक्खमित्वा च पन अञ्ञत्थ वसनट्ठानं अलभमाना ‘‘सेट्ठिं खमापेत्वा तत्थेव वसिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा नगरपरिग्गाहकदेवपुत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं वन्दित्वा अट्ठासि. ‘‘केनट्ठेन आगतासी’’ति च वुत्ते ‘‘अहं सामि, अत्तनो बालताय अनुपधारेत्वा अनाथपिण्डिकेन सेट्ठिना सद्धिं कथेसिं, सो मं कुज्झित्वा वसनट्ठाना निक्कड्ढि, मं सेट्ठिस्स सन्तिकं नेत्वा खमापेत्वा वसनट्ठानं मे देथा’’ति. ‘‘किं पन तया सेट्ठि वुत्तो’’ति ‘‘इतो पट्ठाय बुद्धुपट्ठानं सङ्घुपट्ठानं मा करि, समणस्स गोतमस्स घरप्पवेसनं मा अदासी’’ति ‘‘एवं मे वुत्तो, सामी’’ति. अयुत्तं तया वुत्तं, सासने पहारो दिन्नो, ‘‘अहं तं आदाय सेट्ठिनो सन्तिकं गन्तुं न उस्सहामी’’ति. सा तस्स सन्तिका सङ्गहं अलभित्वा चतुन्नं महाराजानं सन्तिकं अगमासि.
तेहिपि तथेव पटिक्खित्ता सक्कं देवराजं उपसङ्कमित्वा तं पवत्तिं आचिक्खित्वा ‘‘अहं, देव, वसनट्ठानं अलभमाना दारके हत्थेन गहेत्वा अनाथा विचरामि, तुम्हाकं सिरिया मय्हं वसनट्ठानं दापेथा’’ति सुट्ठुतरं याचि. सोपि नं आह ‘‘तया अयुत्तं कतं, जिनसासने पहारो दिन्नो, अहम्पि तं निस्साय सेट्ठिना सद्धिं कथेतुं न सक्कोमि, एकं पन ते सेट्ठिस्स खमनूपायं कथेस्सामी’’ति. ‘‘साधु, देव, कथेही’’ति. महासेट्ठिस्स हत्थतो मनुस्सेहि पण्णे आरोपेत्वा अट्ठारसकोटिसङ्ख्यं धनं गहितं अत्थि, त्वं तस्स आयुत्तकवेसं गहेत्वा कञ्चि अजानापेत्वा तानि पण्णानि आदाय कतिपयेहि यक्खतरुणेहि परिवारिता एकेन हत्थेन पण्णं, एकेन लेखनिं गहेत्वा तेसं गेहं गन्त्वा गेहमज्झे ठिता अत्तनो यक्खानुभावेन ते उत्तासेत्वा ‘‘इदं तुम्हाकं इणपण्णं, अम्हाकं सेट्ठि अत्तनो इस्सरकाले तुम्हे न किञ्चि आह, इदानि दुग्गतो जातो, तुम्हेहि गहितकहापणानि देथा’’ति अत्तनो यक्खानुभावं दस्सेत्वा सब्बापि ता अट्ठारस हिरञ्ञकोटियो साधेत्वा सेट्ठिस्स तुच्छकोट्ठके पूरेत्वा अञ्ञं अचिरवतिनदीतीरे निदहितं धनं नदीकूले भिन्ने समुद्दं पविट्ठं अत्थि, तम्पि अत्तनो आनुभावेन आहरित्वा तुच्छकोट्ठके पूरेत्वा, अञ्ञम्पि असुकट्ठाने नाम अस्सामिकं अट्ठारसकोटिमत्तमेव धनं अत्थि, तम्पि आहरित्वा तुच्छकोट्ठके पूरेहि, इमाहि चतुपञ्ञासकोटीहि इमं तुच्छकोट्ठकपूरकं दण्डकम्मं कत्वा महासेट्ठिं खमापेहीति.
सा ‘‘साधु, देवा’’ति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा वुत्तनयेनेव सब्बं धनं आहरित्वा कोट्ठके पूरेत्वा अड्ढरत्तसमये सेट्ठिस्स सिरिगब्भं पविसित्वा ओभासं फरित्वा आकासे अट्ठासि. ‘‘को एसो’’ति वुत्ते ‘‘अहं ते महासेट्ठि चतुत्थद्वारकोट्ठके अधिवत्था अन्धबालदेवता, मया महामोहमूळ्हाय बुद्धगुणे अजानित्वा पुरिमेसु दिवसेसु तुम्हेहि सद्धिं किञ्चि कथितं अत्थि, तं मे दोसं खमथ. सक्कस्स हि मे देवराजस्स वचनेन तुम्हाकं इणं सोधेत्वा अट्ठारस कोटियो, समुद्दं गता अट्ठारस कोटियो, तस्मिं तस्मिं ठाने अस्सामिकधनस्स अट्ठारस कोटियोति चतुपण्णास कोटियो आहरित्वा तुच्छकोट्ठकपूरणेन दण्डकम्मं कतं, जेतवनविहारं आरब्भ परिक्खयं गतधनं सब्बं सम्पिण्डितं, वसनट्ठानं अलभमाना किलमामि, मया अञ्ञाणताय कथितं मनसि अकत्वा खमथ महासेट्ठी’’ति आह.
अनाथपिण्डिको तस्सा वचनं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘अयं देवता ‘दण्डकम्मञ्च मे कत’न्ति वदति, अत्तनो च दोसं पटिजानाति, सत्था इमं विनेत्वा अत्तनो गुणे जानापेस्सति, सम्मासम्बुद्धस्स नं दस्सेस्सामी’’ति. अथ नं आह ‘‘अम्म, देवते, सचेसि मं खमापेतुकामा, सत्थु सन्तिके मं खमापेही’’ति. साधु एवं करिस्सामि, ‘‘सत्थु पन मं सन्तिकं गहेत्वा गच्छाही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति वत्वा विभाताय रत्तिया पातोव तं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ताय कतकम्मं सब्बं तथागतस्स आरोचेसि. सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इध, गहपति, पापपुग्गलोपि याव पापं न पच्चति, ताव भद्रानि पस्सति. यदा पनस्स पापं पच्चति, तदा पापमेव पस्सति. भद्रपुग्गलोपि याव भद्रं न पच्चति, ताव पापानि पस्सति. यदा पनस्स भद्रं पच्चति, तदा भद्रमेव पस्सती’’ति वत्वा इमा धम्मपदे द्वे गाथा अभासि –
‘‘पापोपि पस्सती भद्रं, याव पापं न पच्चति;
यदा च पच्चती पापं, अथ पापो पापानि पस्सति.
‘‘भद्रोपि पस्सती पापं, याव भद्रं न पच्चति;
यदा च पच्चती भद्रं, अथ भद्रो भद्रानि पस्सती’’ति. (ध. प. ११९-१२०);
इमासञ्च पन गाथानं परियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सा चक्कङ्कितेसु सत्थु पादेसु निपतित्वा ‘‘मया, भन्ते, रागरत्ताय दोसपदुट्ठाय मोहमूळ्हाय अविज्जन्धाय तुम्हाकं गुणे अजानन्तिया पापकं वचनं वुत्तं, तं मे खमथा’’ति सत्थारं खमापेत्वा महासेट्ठिम्पि खमापेसि.
तस्मिं समये अनाथपिण्डिको सत्थु पुरतो अत्तनो गुणं कथेसि ‘‘भन्ते, अयं देवता ‘बुद्धुपट्ठानादीनि मा करोही’ति वारयमानापि मं वारेतुं नासक्खि, ‘दानं न दातब्ब’न्ति इमाय वारियमानोपहं दानं अदासिमेव, नून एस, भन्ते, मय्हं गुणो’’ति. सत्था ‘‘त्वं खोसि गहपति सोतापन्नो अरियसावको अचलसद्धो विसुद्धदस्सनो, तुय्हं इमाय अप्पेसक्खदेवताय वारेन्तिया अवारितभावो न अच्छरियो. यं पन पुब्बे पण्डिता अनुप्पन्ने बुद्धे अपरिपक्कञाणे ठिता कामावचरिस्सरेन मारेन आकासे ठत्वा ‘सचे दानं दस्ससि, इमस्मिं निरये पच्चिस्ससी’ति असीतिहत्थगम्भीरं अङ्गारकासुं दस्सेत्वा ‘मा दानं अदासी’ति वारितापि पदुमकण्णिकामज्झे ठत्वा दानं अदंसु, इदं अच्छरिय’’न्ति वत्वा अनाथपिण्डिकेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसिसेट्ठिस्स कुले निब्बत्तित्वा नानप्पकारेहि सुखूपकरणेहि देवकुमारो विय संवड्ढियमानो अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्वा सोळसवस्सकालेयेव सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्तो. सो पितु अच्चयेन सेट्ठिट्ठाने ठत्वा चतूसु नगरद्वारेसु चतस्सो दानसालायो, मज्झे नगरस्स एकं, अत्तनो निवेसनद्वारे एकन्ति छ दानसालायो कारेत्वा महादानं देति, सीलं रक्खति, उपोसथकम्मं करोति.
अथेकदिवसं पातरासवेलाय बोधिसत्तस्स नानग्गरसे मनुञ्ञभोजने उपनीयमाने एको पच्चेकबुद्धो सत्ताहच्चयेन निरोधा वुट्ठाय भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा ‘‘अज्ज मया बाराणसिसेट्ठिस्स गेहद्वारं गन्तुं वट्टती’’ति नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा अनोतत्तदहे मुखधोवनं कत्वा मनोसिलातले ठितो निवासेत्वा विज्जुलतासदिसं कायबन्धनं बन्धित्वा चीवरं पारुपित्वा इद्धिमयमत्तिकापत्तं आदाय आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स भत्ते उपनीतमत्ते गेहद्वारे अट्ठासि. बोधिसत्तो तं दिस्वाव आसना वुट्ठाय निपच्चकारं दस्सेत्वा परिकम्मकारकं ओलोकेसि. ‘‘किं करोमि, सामी’’ति च वुत्ते ‘‘अय्यस्स पत्तं आहरथा’’ति आह. तङ्खणञ्ञेव मारो पापिमा विकम्पमानो उट्ठाय ‘‘अयं पच्चेकबुद्धो इतो सत्तमे दिवसे आहारं लभि, अज्ज अलभमानो विनस्सिस्सति, इमञ्च विनासेस्सामि, सेट्ठिनो च दानन्तरायं करिस्सामी’’ति तङ्खणञ्ञेव आगन्त्वा अन्तरवत्थुम्हि असीतिहत्थमत्तं अङ्गारकासुं निम्मिनि. सा खदिरङ्गारपुण्णा सम्पज्जलिता सजोतिभूता अवीचिमहानिरयो विय खायित्थ. तं पन मापेत्वा सयं आकासे अट्ठासि. पत्ताहरणत्थाय गच्छमानो पुरिसो तं दिस्वा महाभयप्पत्तो निवत्ति. बोधिसत्तो ‘‘किं, तात, निवत्तोसी’’ति पुच्छि. अयं सामि अन्तरवत्थुम्हि महती अङ्गारकासु सम्पज्जलिता सजोतिभूताति. अथञ्ञो अथञ्ञोति एवं आगतागता सब्बेपि भयप्पत्ता वेगेन पलायिंसु.
बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘अज्ज मय्हं दानन्तरायं कातुकामो वसवत्ती मारो उय्युत्तो भविस्सति, न खो पन जानाति मारसतेन मारसहस्सेनपि मय्हं अकम्पियभावं, अज्ज दानि मय्हं वा मारस्स वा बलमहन्ततं, आनुभावमहन्ततं जानिस्सामी’’ति तं यथासज्जितमेव भत्तपातिं सयं आदाय गेहा निक्खम्म अङ्गारकासुतटे ठत्वा आकासं उल्लोकेत्वा मारं दिस्वा ‘‘कोसि त्व’’न्ति आह. ‘‘अहं, मारो’’ति. ‘‘अयं अङ्गारकासु तया निम्मिता’’ति? ‘‘आम, मया’’ति. ‘‘किमत्थाया’’ति. ‘‘तव दानस्स अन्तरायकरणत्थाय च पच्चेकबुद्धस्स च जीवितनासनत्थाया’’ति. बोधिसत्तो ‘‘नेव ते अहं अत्तनो दानस्स अन्तरायं, न पच्चेकबुद्धस्स जीवितन्तरायं कातुं दस्सामि, अज्ज दानि मय्हं वा तुय्हं वा बलमहन्ततं, आनुभावमहन्ततं जानिस्सामी’’ति अङ्गारकासुतटे ठत्वा ‘‘भन्ते, पच्चेकबुद्ध अहं इमिस्सा अङ्गारकासुया अधोसीसो पतमानोपि न निवत्तिस्सामि, केवलं तुम्हे मया दिन्नं भोजनं पटिग्गण्हथा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४०. ‘‘कामं पतामि निरयं, उद्धंपादो अवंसिरो;
नानरियं करिस्सामि, हन्द पिण्डं पटिग्गहा’’ति.
तत्थायं पिण्डत्थो – भन्ते, पच्चेकवरबुद्ध सचेपहं तुम्हाकं पिण्डपातं देन्तो एकंसेनेव इमं निरयं उद्धंपादो अवंसिरो हुत्वा पतामि, तथापि यदिदं अदानञ्च असीलञ्च अरियेहि अकत्तब्बत्ता अनरियेहि च कत्तब्बत्ता ‘‘अनरिय’’न्ति वुच्चति, ‘‘न तं अनरियं करिस्सामि, हन्द इमं मया दीयमानं पिण्डं पटिग्गह पटिग्गण्हाही’’ति. एत्थ च हन्दाति वोस्सग्गत्थे निपातो.
एवं वत्वा बोधिसत्तो दळ्हसमादानेन भत्तपातिं गहेत्वा अङ्गारकासुमत्थकेन पक्खन्तो, तावदेव असीतिहत्थगम्भीराय अङ्गारकासुया तलतो उपरूपरिजातं सतपत्तपुप्फितं एकं महापदुमं उग्गन्त्वा बोधिसत्तस्स पादे सम्पटिच्छि. ततो महातुम्बमत्ता रेणु उग्गन्त्वा महासत्तस्स मुद्धनि ठत्वा सकलसरीरं सुवण्णचुण्णसमोकिण्णमिव अकासि. सो पदुमकण्णिकाय ठत्वा नानग्गरसभोजनं पच्चेकबुद्धस्स पत्ते पतिट्ठापेसि. सो तं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं कत्वा पत्तं आकासे खिपित्वा पस्सन्तस्सेव महाजनस्स सयम्पि वेहासं अब्भुग्गन्त्वा नानप्पकारं वलाहकपन्तिं मद्दमानो विय हिमवन्तमेव गतो. मारोपि पराजितो दोमनस्सं पत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गतो. बोधिसत्तो पन पदुमकण्णिकाय ठितकोव महाजनस्स दानसीलसंवण्णनेन धम्मं देसेत्वा महाजनेन परिवुतो अत्तनो निवेसनमेव पविसित्वा यावजीवं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था ‘‘नयिदं, गहपति, अच्छरियं, यं त्वं एवं दस्सनसम्पन्नो एतरहि देवताय न कम्पितो, पुब्बे पण्डितेहि कतमेव अच्छरिय’’न्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा पच्चेकबुद्धो तत्थेव परिनिब्बायि, मारं पराजेत्वा पदुमकण्णिकाय ठत्वा पच्चेकबुद्धस्स पिण्डपातदायको बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
खदिरङ्गारजातकवण्णना दसमा.