३. कुरुङ्गवग्गो

[२१] १. कुरुङ्गमिगजातकवण्णना

ञातमेतं कुरुङ्गस्साति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू ‘‘आवुसो देवदत्तो तथागतस्स घातनत्थाय धनुग्गहे पयोजेसि, सिलं पविज्झि, धनपालं विस्सज्जेसि, सब्बथापि दसबलस्स वधाय परिसक्कती’’ति देवदत्तस्स अवण्णं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा पञ्ञत्तासने निसिन्नो ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. भन्ते, देवदत्तो तुम्हाकं वधाय परिसक्कतीति तस्स अगुणकथाय सन्निसिन्नाम्हाति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मम वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि मम वधाय परिसक्कियेव, न च पन मं वधितुं असक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कुरुङ्गमिगो हुत्वा एकस्मिं अरञ्ञायतने फलानि खादन्तो वसति. सो एकस्मिं काले फलसम्पन्ने सेपण्णिरुक्खे सेपण्णिफलानि खादति. अथेको गामवासी अट्टकलुद्दको फलरुक्खमूलेसु मिगानं पदानि उपधारेत्वा उपरिरुक्खे अट्टकं बन्धित्वा तत्थ निसीदित्वा फलानि खादितुं आगतागते मिगे सत्तिया विज्झित्वा तेसं मंसं विक्किणन्तो जीविकं कप्पेति. सो एकदिवसं तस्मिं रुक्खमूले बोधिसत्तस्स पदवळञ्जं दिस्वा तस्मिं सेपण्णिरुक्खे अट्टकं बन्धित्वा पातोव भुञ्जित्वा सत्तिं आदाय वनं पविसित्वा तं रुक्खं आरुहित्वा अट्टके निसीदि. बोधिसत्तोपि पातोव वसनट्ठाना निक्खमित्वा ‘‘सेपण्णिफलानि खादिस्सामी’’ति आगम्म तं रुक्खमूलं सहसाव अपविसित्वा ‘‘कदाचि अट्टकलुद्दका रुक्खेसु अट्टकं बन्धन्ति, अत्थि नु खो एवरूपो उपद्दवो’’ति परिग्गण्हन्तो बाहिरतोव अट्ठासि.

लुद्दकोपि बोधिसत्तस्स अनागमनभावं ञत्वा अट्टके निसिन्नोव सेपण्णिफलानि खिपित्वा खिपित्वा तस्स पुरतो पातेसि. बोधिसत्तो ‘‘इमानि फलानि आगन्त्वा मय्हं पुरतो पतन्ति, अत्थि नु खो उपरि लुद्दको’’ति पुनप्पुनं उल्लोकेन्तो लुद्दकं दिस्वा अपस्सन्तो विय हुत्वा ‘‘अम्भो, रुक्ख-पुब्बे त्वं ओलम्बकं चारेन्तो विय उजुकमेव फलानि पातेसि, अज्ज पन ते रुक्खधम्मो परिच्चत्तो, एवं तया रुक्खधम्मे परिच्चत्ते अहम्पि अञ्ञं रुक्खमूलं उपसङ्कमित्वा मय्हं आहारं परियेसिस्सामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२१. ‘‘ञातमेतं कुरुङ्गस्स, यं त्वं सेपण्णि सेय्यसि;

अञ्ञं सेपण्णि गच्छामि, न मे ते रुच्चते फल’’न्ति.

तत्थ ञातन्ति पाकटं जातं. एतन्ति इदं. कुरुङ्गस्साति कुरुङ्गमिगस्स. यं त्वं सेपण्णि सेय्यसीति यं त्वं अम्भो सेपण्णिरुक्ख पुरतो फलानि पातयमानो सेय्यसि विसेय्यसि विसिण्णफलो होसि, तं सब्बं कुरुङ्गमिगस्स पाकटं जातं. न मे ते रुच्चते फलन्ति एवं फलं ददमानाय न मे तव फलं रुच्चति, तिट्ठ त्वं, अहं अञ्ञत्थ गच्छिस्सामीति अगमासि.

अथस्स लुद्दको अट्टके निसिन्नोव सत्तिं खिपित्वा ‘‘गच्छ, विरद्धो दानिम्हि त’’न्ति आह. बोधिसत्तो निवत्तित्वा ठितो आह ‘‘अम्भो पुरिस, इदानीसि किञ्चापि मं विरद्धो, अट्ठ पन महानिरये सोळसउस्सदनिरये पञ्चविधबन्धनादीनि च कम्मकारणानि अविरद्धोयेवासी’’ति. एवञ्च पन वत्वा पलायित्वा यथारुचिं गतो, लुद्दोपि ओतरित्वा यथारुचिं गतो.

सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मम वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेव, न च पन मं वधितुं असक्खी’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अट्टकलुद्दको देवदत्तो अहोसि, कुरुङ्गमिगो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कुरुङ्गमिगजातकवण्णना पठमा.

[२२] २. कुक्कुरजातकवण्णना

ये कुक्कुराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ञातत्थचरियं आरब्भ कथेसि. सा द्वादसकनिपाते भद्दसालजातके आविभविस्सति. इदं पन वत्थुं पतिट्ठपेत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तथारूपं कम्मं पटिच्च कुक्कुरयोनियं निब्बत्तित्वा अनेकसतकुक्कुरपरिवुतो महासुसाने वसति. अथेकदिवसं राजा सेतसिन्धवयुत्तं सब्बालङ्कारपटिमण्डितं रथं आरुय्ह उय्यानं गन्त्वा तत्थ दिवसभागं कीळित्वा अत्थङ्गते सूरिये नगरं पाविसि. तस्स तं रथवरत्तं यथानद्धमेव राजङ्गणे ठपयिंसु, सो रत्तिभागे देवे वस्सन्ते तिन्तो. उपरिपासादतो कोलेय्यकसुनखा ओतरित्वा तस्स चम्मञ्च नद्धिञ्च खादिंसु. पुनदिवसे रञ्ञो आरोचेसुं ‘‘देव, निद्धमनमुखेन सुनखा पविसित्वा रथस्स चम्मञ्च नद्धिञ्च खादिंसू’’ति. राजा सुनखानं कुज्झित्वा ‘‘दिट्ठदिट्ठट्ठाने सुनखे घातेथा’’ति आह. ततो पट्ठाय सुनखानं महाब्यसनं उदपादि. ते दिट्ठिदिट्ठट्ठाने घातियमाना पलायित्वा सुसानं गन्त्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमंसु.

बोधिसत्तो ‘तुम्हे बहू सन्निपतिता, किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छि. ते ‘‘अन्तेपुरे किर रथस्स चम्मञ्च नद्धि च सुनखेहि खादिता’ति कुद्धो राजा सुनखवधं आणापेसि, बहू सुनखा विनस्सन्ति, महाभयं उप्पन्न’’न्ति आहंसु. बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘आरक्खट्ठाने बहि सुनखानं ओकासो नत्थि, अन्तोराजनिवेसने कोलेय्यकसुनखानमेव तं कम्मं भविस्सति. इदानि पन चोरानं किञ्चि भयं नत्थि, अचोरा मरणं लभन्ति, यंनूनाहं चोरे रञ्ञो दस्सेत्वा ञातिसङ्घस्स जीवितदानं ददेय्य’’न्ति. सो ञातके समस्सासेत्वा ‘‘तुम्हे मा भायित्थ, अहं वो अभयं आहरिस्सामि, याव राजानं पस्सामि, ताव इधेव होथा’’ति पारमियो आवज्जेत्वा मेत्ताभावनं पुरेचारिकं कत्वा ‘‘मय्हं उपरि लेड्डुं वा मुग्गरं वा मा कोचि खिपितुं उस्सही’’ति अधिट्ठाय एककोव अन्तोनगरं पाविसि. अथ नं दिस्वा एकसत्तोपि कुज्झित्वा ओलोकेन्तो नाम नाहोसि. राजापि सुनखवधं आणापेत्वा सयं विनिच्छये निसिन्नो होति. बोधिसत्तो तत्थेव गन्त्वा पक्खन्दित्वा रञ्ञो आसनस्स हेट्ठा पाविसि. अथ नं राजपुरिसा नीहरितुं आरद्धा, राजा पन वारेसि.

सो थोकं विस्समित्वा हेट्ठासना निक्खमित्वा राजानं वन्दित्वा ‘‘देव, तुम्हे कुक्कुरे मारापेथा’’ति पुच्छि. ‘‘आम, मारापेमह’’न्ति. ‘‘को नेसं अपराधो नरिन्दा’’ति? ‘‘रथस्स मे परिवारचम्मञ्च नद्धिञ्च खादिंसू’’ति. ‘‘ये खादिंसु, ते जानाथा’’ति? ‘‘न जानामा’’ति. ‘‘‘इमे नाम चम्मखादकचोरा’ति तथतो अजानित्वा दिट्ठदिट्ठट्ठानेयेव मारापनं न युत्तं, देवा’’ति. ‘‘रथचम्मस्स कुक्कुरेहि खादितत्ता ‘दिट्ठदिट्ठे सब्बेव मारेथा’ति सुनखवधं आणापेसि’’न्ति. ‘‘किं पन वो मनुस्सा सब्बेव कुक्कुरे मारेन्ति, उदाहु मरणं अलभन्तापि अत्थी’’ति? ‘‘अत्थि, अम्हाकं घरे कोलेय्यका मरणं न लभन्ती’’ति. महाराज इदानेव तुम्हे ‘‘रथचम्मस्स कुक्कुरेहि खादितत्ता ‘दिट्ठदिट्ठे सब्बेव मारेथा’ति सुनखवधं आणापेसि’’न्ति अवोचुत्थ, इदानि पन ‘‘अम्हाकं घरे कोलेय्यका मरणं न लभन्ती’’ति वदेथ. ‘‘ननु एवं सन्ते तुम्हे छन्दादिवसेन अगतिगमनं गच्छथ, अगतिगमनञ्च नाम न युत्तं, न च राजधम्मो, रञ्ञा नाम कारणगवेसकेन तुलासदिसेन भवितुं वट्टति, इदानि च कोलेय्यका मरणं न लभन्ति, दुब्बलसुनखाव लभन्ति, एवं सन्ते नायं सब्बसुनखघच्चा, दुब्बलघातिका नामेसा’’ति. एवञ्च पन वत्वा महासत्तो मधुरस्सरं निच्छारेत्वा ‘‘महाराज, यं तुम्हे करोथ, नायं धम्मो’’ति रञ्ञो धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

२२. ‘‘ये कुक्कुरा राजकुलम्हि वद्धा, कोलेय्यका वण्णबलूपपन्ना;

तेमे न वज्झा मयमस्म वज्झा, नायं सघच्चा दुब्बलघातिकाय’’न्ति.

तत्थ ये कुक्कुराति ये सुनखा. यथा हि धारुण्होपि पस्सावो ‘‘पूतिमुत्त’’न्ति, तदहुजातोपि सिङ्गालो ‘‘जरसिङ्गालो’’ति, कोमलापि गलोचिलता ‘‘पूतिलता’’ति, सुवण्णवण्णोपि कायो ‘‘पूतिकायो’’ति वुच्चति, एवमेवं वस्ससतिकोपि सुनखो ‘‘कुक्कुरो’’ति वुच्चति. तस्मा महल्लका कायबलूपपन्नापि ते ‘‘कुक्कुरा’’त्वेव वुत्ता. वद्धाति वड्ढिता. कोलेय्यकाति राजकुले जाता सम्भूता संवड्ढा. वण्णबलूपपन्नाति सरीरवण्णेन चेव कायबलेन च सम्पन्ना. तेमे न वज्झाति ते इमे सस्सामिका सारक्खा न वज्झा. मयमस्म वज्झाति अस्सामिका अनारक्खा मयं वज्झा नाम जाता. नायं सघच्चाति एवं सन्ते अयं अविसेसेन सघच्चा नाम न होति. दुब्बलघातिकायन्ति अयं पन दुब्बलानंयेव घातनतो दुब्बलघातिका नाम होति. राजूहि नाम चोरा निग्गण्हितब्बा, नो अचोरा. इध पन चोरानं किञ्चि भयं नत्थि, अचोरा मरणं लभन्ति. अहो इमस्मिं लोके अयुत्तं वत्तति, अहो अधम्मो वत्ततीति.

राजा बोधिसत्तस्स वचरं सुत्वा आह – ‘‘जानासि त्वं, पण्डित, असुकेहि नाम रथचम्मं खादित’’न्ति? ‘‘आम, जानामी’’ति. ‘‘केहि खादित’’न्ति? ‘‘तुम्हाकं गेहे वसनकेहि कोलेय्यकसुनखेही’’ति. ‘‘कथं तेहि खादितभावो जानितब्बो’’ति? ‘‘अहं तेहि खादितभावं दस्सेसामी’’ति. ‘‘दस्सेहि पण्डिता’’ति. ‘‘तुम्हाकं घरे कोलेय्यकसुनखे आहरापेत्वा थोकं तक्कञ्च दब्बतिणानि च आहरापेथा’’ति. राजा तथा अकासि. अथ नं महासत्तो ‘‘इमानि तिणानि तक्केन मद्दापेत्वा एते सुनखे पायेथा’’ति आह. राजा तथा कत्वा पायापेसि, पीता पीता सुनखा सद्धिं चम्मेहि वमिंसु. राजा ‘‘सब्बञ्ञुबुद्धस्स ब्याकरणं विया’’ति तुट्ठो बोधिसत्तस्स सेतच्छत्तेन पूजं अकासि. बोधिसत्तो ‘‘धम्मं चर, महाराज, मातापितूसु खत्तिया’’तिआदीहि (जा. २.१७.३९) तेसकुणजातके आगताहि दसहि धम्मचरियगाथाहि रञ्ञो धम्मं देसेत्वा ‘‘महाराज, इतो पट्ठाय अप्पमत्तो होही’’ति राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा सेतच्छत्तं रञ्ञोव पटिअदासि.

राजा महासत्तस्स धम्मकथं सुत्वा सब्बसत्तानं अभयं दत्वा बोधिसत्तं आदिं कत्वा सब्बसुनखानं अत्तनो भोजनसदिसमेव निच्चभत्तं पट्ठपेत्वा बोधिसत्तस्स ओवादे ठितो यावतायुकं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा कालं कत्वा देवलोके उप्पज्जि. कुक्कुरोवादो दस वस्ससहस्सानि पवत्ति. बोधिसत्तोपि यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव ञातकानं अत्थं चरति, पुब्बेपि चरियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, अवसेसा परिसा बुद्धपरिसा, कुक्कुरपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कुक्कुरजातकवण्णना दुतिया.

[२३] ३. भोजाजानीयजातकवण्णना

अपि पस्सेन सेमानोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं ओस्सट्ठवीरियं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि समये सत्था तं भिक्खुं आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खु, पुब्बे पण्डिता अनायतनेपि वीरियं अकंसु, पहारं लद्धापि नेव ओस्सजिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो भोजाजानीयसिन्धवकुले निब्बत्तो सब्बालङ्कारसम्पन्नो बाराणसिरञ्ञो मङ्गलस्सो अहोसि. सो सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णपातियंयेव नानग्गरससम्पन्नं तिवस्सिकगन्धसालिभोजनं भुञ्जति, चातुज्जातिकगन्धूपलित्तायमेव भूमियं तिट्ठति, तं ठानं रत्तकम्बलसाणिपरिक्खित्तं उपरि सुवण्णतारकखचितचेलवितानं समोसरितगन्धदाममालादामं अविजहितगन्धतेलपदीपं होति. बाराणसिरज्जं पन अपत्थेन्ता राजानो नाम नत्थि. एकं समयं सत्त राजानो बाराणसिं परिक्खिपित्वा ‘‘अम्हाकं रज्जं वा देतु, युद्धं वा’’ति बाराणसिरञ्ञो पण्णं पेसेसुं. राजा अमच्चे सन्निपातेत्वा तं पवत्तिं आचिक्खित्वा ‘‘इदानि किं करोम, ताता’’ति पुच्छि. ‘‘देव, तुम्हेहि ताव आदितोव युद्धाय न गन्तब्बं, असुकं नाम अस्सारोहं पेसेत्वा युद्धं कारेथ, तस्मिं असक्कोन्ते पच्छा जानिस्सामा’’ति. राजा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्ससि, तात, सत्तहि राजूहि सद्धिं युद्धं कातु’’न्ति आह. ‘‘देव, सचे भोजाजानीयसिन्धवं लभामि, तिट्ठन्तु सत्त राजानो, सकलजम्बुदीपे राजूहिपि सद्धिं युज्झितुं सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘तात, भोजाजानीयसिन्धवो वा होतु अञ्ञो वा, यं इच्छसि, तं गहेत्वा युद्धं करोही’’ति.

सो ‘‘साधु, देवा’’ति राजानं वन्दित्वा पासादा ओरुय्ह भोजाजानीयसिन्धवं आहरापेत्वा सुवम्मितं कत्वा अत्तनापि सब्बसन्नाहसन्नद्धो खग्गं बन्धित्वा सिन्धवपिट्ठिवरगतो नगरा निक्खम्म विज्जुलता विय चरमानो पठमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा एकं राजानं जीवग्गाहमेव गहेत्वा आगन्त्वा नगरे बलस्स निय्यादेत्वा पुन गन्त्वा दुतियं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा तथा ततियन्ति एवं पञ्च राजानो जीवग्गाहं गहेत्वा छट्ठं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा छट्ठस्स रञ्ञो गहितकाले भोजाजानीयो पहारं लभति, लोहितं पग्घरति, वेदना बलवतियो वत्तन्ति. अस्सारोहो तस्स पहटभावं ञत्वा भोजाजानीयसिन्धवं राजद्वारे निपज्जापेत्वा सन्नाहं सिथिलं कत्वा अञ्ञं अस्सं सन्नय्हितुं आरद्धो. बोधिसत्तो महाफासुकपस्सेन निपन्नोव अक्खीनि उम्मिलेत्वा अस्सारोहं दिस्वा ‘‘अयं अञ्ञं अस्सं सन्नय्हति, अयञ्च अस्सो सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गण्हितुं न सक्खिस्सति, मया कतकम्मञ्च नस्सिस्सति, अप्पटिसमो अस्सारोहोपि नस्सिस्सति, राजापि परहत्थं गमिस्सति, ठपेत्वा मं अञ्ञो अस्सो सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गहेतुं समत्थो नाम नत्थी’’ति निपन्नकोव अस्सारोहं पक्कोसापेत्वा ‘‘सम्म अस्सारोह, सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गहेतुं समत्थो ठपेत्वा मं अञ्ञो अस्सो नाम नत्थि, नाहं मया कतकम्मं नासेस्सामि, ममञ्ञेव उट्ठापेत्वा सन्नय्हाही’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२३. ‘‘अपि पस्सेन सेमानो, सल्लेभि सल्ललीकतो;

सेय्योव वळवा भोज्झो, युञ्ज मञ्ञेव सारथी’’ति.

तत्थ अपि पस्सेन सेमानोति एकेन पस्सेन सयमानकोपि. सल्लेभि सल्ललीकतोति सल्लेहि विद्धोपि समानो. सेय्योव वळवा भोज्झोति वळवाति सिन्धवकुलेसु अजातो खलुङ्कस्सो. भोज्झोति भोजाजानीयसिन्धवो. इति एतस्मा वळवा सल्लेहि विद्धोपि भोजाजानीयसिन्धवोव सेय्यो वरो उत्तमो. युञ्ज मञ्ञेव सारथीति यस्मा एव गतोपि अहमेव सेय्यो, तस्मा ममञ्ञेव योजेहि, मं वम्मेहीति वदति.

अस्सारोहो बोधिसत्तं उट्ठापेत्वा वणं बन्धित्वा सुसन्नद्धं सन्नय्हित्वा तस्स पिट्ठियं निसीदित्वा सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं जीवग्गाहं गहेत्वा राजबलस्स निय्यादेसि, बोधिसत्तम्पि राजद्वारं आनयिंसु. राजा तस्स दस्सनत्थाय निक्खमि. महासत्तो राजानं आह – ‘‘महाराज, सत्त राजानो मा घातयित्थ, सपथं कारेत्वा विस्सज्जेथ, मय्हञ्च अस्सारोहस्स च दातब्बं यसं अस्सारोहस्सेव देथ, सत्त राजानो गहेत्वा दिन्नयोधं नाम नासेतुं न वट्टति. तुम्हेपि दानं देथ, सीलं रक्खथ, धम्मेन समेन रज्जं कारेथा’’ति. एवं बोधिसत्तेन रञ्ञो ओवादे दिन्ने बोधिसत्तस्स सन्नाहं मोचयिंसु, सो सन्नाहे मुत्तमत्तेयेव निरुज्झि. राजा तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा अस्सारोहस्स महन्तं यसं दत्वा सत्त राजानो पुन अत्तन्नो अदुब्भाय सपथं कारेत्वा सकसकट्ठानानि पेसेत्वा धम्मेन समेन रज्जं कारेत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.

सत्था ‘‘एवं भिक्खु पुब्बे पण्डिता अनायतनेपि वीरियं अकंसु, एवरूपं पहारं लद्धापि न ओस्सजिंसु, त्वं पन एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा कस्मा वीरियं ओस्सजसी’’ति वत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अरहत्तफले पतिट्ठासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, अस्सारोहो सारिपुत्तो, भोजाजानीयसिन्धवो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

भोजाजानीयजातकवण्णना ततिया.

[२४] ४. आजञ्ञजातकवण्णना

यदा यदाति इदम्पि सत्था जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठवीरियमेव भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तं पन भिक्खुं सत्था आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खु पुब्बे पण्डिता अनायतनेपि लद्धप्पहारापि हुत्वा वीरियं अकंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते पुरिमनयेनेव सत्त राजानो नगरं परिवारयिंसु. अथेको रथिकयोधो द्वे भातिकसिन्धवे रथे योजेत्वा नगरा निक्खम्म छ बलकोट्ठके भिन्दित्वा छ राजानो अग्गहेसि. तस्मिं खणे जेट्ठकअस्सो पहारं लभि. रथिको रथं पेसेन्तो राजद्वारं आगन्त्वा जेट्ठभातिकं रथा मोचेत्वा सन्नाहं सिथिलं कत्वा एकेनेव पस्सेन निपज्जापेत्वा अञ्ञं अस्सं सन्नय्हितुं आरद्धो. बोधिसत्तो तं दिस्वा पुरिमनयेनेव चिन्तेत्वा रथिकं पक्कोसापेत्वा निपन्नकोव इमं गाथमाह –

२४. ‘‘यदा यदा यत्थ यदा, यत्थ यत्थ यदा यदा;

आजञ्ञो कुरुते वेगं, हायन्ति तत्थ वाळवा’’ति.

तत्थ यदा यदाति पुब्बण्हादीसु यस्मिं यस्मिं काले. यत्थाति यस्मिं ठाने मग्गे वा सङ्गामसीसे वा. यदाति यस्मिं खणे. यत्थ यत्थाति सत्तन्नं बलकोट्ठकानं वसेन बहूसु युद्धमण्डलेसु. यदा यदाति यस्मिं यस्मिं काले पहारं लद्धकाले वा अलद्धकाले वा. आजञ्ञो कुरुते वेगन्ति सारथिस्स चित्तरुचितं कारणं आजाननसभावो आजञ्ञो वरसिन्धवो वेगं करोति वायमति वीरियं आरभति. हायन्ति तत्थ वाळवाति तस्मिं वेगे करियमाने इतरे वळवसङ्खाता खळुङ्कस्सा हायन्ति परिहायन्ति, तस्मा इमस्मिं रथे मंयेव योजेहीति आह.

सारथि बोधिसत्तं उट्ठापेत्वा रथे योजेत्वा सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं आदाय रथं पेसेन्तो राजद्वारं आगन्त्वा सिन्धवं मोचेसि. बोधिसत्तो एकेन पस्सेन निपन्नो पुरिमनयेनेव रञ्ञो ओवादं दत्वा निरुज्झि. राजा तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा सारथिस्स सम्मानं कत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठासि. सत्था जातकं समोधानेसि ‘‘तदा राजा आनन्दत्थेरो अहोसि, अस्सो सम्मासम्बुद्धो’’ति.

आजञ्ञजातकवण्णना चतुत्था.

[२५] ५. तित्थजातकवण्णना

अञ्ञमञ्ञेहि तित्थेहीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो धम्मसेनापतिस्स सद्धिविहारिकं एकं सुवण्णकारपुब्बकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. आसयानुसयञाणञ्हि बुद्धानंयेव होति, न अञ्ञेसं. तस्मा धम्मसेनापति अत्तनो आसयानुसयञाणस्स नत्थिताय सद्धिविहारिकस्स आसयानुसयं अजानन्तो असुभकम्मट्ठानमेव कथेसि, तस्स तं न सप्पायमहोसि. कस्मा? सो किर पटिपाटिया पञ्च जातिसतानि सुवण्णकारगेहेयेव पटिसन्धिं गण्हि, अथस्स दीघरत्तं परिसुद्धसुवण्णदस्सनवसेन परिचितत्ता असुभं न सप्पायमहोसि. सो तत्थ निमित्तमत्तम्पि उप्पादेतुं असक्कोन्तो चत्तारो मासे खेपेसि.

धम्मसेनापति अत्तनो सद्धिविहारिकस्स अरहत्तं दातुं असक्कोन्तो ‘‘अद्धा अयं बुद्धवेनेय्यो भविस्सति, तथागतस्स सन्तिकं नेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पातोव तं आदाय सत्थु सन्तिकं अगमासि. सत्था ‘‘किं नु खो, सारिपुत्त, एकं भिक्खुं आदाय आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘अहं, भन्ते, इमस्स कम्मट्ठानं अदासिं, अयं पन चतूहि मासेहि निमित्तमत्तम्पि न उप्पादेसि, स्वाहं ‘बुद्धवेनेय्यो एसो भविस्सती’ति चिन्तेत्वा तुम्हाकं सन्तिकं आदाय आगतो’’ति. ‘‘सारिपुत्त, कतरं पन ते कम्मट्ठानं सद्धिविहारिकस्स दिन्न’’न्ति? ‘‘असुभकम्मट्ठानं भगवा’’ति. ‘‘सारिपुत्त, नत्थि तव सन्ताने आसयानुसयञाणं, गच्छ, त्वं सायन्हसमये आगन्त्वा तव सद्धिविहारिकं आदाय गच्छेय्यासी’’ति. एवं सत्था थेरं उय्योजेत्वा तस्स भिक्खुस्स मनापं चीवरञ्च निवासनञ्च दापेत्वा तं आदाय गामं पिण्डाय पविसित्वा पणीतं खादनीयभोजनीयं दापेत्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवारो पुन विहारं आगन्त्वा गन्धकुटियं दिवसभागं खेपेत्वा सायन्हसमये तं भिक्खुं गहेत्वा विहारचारिकं चरमानो अम्बवने एकं पोक्खरणिं मापेत्वा तत्थ महन्तं पदुमिनिगच्छं, तत्रापि च महन्तं एकं पदुमपुप्फं मापेत्वा ‘‘भिक्खु इमं पुप्फं ओलोकेन्तो निसीदा’’ति निसीदापेत्वा गन्धकुटिं पाविसि.

सो भिक्खु तं पुप्फं पुनप्पुनं ओलोकेति. भगवा तं पुप्फं जरं पापेसि, तं तस्स पस्सन्तस्सेव जरं पत्वा विवण्णं अहोसि. अथस्स परियन्ततो पट्ठाय पत्तानि पतन्तानि मुहुत्तेन सब्बानि पतिंसु. ततो किञ्जक्खं पति, कण्णिकाव अवसिस्सि. सो भिक्खु तं पस्सन्तो चिन्तेसि ‘‘इदं पदुमपुप्फं इदानेव अभिरूपं अहोसि दस्सनीयं, अथस्स वण्णो परिणतो, पत्तानि च किञ्चक्खञ्च पतितं, कण्णिकामत्तमेव अवसिट्ठं, एवरूपस्स नाम पदुमस्स जरा पत्ता, मय्हं सरीरस्स किं न पापुणिस्सति, सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति विपस्सनं पट्ठपेसि. सत्था ‘‘तस्स चित्तं विपस्सनं आरुळ्ह’’न्ति ञत्वा गन्धकुटियं निसिन्नोव ओभासं फरित्वा इमं गाथमाह –

‘‘उच्छिन्द सिनेहमत्तनो, कुमुदं सारदिकंव पाणिना;

सन्तिमग्गमेव ब्रूहय, निब्बानं सुगतेन देसित’’न्ति. (ध. प. २८५);

सो भिक्खु गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्वा ‘‘मुत्तो वतम्हि सब्बभवेही’’ति चिन्तेत्वा –

‘‘सो वुत्थवासो परिपुण्णमानसो, खीणासवो अन्तिमदेहधारी;

विसुद्धसीलो सुसमाहितिन्द्रियो, चन्दो यथा राहुमुखा पमुत्तो.

‘‘समोततं मोहमहन्धकारं, विनोदयिं सब्बमलं असेसं;

आलोकपज्जोतकरो पभङ्करो, सहस्सरंसी विय भाणुमा नभे’’ति. –

आदीहि गाथाहि उदानं उदानेसि. उदानेत्वा च पन गन्त्वा भगवन्तं वन्दि. थेरोपि आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा अत्तनो सद्धिविहारिकं गहेत्वा अगमासि. अयं पवत्ति भिक्खूनं अन्तरे पाकटा जाता. भिक्खू धम्मसभायं दसबलस्स गुणे वण्णयमाना निसीदिंसु – ‘‘आवुसो, सारिपुत्तत्थेरो आसयानुसयञाणस्स अभावेन अत्तनो सद्धिविहारिकस्स आसयं न जानाति, सत्था पन ञत्वा एकदिवसेनेव तस्स सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं अदासि, अहो बुद्धा नाम महानुभावा’’ति.

सत्था आगन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ‘‘न भगवा अञ्ञाय कथाय, तुम्हाकञ्ञेव पन धम्मसेनापतिनो सद्धिविहारिकस्स आसयानुसयञाणकथाया’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, एतं अच्छरियं, स्वाहं एतरहि बुद्धो हुत्वा तस्स आसयं जानामि, पुब्बेपाहं तस्स आसयं जानामियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो तं राजानं अत्थे च धम्मे च अनुसासति. तदा रञ्ञो मङ्गलअस्सन्हानतित्थे अञ्ञतरं वळवं खळुङ्कस्सं न्हापेसुं. मङ्गलस्सो वळवेन न्हानतित्थं ओतारियमानो जिगुच्छित्वा ओतरितुं न इच्छि. अस्सगोपको गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि ‘‘देव, मङ्गलस्सो तित्थं ओतरितुं न इच्छती’’ति. राजा बोधिसत्तं पेसेसि – ‘‘गच्छ, पण्डित, जानाहि केन कारणेन अस्सो तित्थं ओतारियमानो न ओतरती’’ति. बोधिसत्तो ‘‘साधु, देवा’’ति नदीतीरं गन्त्वा अस्सं ओलोकेत्वा निरोगभावमस्स ञत्वा ‘‘केन नु खो कारणेन अयं इमं तित्थं न ओतरती’’ति उपधारेन्तो ‘‘पठमतरं एत्थ अञ्ञो न्हापितो भविस्सति, तेनेस जिगुच्छमानो तित्थं न ओतरति मञ्ञे’’ति चिन्तेत्वा अस्सगोपके पुच्छि ‘‘अम्भो, इमस्मिं तित्थे कं पठमं न्हापयित्था’’ति? ‘‘अञ्ञतरं वळवस्सं, सामी’’ति.

बोधिसत्तो ‘‘एस अत्तनो सिन्धवताय जिगुच्छन्तो एत्थ न्हायितुं न इच्छति, इमं अञ्ञतित्थे न्हापेतुं वट्टती’’ति तस्स आसयं ञत्वा ‘‘भो अस्सगोपक, सप्पिमधुफाणितादिभिसङ्खतपायासम्पि ताव पुनप्पुनं भुञ्जन्तस्स तित्ति होति. अयं अस्सो बहू वारे इध तित्थे न्हातो, अञ्ञम्पि ताव नं तित्थं ओतारेत्वा न्हापेथ च पायेथ चा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२५. ‘‘अञ्ञमञ्ञेहि तित्थेहि, अस्सं पायेहि सारथि;

अच्चासनस्स पुरिसो, पायासस्सपि तप्पती’’ति.

तत्थ अञ्ञमञ्ञेहीति अञ्ञेहि अञ्ञेहि. पायेहीति देसनासीसमेतं, न्हापेहि च पायेहि चाति अत्थो. अच्चासनस्साति करणत्थे सामिवचनं, अतिअसनेन अतिभुत्तेनाति अत्थो. पायासस्सपि तप्पतीति सप्पिआदीहि अभिसङ्खतेन मधुरपायासेन तप्पति तित्तो होति, धातो सुहितो न पुन भुञ्जितुकामतं आपज्जति. तस्मा अयम्पि अस्सो इमस्मिं तित्थे निबद्धं न्हानेन परियत्तिं आपन्नो भविस्सति, अञ्ञत्थ नं न्हापेथाति.

ते तस्स वचनं सुत्वा अस्सं अञ्ञतित्थं ओतारेत्वा पायिंसु चेव न्हापयिंसु च. बोधिसत्तो अस्सस्स पानीयं पिवित्वा न्हानकाले रञ्ञो सन्तिकं अगमासि. राजा ‘‘किं, तात, अस्सो न्हातो च पीतो चा’’ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘पठमं किं कारणा न इच्छती’’ति? ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति सब्बं आचिक्खि. राजा ‘‘एवरूपस्स तिरच्छानस्सापि नाम आसयं जानाति, अहो पण्डितो’’ति बोधिसत्तस्स महन्तं यसं दत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो. बोधिसत्तोपि यथाकम्ममेव गतो.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, अहं एतस्स इदानेव आसयं जानामि, पुब्बेपि जानामियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मङ्गलअस्सो अयं भिक्खु अहोसि, राजा आनन्दो, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तित्थजातकवण्णना पञ्चमा.

[२६] ६. महिळामुखजातकवण्णना

पुराणचोरान वचो निसम्माति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. देवदत्तो अजातसत्तुकुमारं पसादेत्वा लाभसक्कारं निप्फादेसि. अजातसत्तुकुमारो देवदत्तस्स गयासीसे विहारं कारेत्वा नानग्गरसेहि तिवस्सिकगन्धसालिभोजनस्स दिवसे दिवसे पञ्च थालिपाकसतानि अभिहरि. लाभसक्कारं निस्साय देवदत्तस्स परिवारो महन्तो जातो, देवदत्तो परिवारेन सद्धिं विहारेयेव होति. तेन समयेन राजगहवासिका द्वे सहाया. तेसु एको सत्थु सन्तिके पब्बजितो, एको देवदत्तस्स. ते अञ्ञमञ्ञं तस्मिं तस्मिं ठानेपि पस्सन्ति, विहारं गन्त्वापि पस्सन्तियेव.

अथेकदिवसं देवदत्तस्स निस्सितको इतरं आह – ‘‘आवुसो, किं त्वं देवसिकं सेदेहि मुच्चमानेहि पिण्डाय चरसि, देवदत्तो गयासीसविहारे निसीदित्वाव नानग्गरसेहि सुभोजनं भुञ्जति, एवरूपो उपायो नत्थि, किं त्वं दुक्खं अनुभोसि, किं ते पातोव गयासीसं आगन्त्वा सउत्तरिभङ्गं यागुं पिवित्वा अट्ठारसविधं खज्जकं खादित्वा नानग्गरसेहि सुभोजनं भुञ्जितुं न वट्टती’’ति? सो पुनप्पुनं वुच्चमानो गन्तुकामो हुत्वा ततो पट्ठाय गयासीसं गन्त्वा भुञ्जित्वा कालस्सेव वेळुवनं आगच्छति. सो सब्बकालं पटिच्छादेतुं नासक्खि, ‘‘गयासीसं गन्त्वा देवदत्तस्स पट्ठपितं भत्तं भुञ्जती’’ति न चिरस्सेव पाकटो जातो. अथ नं सहाया पुच्छिंसु ‘‘सच्चं किर, त्वं आवुसो, देवदत्तस्स पट्ठपितं भत्तं भुञ्जसी’’ति. ‘‘को एवमाहा’’ति? ‘‘असुको च असुको चा’’ति. ‘‘सच्चं अहं आवुसो गयासीसं गन्त्वा भुञ्जामि, न पन मे देवदत्तो भत्तं देति, अञ्ञे मनुस्सा देन्ती’’ति. ‘‘आवुसो, देवदत्तो बुद्धानं पटिकण्टको दुस्सीलो अजातसत्तुं पसादेत्वा अधम्मेन अत्तनो लाभसक्कारं उप्पादेसि, त्वं एवरूपे निय्यानिके बुद्धसासने पब्बजित्वा देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जसि, एहि तं सत्थु सन्तिकं नेस्सामा’’ति तं भिक्खुं आदाय धम्मसभं आगमिंसु.

सत्था दिस्वाव ‘‘किं, भिक्खवे, एतं भिक्खुं अनिच्छन्तञ्ञेव आदाय आगतत्था’’ति? ‘‘आम भन्ते, अयं भिक्खु तुम्हाकं सन्तिके पब्बजित्वा देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जती’’ति. ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जसी’’ति? ‘‘न भन्ते, देवदत्तो मय्हं देति, अञ्ञे मनुस्सा देन्ति, तमहं भुञ्जामी’’ति. सत्था ‘‘मा भिक्खु एत्थ परिहारं करि, देवदत्तो अनाचारो दुस्सीलो, कथञ्हि नाम त्वं इध पब्बजित्वा मम सासनं भजन्तोयेव देवदत्तस्स भत्तं भुञ्जसि, निच्चकालम्पि भजनसीलकोव त्वं दिट्ठदिट्ठेयेव भजसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि. तदा रञ्ञो महिळामुखो नाम मङ्गलहत्थी अहोसि सीलवा आचारसम्पन्नो, न कञ्चि विहेठेति. अथेकदिवसं तस्स सालाय समीपे रत्तिभागसमनन्तरे चोरा आगन्त्वा तस्स अविदूरे निसिन्ना चोरमन्तं मन्तयिंसु ‘‘एवं उम्मङ्गो भिन्दितब्बो, एवं सन्धिच्छेदकम्मं कत्तब्बं, उम्मङ्गञ्च सन्धिच्छेदञ्च मग्गसदिसं तित्थसदिसं निज्जटं निग्गुम्बं कत्वा भण्डं हरितुं वट्टति, हरन्तेन मारेत्वाव हरितब्बं, एवं उट्ठातुं समत्थो नाम न भविस्सति, चोरेन च नाम सीलाचारयुत्तेन न भवितब्बं, कक्खळेन फरुसेन साहसिकेन भवितब्ब’’न्ति. एवं मन्तेत्वा अञ्ञमञ्ञं उग्गण्हापेत्वा अगमंसु. एतेनेव उपायेन पुनदिवसेपि पुनदिवसेपीति बहू दिवसे तत्थ आगन्त्वा मन्तयिंसु. सो तेसं वचनं सुत्वा ‘‘ते मं सिक्खापेन्ती’’ति सञ्ञाय ‘‘इदानि मया कक्खळेन फरुसेन साहसिकेन भवितब्ब’’न्ति तथारूपोव अहोसि. पातोव आगतं हत्थिगोपकं सोण्डाय गहेत्वा भूमियं पोथेत्वा मारेसि. अपरम्पि तथा अपरम्पि तथाति आगतागतं मारेतियेव.

‘‘महिळामुखो उम्मत्तको जातो दिट्ठदिट्ठे मारेती’’ति रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा बोधिसत्तं पहिणि ‘‘गच्छ पण्डित, जानाहि केन कारणेन सो दुट्ठो जातो’’ति. बोधिसत्तो गन्त्वा तस्स सरीरे अरोगभावं ञत्वा ‘‘केन नु खो कारणेन एस दुट्ठो जातो’’ति उपधारेन्तो ‘‘अद्धा अविदूरे केसञ्चि वचनं सुत्वा ‘मं एते सिक्खापेन्ती’ति सञ्ञाय दुट्ठो जातो’’ति सन्निट्ठानं कत्वा हत्थिगोपके पुच्छि ‘‘अत्थि नु खो हत्थिसालाय समीपे रत्तिभागे केहिचि किञ्चि कथितपुब्ब’’न्ति? ‘‘आम, सामि, चोरा आगन्त्वा कथयिंसू’’ति. बोधिसत्तो गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि ‘‘देव, अञ्ञो हत्थिस्स सरीरे विकारो नत्थि, चोरानं कथं सुत्वा दुट्ठो जातो’’ति. ‘‘इदानि किं कातुं वट्टती’’ति? ‘‘सीलवन्ते समणब्राह्मणे हत्थिसालायं निसीदापेत्वा सीलाचारकथं कथापेतुं वट्टती’’ति. ‘‘एवं कारेहि, ताता’’ति.

बोधिसत्तो गन्त्वा सीलवन्ते समणब्राह्मणे हत्थिसालायं निसीदापेत्वा ‘‘सीलकथं कथेथ, भन्ते’’ति आह. ते हत्थिस्स अविदूरे निसिन्ना ‘‘न कोचि परामसितब्बो न मारेतब्बो, सीलाचारसम्पन्नेन खन्तिमेत्तानुद्दययुत्तेन भवितुं वट्टती’’ति सीलकथं कथयिंसु. सो तं सुत्वा ‘‘मं इमे सिक्खापेन्ति, इतो दानि पट्ठाय सीलवन्तेन भवितब्ब’’न्ति सीलवा अहोसि. राजा बोधिसत्तं पुच्छि ‘‘किं, तात, सीलवा जातो’’ति? बोधिसत्तो ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘एवरूपो दुट्ठहत्थी पण्डिते निस्साय पोराणकधम्मेयेव पतिट्ठितो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२६. ‘‘पुराणचोरान वचो निसम्म, महिळामुखो पोथयमन्वचारी;

सुसञ्ञतानञ्हि वचो निसम्म, गजुत्तमो सब्बगुणेसु अट्ठा’’ति.

तत्थ पुराणचोरानन्ति पोराणचोरानं. निसम्माति सुत्वा, पठमं चोरानं वचनं सुत्वाति अत्थो. महिळामुखोति हत्थिनिमुखेन सदिसमुखो. यथा महिळा पुरतो ओलोकियमाना सोभति, न पच्छतो, तथा सोपि पुरतो ओलोकियमानो सोभति. तस्मा ‘‘महिळामुखो’’तिस्स नामं अकंसु. पोथयमन्वचारीति पोथयन्तो मारेन्तो अनुचारी. अयमेव वा पाठो. सुसञ्ञतानन्ति सुट्ठु सञ्ञतानं सीलवन्तानं. गजुत्तमोति उत्तमगजो मङ्गलहत्थी. सब्बगुणेसु अट्ठाति सब्बेसु पोराणगुणेसु पतिट्ठितो. राजा ‘‘तिरच्छानगतस्सापि आसयं जानाती’’ति बोधिसत्तस्स महन्तं यसं अदासि. सो यावतायुकं ठत्वा सद्धिं बोधिसत्तेन यथाकम्मं गतो.

सत्था ‘‘पुब्बेपि त्वं भिक्खु दिट्ठदिट्ठेयेव भजि, चोरानं वचनं सुत्वा चोरे भजि, धम्मिकानं वचनं सुत्वा धम्मिके भजी’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा महिळामुखो विपक्खसेवकभिक्खु अहोसि, राजा आनन्दो, अमच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

महिळामुखजातकवण्णना छट्ठा.

[२७] ७. अभिण्हजातकवण्णना

नालं कबळं पदातवेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उपासकञ्च महल्लकत्थेरञ्च आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर द्वे सहायका. तेसु एको पब्बजित्वा देवसिकं इतरस्स घरं गच्छति. सो तस्स भिक्खं दत्वा सयम्पि भुञ्जित्वा तेनेव सद्धिं विहारं गन्त्वा याव सूरियत्थङ्गमना आलापसल्लापेन निसीदित्वा नगरं पविसति, इतरोपि नं याव नगरद्वारा अनुगन्त्वा निवत्तति. सो तेसं विस्सासो भिक्खूनं अन्तरे पाकटो जातो. अथेकदिवसं भिक्खू तेसं विस्सासकथं कथेन्ता धम्मसभायं निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि, ते ‘‘इमाय नाम, भन्ते’’ति कथयिंसु. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव इमे विस्सासिका, पुब्बेपि विस्सासिकायेव अहेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि. तदा एको कुक्कुरो मङ्गलहत्थिसालं गन्त्वा मङ्गलहत्थिस्स भुञ्जनट्ठाने पतितानि भत्तसित्थानि खादति. सो तेनेव भोजनेन संवद्धमानो मङ्गलहत्थिस्स विस्सासिको जातो हत्थिस्सेव सन्तिके भुञ्जति, उभोपि विना वत्तितुं न सक्कोन्ति. सो हत्थी नं सोण्डाय गहेत्वा अपरापरं करोन्तो कीळति, उक्खिपित्वा कुम्भे पतिट्ठापेति. अथेकदिवसं एको गामिकमनुस्सो हत्थिगोपकस्स मूलं दत्वा तं कुक्कुरं आदाय अत्तनो गामं अगमासि. ततो पट्ठाय सो हत्थी कुक्कुरं अपस्सन्तो नेव खादति न पिवति न न्हायति. तमत्थं रञ्ञो आरोचेसुं. राजा बोधिसत्तं पहिणि ‘‘गच्छ पण्डित, जानाहि किंकारणा हत्थी एवं करोती’’ति.

बोधिसत्तो हत्थिसालं गन्त्वा हत्थिस्स दुम्मनभावं ञत्वा ‘‘इमस्स सरीरे रोगो न पञ्ञायति, केनचि पनस्स सद्धिं मित्तसन्थवेन भवितब्बं, तं अपस्सन्तो एस मञ्ञे सोकाभिभूतो’’ति हत्थिगोपके पुच्छि ‘‘अत्थि नु खो इमस्स केनचि सद्धिं विस्सासो’’ति? ‘‘आम, अत्थि सामि एकेन सुनखेन सद्धिं बलवा मेत्ती’’ति. ‘‘कहं सो एतरही’’ति? ‘‘एकेन मनुस्सेन नीतो’’ति. ‘‘जानाथ पनस्स निवासनट्ठान’’न्ति? ‘‘न जानाम, सामी’’ति. बोधिसत्तो रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘नत्थि, देव, हत्थिस्स कोचि आबाधो, एकेन पनस्स सुनखेन सद्धिं बलवविस्सासो, तं अपस्सन्तो न भुञ्जति मञ्ञे’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२७. ‘‘नालं कबळं पदातवे, न च पिण्डं न कुसे न घंसितुं;

मञ्ञामि अभिण्हदस्सना, नागो स्नेहमकासि कुक्कुरे’’ति.

तत्थ नालन्ति न समत्थो. कबळन्ति भोजनकाले पठममेव दिन्नं कटुककबळं. पदातवेति पआदातवे, सन्धिवसेन आकारलोपो वेदितब्बो, गहेतुन्ति अत्थो. न च पिण्डन्ति वड्ढेत्वा दीयमानं भत्तपिण्डम्पि नालं गहेतुं. न कुसेति खादनत्थाय दिन्नानि तिणानिपि नालं गहेतुं. न घंसितुन्ति न्हापियमानो सरीरम्पि घंसितुं नालं. एवं यं यं सो हत्थी कातुं न समत्थो, तं तं सब्बं रञ्ञो आरोचेत्वा तस्स असमत्थभावे अत्तना सल्लक्खितकारणं आरोचेन्तो ‘‘मञ्ञामी’’तिआदिमाह.

राजा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इदानि किं कातब्बं पण्डिता’’ति पुच्छि. ‘‘‘अम्हाकं किर मङ्गलहत्थिस्स सहायं सुनखं एको मनुस्सो गहेत्वा गतो, यस्स घरे तं सुनखं पस्सन्ति, तस्स अयं नाम दण्डो’ति भेरिं चरापेथ देवा’’ति. राजा तथा कारेसि. तं पवत्तिं सुत्वा सो पुरिसो सुनखं विस्सज्जेसि, सुनखो वेगेनागन्त्वा हत्थिस्स सन्तिकमेव अगमासि. हत्थी तं सोण्डाय गहेत्वा कुम्भे ठपेत्वा रोदित्वा परिदेवित्वा कुम्भा ओतारेत्वा तेन भुत्ते पच्छा अत्तनापि भुञ्जि. ‘‘तिरच्छानगतस्स आसयं जानाती’’ति राजा बोधिसत्तस्स महन्तं यसं अदासि.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इमे इदानेव विस्सासिका, पुब्बेपि विस्सासिकायेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा चतुसच्चकथाय विनिवट्टेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि. इदं चतुसच्चकथाय विनिवट्टनं नाम सब्बजातकेसुपि अत्थियेव. मयं पन यत्थस्स आनिसंसो पञ्ञायति, तत्थेव दस्सयिस्साम.

तदा सुनखो उपासको अहोसि, हत्थी महल्लकत्थेरो, राजा आनन्दो, अमच्चपण्डितो पन अहमेव अहोसिन्ति.

अभिण्हजातकवण्णना सत्तमा.

[२८] ८. नन्दिविसालजातकवण्णना

मनुञ्ञमेव भासेय्याति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो छब्बग्गियानं भिक्खूनं ओमसवादं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि समये छब्बग्गिया कलहं करोन्ता पेसले भिक्खू खुंसेन्ति वम्भेन्ति ओविज्झन्ति, दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्ति. भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. भगवा छब्बग्गिये पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर भिक्खवो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते विगरहित्वा ‘‘भिक्खवे, फरुसवाचा नाम तिरच्छानगतानम्पि अमनापा, पुब्बेपि एको तिरच्छानगतो अत्तानं फरुसेन समुदाचरन्तं सहस्सं पराजेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं गन्धारराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो गोयोनियं निब्बत्ति. अथ नं तरुणवच्छककालेयेव एको ब्राह्मणो गोदक्खिणादायकानं सन्तिका लभित्वा ‘‘नन्दिविसालो’’ति नामं कत्वा पुत्तट्ठाने ठपेत्वा सम्पियायमानो यागुभत्तादीनि दत्वा पोसेसि. बोधिसत्तो वयप्पत्तो चिन्तेसि ‘‘अहं इमिना ब्राह्मणेन किच्छेन पटिजग्गितो, मया च सद्धिं सकलजम्बुदीपे अञ्ञो समधुरो गोणो नाम नत्थि, यंनूनाहं अत्तनो बलं दस्सेत्वा ब्राह्मणस्स पोसावनियं ददेय्य’’न्ति सो एकदिवसं ब्राह्मणं आह ‘‘गच्छ, ब्राह्मण, एकं गोवित्तकसेट्ठिं उपसङ्कमित्वा ‘मय्हं बलिबद्दो अतिबद्धं सकटसतं पवट्टेती’ति वत्वा सहस्सेन अब्भुतं करोही’’ति. सो ब्राह्मणो सेट्ठिस्स सन्तिकं गन्त्वा कथं समुट्ठापेसि ‘‘इमस्मिं नगरे कस्स गोणो थामसम्पन्नो’’ति. अथ नं सेट्ठि ‘‘असुकस्स च असुकस्स चा’’ति वत्वा ‘‘सकलनगरे पन अम्हाकं गोणेहि सदिसो नाम नत्थी’’ति आह. ब्राह्मणो ‘‘मय्हं एको गोणो अतिबद्धं सकटसतं पवट्टेतुं समत्थो अत्थी’’ति आह. सेट्ठि गहपति ‘‘कुतो एवरूपो गोणो’’ति आह. ब्राह्मणो ‘‘मय्हं गेहे अत्थी’’ति. ‘‘तेन हि अब्भुतं करोही’’ति. ‘‘साधु करोमी’’ति सहस्सेन अब्भुतं अकासि.

सो सकटसतं वालुकासक्खरपासाणानंयेव पूरेत्वा पटिपाटिया ठपेत्वा सब्बानि अक्खबन्धनयोत्तेन एकतो बन्धित्वा नन्दिविसालं न्हापेत्वा गन्धपञ्चङ्गुलिकं कत्वा कण्ठे मालं पिळन्धित्वा पुरिमसकटधुरे एककमेव योजेत्वा सयं धुरे निसीदित्वा पतोदं उक्खिपित्वा ‘‘गच्छ कूट, वहस्सु कूटा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘अयं मं अकूटं कूटवादेन समुदाचरती’’ति चत्तारो पादे थम्भे विय निच्चले कत्वा अट्ठासि. सेट्ठि तङ्खणञ्ञेव ब्राह्मणं सहस्सं आहरापेसि. ब्राह्मणो सहस्सपराजितो गोणं मुञ्चित्वा घरं गन्त्वा सोकाभिभूतो निपज्जि. नन्दिविसालो चरित्वा आगतो ब्राह्मणं सोकाभिभूतं दिस्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘किं, ब्राह्मण, निद्दायसी’’ति आह. ‘‘कुतो मे, निद्दा, सहस्सपराजितस्साति, ब्राह्मण, मया एत्तकं कालं तव गेहे वसन्तेन अत्थि किञ्चि भाजनं वा भिन्दितपुब्बं, कोचि वा मद्दितपुब्बो, अट्ठाने वा पन उच्चारपस्सावो कतपुब्बो’’ति? ‘‘नत्थि ताता’’ति. अथ त्वं मं कस्मा कूटवादेन समुदाचरसि, तवेवेसो दोसो, मय्हं दोसो नत्थि, गच्छ, तेन सद्धिं द्वीहि सहस्सेहि अब्भुतं करोहि, केवलं मं अकूटं कूटवादेन मा समुदाचरसीति.

ब्राह्मणो तस्स वचनं सुत्वा गन्त्वा द्वीहि सहस्सेहि अब्भुतं कत्वा पुरिमनयेनेव सकटसतं अतिबन्धित्वा नन्दिविसालं मण्डेत्वा पुरिमसकटधुरे योजेसि. कथं योजेसीति? युगं धुरे निच्चलं बन्धित्वा एकाय कोटिया नन्दिविसालं योजेत्वा एकं कोटिं धुरयोत्तेन पलिवेठेत्वा युगकोटिञ्च अक्खपादञ्च निस्साय मुण्डरुक्खदण्डकं दत्वा तेन योत्तेन निच्चलं बन्धित्वा ठपेसि. एवञ्हि कते युगं एत्तो वा इतो वा न गच्छति, सक्का होति एकेनेव गोणेन आकड्ढितुं. अथस्स ब्राह्मणो धुरे निसीदित्वा नन्दिविसालस्स पिट्ठिं परिमज्जित्वा ‘‘गच्छ भद्र, वहस्सु, भन्द्रा’’ति आह. बोधिसत्तो अतिबद्धं सकटसतं एकवेगेनेव आकड्ढित्वा पच्छा ठितं सकटं पुरतो ठितस्स सकटस्स ठाने ठपेसि. गोवित्तकसेट्ठि पराजितो ब्राह्मणस्स द्वे सहस्सानि अदासि. अञ्ञेपि मनुस्सा बोधिसत्तस्स बहुं धनं अदंसु, सब्बं ब्राह्मणस्सेव अहोसि. एवं सो बोधिसत्तं निस्साय बहुं धनं लभि.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, फरुसवचनं नाम कस्सचि मनाप’’न्ति छब्बग्गिये भिक्खू गरहित्वा सिक्खापदं पञ्ञपेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

२८. ‘‘मनुञ्ञमेव भासेय्य, नामनुञ्ञं कुदाचनं;

मनुञ्ञं भासमानस्स, गरुं भारं उदद्धरि;

धनञ्च नं अलाभेसि, तेन चत्तमनो अहू’’ति.

तत्थ मनुञ्ञमेव भासेय्याति परेन सद्धिं भासमानो चतुदोसविरहितं मधुरं मनापं सण्हं मुदुकं पियवचनमेव भासेय्य. गरुं भारं उदद्धरीति नन्दिविसालो बलिबद्दो अमनापं भासमानस्स भारं अनुद्धरित्वा पच्छा मनापं पियवचनं भासमानस्स ब्राह्मणस्स गरुं भारं उद्धरि, उद्धरित्वा कड्ढित्वा पवट्टेसीति अत्थो, द-कारो पनेत्थ ब्यञ्जनसन्धिवसेन पदसन्धिकरो.

इति सत्था ‘‘मनुञ्ञमेव भासेय्या’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, नन्दिविसालो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

नन्दिविसालजातकवण्णना अट्ठमा.

[२९] ९. कण्हजातकवण्णना

यतो यतो गरु धुरन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो यमकपाटिहारियं आरब्भ कथेसि. तं सद्धिं देवोरोहणेन तेरसकनिपाते सरभमिगजातके (जा. १.१३.१३४ आदयो) आवि भविस्सति. सम्मासम्बुद्धे पन यमकपाटिहारियं कत्वा देवलोके तेमासं वसित्वा महापवारणाय सङ्कस्सनगरद्वारे ओरुय्ह महन्तेन परिवारेन जेतवनं पविट्ठे भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, तथागतो नाम असमधुरो, तथागतेन वुळ्हधुरं अञ्ञो वहितुं समत्थो नाम नत्थि, छ सत्थारो ‘मयमेव पाटिहारियं करिस्साम, मयमेव पाटिहारियं करिस्सामा’ति वत्वा एकम्पि पाटिहारियं न अकंसु, अहो सत्था असमधुरो’’ति सत्थु गुणकथं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ‘‘मयं, भन्ते, न अञ्ञाय कथाय, एवरूपाय नाम तुम्हाकमेव गुणकथाया’’ति. सत्था ‘‘भिक्खवे, इदानि मया वुळ्हधुरं को वहिस्सति, पुब्बे तिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि अहं अत्तना समधुरं कञ्चि नालत्थ’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गोयोनियं पटिसन्धिं गण्हि. अथ नं सामिका तरुणवच्छककालेयेव एकिस्सा महल्लिकाय घरे वसित्वा तस्सा निवासवेतनतो परिच्छिन्दित्वा अदंसु. सा तं यागुभत्तादीहि पटिजग्गमाना पुत्तट्ठाने ठपेत्वा वड्ढेसि. सो ‘‘अय्यिकाकाळको’’ त्वेव नामं पञ्ञायित्थ. वयप्पत्तो च अञ्जनवण्णो हुत्वा गामगोणेहि सद्धिं चरति, सीलाचारसम्पन्नो अहोसि. गामदारका सिङ्गेसुपि कण्णेसुपि गलेपि गहेत्वा ओलम्बन्ति, नङ्गुट्ठेपि गहेत्वा कीळन्ति, पिट्ठियम्पि निसीदन्ति. सो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘मय्हं माता दुग्गता, मं पुत्तट्ठाने ठपेत्वा दुक्खेन पोसेसि, यंनूनाहं भतिं कत्वा इमं दुग्गतभावतो मोचेय्य’’न्ति. सो ततो पट्ठाय भतिं उपधारेन्तो चरति.

अथेकदिवसं एको सत्थवाहपुत्तो पञ्चहि सकटसतेहि विसमतित्थं सम्पत्तो, तस्स गोणा सकटानि उत्तारेतुं न सक्कोन्ति, पञ्चसु सकटसतेसु गोणा युगपरम्पराय योजिता एकम्पि सकटं उत्तारेतुं नासक्खिंसु. बोधिसत्तोपि गामगोणेहि सद्धिं तत्थ समीपे चरति. सत्थवाहपुत्तोपि गोसुत्तवित्तको, सो ‘‘अत्थि नु खो एतेसं गुन्नं अन्तरे इमानि सकटानि उत्तारेतुं समत्थो उसभाजानीयो’’ति उपधारयमानो बोधिसत्तं दिस्वा ‘‘अयं आजानीयो सक्खिस्सति मय्हं सकटानि उत्तारेतुं, को नु खो अस्स सामिको’’ति गोपालके पुच्छि ‘‘को नु खो भो इमस्स सामिको, अहं इमं सकटे योजेत्वा सकटेसु उत्तारितेसु वेतनं दस्सामी’’ति. ते आहंसु ‘‘गहेत्वा नं योजेथ, नत्थि इमस्स इमस्मिं ठाने सामिको’’ति. सो नं नासाय रज्जुकेन बन्धित्वा आकड्ढेन्तो चालेतुम्पि नासक्खि. बोधिसत्तो किर ‘‘भतिया कथिताय गमिस्सामी’’ति न अगमासि. सत्थवाहपुत्तो तस्साधिप्पायं ञत्वा ‘‘सामि, तया पञ्चसु सकटसतेसु उत्तारितेसु एकेकस्स सकटस्स द्वे द्वे कहापणे भतिं कत्वा सहस्सं दस्सामी’’ति आह. तदा बोधिसत्तो सयमेव अगमासि. अथ नं पुरिसा पुरिमसकटेसु योजेसुं. अथ नं एकवेगेनेव उक्खिपित्वा थले पतिट्ठापेसि. एतेनुपायेन सब्बसकटानि उत्तारेसि.

सत्थवाहपुत्तो एकेकस्स सकटस्स एकेकं कत्वा पञ्चसतानि भण्डिकं कत्वा तस्स गले बन्धि. सो ‘‘अयं मय्हं यथापरिच्छिन्नं भतिं न देति, न दानिस्स गन्तुं दस्सामी’’ति गन्त्वा सब्बपुरिमसकटस्स पुरतो मग्गं निवारेत्वा अट्ठासि. अपनेतुं वायमन्तापि नं अपनेतुं नासक्खिंसु. सत्थवाहपुत्तो ‘‘जानाति मञ्ञे एस अत्तनो भतिया ऊनभाव’’न्ति एकेकस्मिं सकटे द्वे द्वे कत्वा सहस्सभण्डिकं बन्धित्वा ‘‘अयं ते सकटुत्तरणभती’’ति गीवायं लग्गेसि. सो सहस्सभण्डिकं आदाय मातु सन्तिकं अगमासि. गामदारका ‘‘किं नामेतं अय्यिकाकाळकस्स गले’’ति बोधिसत्तस्स सन्तिकं आगच्छन्ति. सो ते अनुबन्धित्वा दूरतोव पलापेन्तो मातु सन्तिकं गतो. पञ्चन्नं पन सकटसतानं उत्तारितत्ता रत्तेहि अक्खीहि किलन्तरूपो पञ्ञायित्थ. अय्यिका तस्स गीवाय सहस्सत्थविकं दिस्वा ‘‘तात, अयं ते कहं लद्धा’’ति गोपालकदारके पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘तात, किं अहं तया लद्धभतिया जीवितुकामा, किंकारणा एवरूपं दुक्खं अनुभोसी’’ति वत्वा बोधिसत्तं उण्होदकेन न्हापेत्वा सकलसरीरं तेलेन मक्खेत्वा पानीयं पायेत्वा सप्पायं भोजनं भोजेत्वा जीवितपरियोसाने सद्धिं बोधिसत्तेन यथाकम्मं गता.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव असमधुरो, पुब्बेपि असमधुरोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

२९. ‘‘यतो यतो गरु धुरं, यतो गम्भीरवत्तनी;

तदास्सु कण्हं युञ्जन्ति, स्वास्सु तं वहते धुर’’न्ति.

तत्थ यतो यतो गरु धुरन्ति यस्मिं यस्मिं ठाने धुरं गरु भारियं होति, अञ्ञे बलिबद्दा उक्खिपितुं न सक्कोन्ति. यतो गम्भीरवत्तनीति वत्तन्ति एत्थाति वत्तनी, मग्गस्सेतं नामं, यस्मिं ठाने उदकचिक्खल्लमहन्तताय वा विसमच्छिन्नतटभावेन वा मग्गो गम्भीरो होतीति अत्थो. तदास्सु कण्हं युञ्जन्तीति एत्थ अस्सूति निपातमत्तं, तदा कण्हं युञ्जन्तीति अत्थो. यदा धुरञ्च गरु होति मग्गो च गम्भीरो, तदा अञ्ञे बलिबद्दे अपनेत्वा कण्हमेव योजेन्तीति वुत्तं होति. स्वास्सु तं वहते धुरन्ति एत्थापि अस्सूति निपातमत्तमेव, सो तं धुरं वहतीति अत्थो.

एवं भगवा ‘‘तदा, भिक्खवे, कण्होव तं धुरं वहती’’ति दस्सेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा महल्लिका उप्पलवण्णा अहोसि, अय्यिकाकाळको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कण्हजातकवण्णना नवमा.

[३०] १०. मुनिकजातकवण्णना

मा मुनिकस्स पिहयीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो थुल्लकुमारिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तं तेरसकनिपाते चूळनारदकस्सपजातके (जा. १.१३.४० आदयो) आवि भविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किं निस्साया’’ति? ‘‘थुल्लकुमारिकापलोभनं भन्ते’’ति. सत्था ‘‘भिक्खु एसा तव अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं इमिस्सा विवाहदिवसे जीवितक्खयं पत्वा महाजनस्स उत्तरिभङ्गभावं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामके एकस्स कुटुम्बिकस्स गेहे गोयोनियं निब्बत्ति ‘‘महालोहितो’’ति नामेन, कनिट्ठभातापिस्स चूळलोहितो नाम अहोसि. तेयेव द्वे भातिके निस्साय तस्मिं कुले कम्मधुरं वत्तति. तस्मिं पन कुले एका कुमारिका अत्थि, तं एको नगरवासी कुलपुत्तो अत्तनो पुत्तस्स वारेसि. तस्सा मातापितरो ‘‘कुमारिकाय विवाहकाले आगतानं पाहुनकानं उत्तरिभङ्गो भविस्सती’’ति यागुभत्तं दत्वा मुनिकं नाम सूकरं पोसेसुं. तं दिस्वा चूळलोहितो भातरं पुच्छि ‘‘इमस्मिं कुले कम्मधुरं वत्तमानं अम्हे द्वे भातिके निस्साय वत्तति, इमे पन अम्हाकं तिणपलालादीनेव देन्ति, सूकरं यागुभत्तेन पोसेन्ति, केन नु खो कारणेन एस एतं लभती’’ति. अथस्स भाता ‘‘तात चूळलोहित, मा त्वं एतस्स भोजनं पिहयि, अयं सूकरो मरणभत्तं भुञ्जति. एतिस्सा हि कुमारिकाय विवाहकाले आगतानं पाहुनकानं उत्तरिभङ्गो भविस्सतीति इमे एतं सूकरं पोसेन्ति, इतो कतिपाहच्चयेन ते मनुस्सा आगमिस्सन्ति, अथ नं सूकरं पादेसु गहेत्वा कड्ढेन्ता हेट्ठामञ्चतो नीहरित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा पाहुनकानं सूपब्यञ्जनं करियमानं पस्सिस्ससी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३०. ‘‘मा मुनिकस्स पिहयि, आतुरन्नानि भुञ्जति;

अप्पोस्सुक्को भुसं खाद, एतं दीघायुलक्खण’’न्ति.

तत्थ मा मुनिकस्स पिहयीति मुनिकस्स भोजने पिहं मा उप्पादयि, ‘‘एस मुनिको सुभोजनं भुञ्जती’’ति मा मुनिकस्स पिहयि, ‘‘कदा नु खो अहम्पि एवं सुखितो भवेय्य’’न्ति मा मुनिकभावं पत्थयि. अयञ्हि आतुरन्नानि भुञ्जति. आतुरन्नानीति मरणभोजनानि. अप्पोस्सुक्को भुसं खादाति तस्स भोजने निरुस्सुक्को हुत्वा अत्तना लद्धं भुसं खाद. एतं दीघायुलक्खणन्ति एतं दीघायुभावस्स कारणं. ततो न चिरस्सेव ते मनुस्सा आगमिंसु, मुनिकं घातेत्वा नानप्पकारेहि पचिंसु. बोधिसत्तो चूळलोहितं आह ‘‘दिट्ठो ते, तात, मुनिको’’ति. दिट्ठं मे, भातिक, मुनिकस्स भोजनफलं, एतस्स भोजनतो सतगुणेन सहस्सगुणेन अम्हाकं तिणपलालभुसमत्तमेव उत्तमञ्च अनवज्जञ्च दीघायुलक्खणञ्चाति.

सत्था ‘‘एवं खो त्वं भिक्खु पुब्बेपि इमं कुमारिकं निस्साय जीवितक्खयं पत्वा महाजनस्स उत्तरिभङ्गभावं गतो’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मुनिकसूकरो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि, थुल्लकुमारिका एसा एव, चूळलोहितो आनन्दो, महालोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मुनिकजातकवण्णना दसमा.

कुरुङ्गवग्गो ततियो.

तस्सुद्दानं –

कुरुङ्गं कुक्कुरञ्चेव, भोजाजानीयञ्च आजञ्ञं;

तित्थं महिळामुखाभिण्हं, नन्दिकण्हञ्च मुनिकन्ति.