२. सीलवग्गो
[११] १. लक्खणमिगजातकवण्णना
होति सीलवतं अत्थोति इदं सत्था राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. देवदत्तस्स वत्थु याव अभिमारप्पयोजना खण्डहालजातके आविभविस्सति, याव धनपालकविस्सज्जना पन चूळहंसजातके आविभविस्सति, याव पथविप्पवेसना द्वादसनिपाते समुद्दवाणिजजातके आविभविस्सति.
एकस्मिञ्हि समये देवदत्तो पञ्च वत्थूनि याचित्वा अलभन्तो सङ्घं भिन्दित्वा पञ्च भिक्खुसतानि आदाय गयासीसे विहरति. अथ तेसं भिक्खूनं ञाणं परिपाकं अगमासि. तं ञत्वा सत्था द्वे अग्गसावके आमन्तेसि ‘‘सारिपुत्ता, तुम्हाकं निस्सितका पञ्चसता भिक्खू देवदत्तस्स लद्धिं रोचेत्वा तेन सद्धिं गता, इदानि पन तेसं ञाणं परिपाकं गतं, तुम्हे बहूहि भिक्खूहि सद्धिं तत्थ गन्त्वा तेसं धम्मं देसेत्वा ते भिक्खू मग्गफलेहि पबोधेत्वा गहेत्वा आगच्छथा’’ति. ते तथेव गन्त्वा तेसं धम्मं देसेत्वा मग्गफलेहि पबोधेत्वा पुनदिवसे अरुणुग्गमनवेलाय ते भिक्खू आदाय वेळुवनमेव आगमंसु. आगन्त्वा च पन सारिपुत्तत्थेरस्स भगवन्तं वन्दित्वा ठितकाले भिक्खू थेरं पसंसित्वा भगवन्तं आहंसु – ‘‘भन्ते, अम्हाकं जेट्ठभातिको धम्मसेनापति पञ्चहि भिक्खुसतेहि परिवुतो आगच्छन्तो अतिविय सोभति, देवदत्तो पन परिहीनपरिवारो जातो’’ति. न, भिक्खवे, सारिपुत्तो इदानेव ञातिसङ्घपरिवुतो आगच्छन्तो सोभति, पुब्बेपि सोभियेव. देवदत्तोपि न इदानेव गणतो परिहीनो, पुब्बेपि परिहीनोयेवाति. भिक्खू तस्सत्थस्साविभावत्थाय भगवन्तं याचिंसु, भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि.
अतीते मगधरट्ठे राजगहनगरे एको मगधराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो मिगयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा वुद्धिप्पत्तो मिगसहस्सपरिवारो अरञ्ञे वसति. तस्स लक्खणो च काळो चाति द्वे पुत्ता अहेसुं. सो अत्तनो महल्लककाले ‘‘ताता, अहं इदानि महल्लको, तुम्हे इमं गणं परिहरथा’’ति पञ्च पञ्च मिगसतानि एकेकं पुत्तं पटिच्छापेसि. ततो पट्ठाय ते द्वे जना मिगगणं परिहरन्ति. मगधरट्ठस्मिञ्च सस्सपाकसमये किट्ठसम्बाधे अरञ्ञे मिगानं परिपन्थो होति. मनुस्सा सस्सखादकानं मिगानं मारणत्थाय तत्थ तत्थ ओपातं खणन्ति, सूलानि रोपेन्ति, पासाणयन्तानि सज्जेन्ति, कूटपासादयो पासे ओड्डेन्ति, बहू मिगा विनासं आपज्जन्ति. बोधिसत्तो किट्ठसम्बाधसमयं ञत्वा द्वे पुत्ते पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘ताता, अयं किट्ठसम्बाधसमयो, बहू मिगा विनासं पापुणन्ति, मयं महल्लका येन केनचि उपायेन एकस्मिं ठाने वीतिनामेस्साम, तुम्हे तुम्हाकं मिगगणे गहेत्वा अरञ्ञे पब्बतपादं पविसित्वा सस्सानं उद्धटकाले आगच्छेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पितु वचनं सुत्वा सपरिवारा निक्खमिंसु. तेसं पन गमनमग्गं मनुस्सा जानन्ति ‘‘इमस्मिं काले मिगा पब्बतमारोहन्ति, इमस्मिं काले ओरोहन्ती’’ति. ते तत्थ तत्थ पटिच्छन्नट्ठाने निलीना बहू मिगे विज्झित्वा मारेन्ति.
काळमिगो अत्तनो दन्धताय ‘‘इमाय नाम वेलाय गन्तब्बं, इमाय वेलाय न गन्तब्ब’’न्ति अजानन्तो मिगगणं आदाय पुब्बण्हेपि सायन्हेपि पदोसेपि पच्चूसेपि गामद्वारेन गच्छति. मनुस्सा तत्थ तत्थ पकतिया ठिता च निलीना च बहू मिगे विनासं पापेन्ति. एवं सो अत्तनो दन्धताय बहू मिगे विनासं पापेत्वा अप्पकेहेव मिगेहि अरञ्ञं पाविसि. लक्खणमिगो पन पण्डितो ब्यत्तो उपायकुसलो ‘‘इमाय वेलाय गन्तब्बं, इमाय वेलाय न गन्तब्ब’’न्ति जानाति. सो गामद्वारेनपि न गच्छति, दिवापि न गच्छति, पदोसेपि न गच्छति, पच्चूसेपि न गच्छति, मिगगणं आदाय अड्ढरत्तसमयेयेव गच्छति. तस्मा एकम्पि मिगं अविनासेत्वा अरञ्ञं पाविसि. ते तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा सस्सेसु उद्धटेसु पब्बता ओतरिंसु.
काळो पच्चागच्छन्तोपि पुरिमनयेनेव अवसेसमिगे विनासं पापेन्तो एककोव आगमि. लक्खणो पन एकमिगम्पि अविनासेत्वा पञ्चहि मिगसतेहि परिवुतो मातापितूनं सन्तिकं आगमि. बोधिसत्तो द्वेपि पुत्ते आगच्छन्ते दिस्वा मिगगणेन सद्धिं मन्तेन्तो इमं गाथं समुट्ठापेसि –
११. ‘‘होति सीलवतं अत्थो, पटिसन्थारवुत्तिनं;
लक्खणं पस्स आयन्तं, ञातिसङ्घपुरक्खतं;
अथ पस्ससिमं काळं, सुविहीनंव ञातिभी’’ति.
तत्थ सीलवतन्ति सुखसीलताय सीलवन्तानं आचारसम्पन्नानं. अत्थोति वुड्ढि. पटिसन्थारवुत्तिनन्ति धम्मपटिसन्थारो च आमिसपटिसन्थारो च एतेसं वुत्तीति पटिसन्थारवुत्तिनो, तेसं पटिसन्थारवुत्तिनं. एत्थ च पापनिवारणओवादानुसासनिवसेन धम्मपटिसन्थारो च, गोचरलाभापनगिलानुपट्ठानधम्मिकरक्खावसेन आमिसपटिसन्थारो च वेदितब्बो. इदं वुत्तं होति – इमेसु द्वीसु पटिसन्थारेसु ठितानं आचारसम्पन्नानं पण्डितानं वुड्ढि नाम होतीति. इदानि तं वुड्ढिं दस्सेतुं पुत्तमातरं आलपन्तो विय ‘‘लक्खणं पस्सा’’तिआदिमाह. तत्रायं सङ्खेपत्थो – आचारपटिसन्थारसम्पन्नं अत्तनो पुत्तं एकमिगम्पि अविनासेत्वा ञातिसङ्घेन पुरक्खतं परिवारितं आगच्छन्तं पस्स. ताय पन आचारपटिसन्थारसम्पदाय विहीनं दन्धपञ्ञं अथ पस्ससिमं काळं एकम्पि ञातिं अनवसेसेत्वा सुविहीनमेव ञातीहि एककं आगच्छन्तन्ति. एवं पुत्तं अभिनन्दित्वा पन बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, सारिपुत्तो इदानेव ञातिसङ्घपरिवारितो सोभति, पुब्बेपि सोभतियेव. न च देवदत्तो एतरहियेव गणम्हा परिहीनो, पुब्बेपि परिहीनोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा काळो देवदत्तो अहोसि, परिसापिस्स देवदत्तपरिसाव, लक्खणो सारिपुत्तो, परिसा पनस्स बुद्धपरिसा, माता राहुलमाता, पिता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
लक्खणमिगजातकवण्णना पठमा.
[१२] २. निग्रोधमिगजातकवण्णना
निग्रोधमेव सेवेय्याति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुमारकस्सपत्थेरस्स मातरं आरब्भ कथेसि. सा किर राजगहनगरे महाविभवस्स सेट्ठिनो धीता अहोसि उस्सन्नकुसलमूला परिमद्दितसङ्खारा पच्छिमभविका, अन्तोघटे पदीपो विय तस्सा हदये अरहत्तूपनिस्सयो जलति. सा अत्तानं जाननकालतो पट्ठाय गेहे अनभिरता पब्बजितुकामा हुत्वा मातापितरो आह – ‘‘अम्मताता, मय्हं घरावासे चित्तं नाभिरमति, अहं निय्यानिके बुद्धसासने पब्बजितुकामा, पब्बाजेथ म’’न्ति. अम्म, किं वदेसि, इदं कुलं बहुविभवं, त्वञ्च अम्हाकं एकधीता, न लब्भा तया पब्बजितुन्ति. सा पुनप्पुनं याचित्वापि मातापितूनं सन्तिका पब्बज्जं अलभमाना चिन्तेसि ‘‘होतु, पतिकुलं गता सामिकं आराधेत्वा पब्बजिस्सामी’’ति. सा वयप्पत्ता पतिकुलं गन्त्वा पतिदेवता हुत्वा सीलवती कल्याणधम्मा अगारं अज्झावसि.
अथस्सा संवासमन्वाय कुच्छियं गब्भो पतिट्ठहि. सा गब्भस्स पतिट्ठितभावं न अञ्ञासि. अथ तस्मिं नगरे नक्खत्तं घोसयिंसु, सकलनगरवासिनो नक्खत्तं कीळिंसु, नगरं देवनगरं विय अलङ्कतपटियत्तं अहोसि. सा पन ताव उळारायपि नक्खत्तकीळाय वत्तमानाय अत्तनो सरीरं न विलिम्पति नालङ्करोति, पकतिवेसेनेव विचरति.
अथ नं सामिको आह – ‘‘भद्दे, सकलनगरं नक्खत्तनिस्सितं, त्वं पन सरीरं नप्पटिजग्गसी’’ति. अय्यपुत्त, द्वत्तिंसाय मे कुणपेहि पूरितं सरीरं, किं इमिना अलङ्कतेन, अयञ्हि कायो नेव देवनिम्मितो, न ब्रह्मनिम्मितो, न सुवण्णमयो, न मणिमयो, न हरिचन्दनमयो, न पुण्डरीककुमुदुप्पलगब्भसम्भूतो, न अमतोसधपूरितो, अथ खो कुणपे जातो, मातापेत्तिकसम्भवो, अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मो, कटसिवड्ढनो, तण्हूपादिन्नो, सोकानं निदानं, परिदेवानं वत्थु, सब्बरोगानं आलयो, कम्मकरणानं पटिग्गहो, अन्तोपूति, बहि निच्चपग्घरणो, किमिकुलानं आवासो, सिवथिकपयातो, मरणपरियोसानो, सब्बलोकस्स चक्खुपथे वत्तमानोपि –
‘‘अट्ठिनहारुसंयुत्तो, तचमंसावलेपनो;
छविया कायो पटिच्छन्नो, यथाभूतं न दिस्सति.
‘‘अन्तपूरो उदरपूरो, यकनपेळस्स वत्थिनो;
हदयस्स पप्फासस्स, वक्कस्स पिहकस्स च.
‘‘सिङ्घाणिकाय खेळस्स, सेदस्स च मेदस्स च;
लोहितस्स लसिकाय, पित्तस्स च वसाय च.
‘‘अथस्स नवहि सोतेहि, असुची सवति सब्बदा;
अक्खिम्हा अक्खिगूथको, कण्णम्हा कण्णगूथको.
‘‘सिङ्घाणिका च नासतो, मुखेन वमतेकदा;
पित्तं सेम्हञ्च वमति, कायम्हा सेदजल्लिका.
‘‘अथस्स सुसिरं सीसं, मत्थलुङ्गस्स पूरितं;
सुभतो नं मञ्ञति बालो, अविज्जाय पुरक्खतो. (सु. नि. १९६-२०१);
‘‘अनन्तादीनवो कायो, विसरुक्खसमूपमो;
आवासो सब्बरोगानं, पुञ्जो दुक्खस्स केवलो. (अप. थेर २.५४.५५);
‘‘सचे इमस्स कायस्स, अन्तो बाहिरको सिया;
दण्डं नून गहेत्वान, काके सोणे च वारये.
‘‘दुग्गन्धो असुचि कायो, कुणपो उक्करूपमो;
निन्दितो चक्खुभूतेहि, कायो बालाभिनन्दितो.
‘‘अल्लचम्मपटिच्छन्नो, नवद्वारो महावणो;
समन्ततो पग्घरति, असुची पूतिगन्धियो’’ति. (विसुद्धि. १.१२२);
अय्यपुत्त, इमं कायं अलङ्करित्वा किं करिस्सामि? ननु इमस्स अलङ्कतकरणं गूथपुण्णघटस्स बहि चित्तकम्मकरणं विय होतीति? सेट्ठिपुत्तो तस्सा वचनं सुत्वा आह ‘‘भद्दे, त्वं इमस्स सरीरस्स इमे दोसे पस्समाना कस्मा न पब्बजसी’’ति? ‘‘अय्यपुत्त, अहं पब्बज्जं लभमाना अज्जेव पब्बजेय्य’’न्ति. सेट्ठिपुत्तो ‘‘साधु, अहं तं पब्बाजेस्सामी’’ति वत्वा महादानं पवत्तेत्वा महासक्कारं कत्वा महन्तेन परिवारेन भिक्खुनुपस्सयं नेत्वा तं पब्बाजेन्तो देवदत्तपक्खियानं भिक्खुनीनं सन्तिके पब्बाजेसि. सा पब्बज्जं लभित्वा परिपुण्णसङ्कप्पा अत्तमना अहोसि.
अथस्सा गब्भे परिपाकं गच्छन्ते इन्द्रियानं अञ्ञथत्तं हत्थपादपिट्ठीनं बहलत्तं उदरपटलस्स च महन्ततं दिस्वा भिक्खुनियो तं पुच्छिंसु ‘‘अय्ये, त्वं गब्भिनी विय पञ्ञायसि, किं एत’’न्ति? अय्ये, ‘‘इदं नाम कारण’’न्ति न जानामि, सीलं पन मे परिपुण्णन्ति. अथ नं ता भिक्खुनियो देवदत्तस्स सन्तिकं नेत्वा देवदत्तं पुच्छिंसु ‘‘अय्य, अयं कुलधीता किच्छेन सामिकं आराधेत्वा पब्बज्जं लभि, इदानि पनस्सा गब्भो पञ्ञायति, मयं इमस्स गब्भस्स गिहिकाले वा पब्बजितकाले वा लद्धभावं न जानाम, किंदानि करोमा’’ति? देवदत्तो अत्तनो अबुद्धभावेन च खन्तिमेत्तानुद्दयानञ्च नत्थिताय एवं चिन्तेसि ‘‘देवदत्तपक्खिका भिक्खुनी कुच्छिना गब्भं परिहरति, देवदत्तो च तं अज्झुपेक्खतियेवाति मय्हं गरहा उप्पज्जिस्सति, मया इमं उप्पब्बाजेतुं वट्टती’’ति. सो अवीमंसित्वाव सेलगुळं पवट्टयमानो विय पक्खन्दित्वा ‘‘गच्छथ, इमं उप्पब्बाजेथा’’ति आह. ता तस्स वचनं सुत्वा उट्ठाय वन्दित्वा उपस्सयं गता.
अथ सा दहरा ता भिक्खुनियो आह – ‘‘अय्ये, न देवदत्तत्थेरो बुद्धो, नापि मय्हं तस्स सन्तिके पब्बज्जा, लोके पन अग्गपुग्गलस्स सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके मय्हं पब्बज्जा, सा च पन मे दुक्खेन लद्धा, मा नं अन्तरधापेथ, एथ मं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं जेतवनं गच्छथा’’ति. ता तं आदाय राजगहा पञ्चचत्तालीसयोजनिकं मग्गं अतिक्कम्म अनुपुब्बेन जेतवनं पत्वा सत्थारं वन्दित्वा तमत्थं आरोचेसुं. सत्था चिन्तेसि – ‘‘किञ्चापि गिहिकाले एतिस्सा गब्भो पतिट्ठितो, एवं सन्तेपि ‘समणो गोतमो देवदत्तेन जहितं आदाय चरती’ति तित्थियानं ओकासो भविस्सति. तस्मा इमं कथं पच्छिन्दितुं सराजिकाय परिसाय मज्झे इमं अधिकरणं विनिच्छितुं वट्टती’’ति. पुनदिवसे राजानं पसेनदिकोसलं महाअनाथपिण्डिकं चूळअनाथपिण्डिकं विसाखं महाउपासिकं अञ्ञानि च अभिञ्ञातानि महाकुलानि पक्कोसापेत्वा सायन्हसमये चतूसु परिसासु सन्निपतितासु उपालित्थेरं आमन्तेसि ‘‘गच्छ, त्वं चतुपरिसमज्झे इमिस्सा दहरभिक्खुनिया कम्मं सोधेही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति थेरो परिसमज्झं गन्त्वा अत्तनो पञ्ञत्तासने निसीदित्वा रञ्ञो पुरतो विसाखं उपासिकं पक्कोसापेत्वा इमं अधिकरणं पटिच्छापेसि ‘‘गच्छ विसाखे, ‘अयं दहरा असुकमासे असुकदिवसे पब्बजिता’ति तथतो ञत्वा इमस्स गब्भस्स पुरे वा पच्छा वा लद्धभावं जानाही’’ति. उपासिका ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा साणिं परिक्खिपापेत्वा अन्तोसाणियं दहरभिक्खुनिया हत्थपादनाभिउदरपरियोसानादीनि ओलोकेत्वा मासदिवसे समानेत्वा गिहिभावे गब्भस्स लद्धभावं तथतो ञत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसि. थेरो चतुपरिसमज्झे तं भिक्खुनिं सुद्धं अकासि. सा सुद्धा हुत्वा भिक्खुसङ्घञ्च सत्थारञ्च वन्दित्वा भिक्खुनीहि सद्धिं उपस्सयमेव गता. सा गब्भपरिपाकमन्वाय पदुमुत्तरपादमूले पत्थितपत्थनं महानुभावं पुत्तं विजायि.
अथेकदिवसं राजा भिक्खुनुपस्सयसमीपेन गच्छन्तो दारकसद्दं सुत्वा अमच्चे पुच्छि. अमच्चा तं कारणं ञत्वा ‘‘देव, दहरभिक्खुनी पुत्तं विजाता, तस्सेसो सद्दो’’ति आहंसु. ‘‘भिक्खुनीनं, भणे, दारकपटिजग्गनं नाम पलिबोधो, मयं नं पटिजग्गिस्सामा’’ति राजा तं दारकं नाटकित्थीनं दापेत्वा कुमारपरिहारेन वड्ढापेसि. नामग्गहणदिवसे चस्स ‘‘कस्सपो’’ति नामं अकंसु. अथ नं कुमारपरिहारेन वड्ढितत्ता ‘‘कुमारकस्सपो’’ति सञ्जानिंसु. सो सत्तवस्सिककाले सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभित्वा गच्छन्ते गच्छन्ते काले धम्मकथिकेसु चित्रकथी अहोसि. अथ नं सत्था ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं चित्तकथिकानं यदिदं कुमारकस्सपो’’ति (अ. नि. १.२०९, २१७) एतदग्गे ठपेसि. सो पच्छा वम्मिकसुत्ते (म. नि. १.२४९ आदयो) अरहत्तं पापुणि. मातापिस्स भिक्खुनी विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गफलं पत्ता. कुमारकस्सपत्थेरो बुद्धसासने गगनमज्झे पुण्णचन्दो विय पाकटो जातो.
अथेकदिवसं तथागतो पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो भिक्खूनं ओवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि. भिक्खू ओवादं गहेत्वा अत्तनो अत्तनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु दिवसभागं खेपेत्वा सायन्हसमये धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, देवदत्तेन अत्तनो अबुद्धभावेन चेव खन्तिमेत्तादीनञ्च अभावेन कुमारकस्सपत्थेरो च थेरी च उभो नासिता, सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो धम्मराजताय चेव खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पत्तिया च उभिन्नम्पि तेसं पच्चयो जातो’’ति बुद्धगुणे वण्णयमाना निसीदिंसु. सत्था बुद्धलीलाय धम्मसभं आगन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, तुम्हाकमेव गुणकथाया’’ति सब्बं आरोचयिंसु. न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव इमेसं उभिन्नं पच्चयो च पतिट्ठा च जातो, पुब्बेपि अहोसियेवाति. भिक्खू तस्सत्थस्साविभावत्थाय भगवन्तं याचिंसु. भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारयमाने बोधिसत्तो मिगयोनियं पटिसन्धिं गण्हि. सो मातुकुच्छितो निक्खन्तो सुवण्णवण्णो अहोसि, अक्खीनि पनस्स मणिगुळसदिसानि अहेसुं, सिङ्गानि रजतवण्णानि, मुखं रत्तकम्बलपुञ्जवण्णं, हत्थपादपरियन्ता लाखारसपरिकम्मकता विय, वालधि चमरस्स विय अहोसि, सरीरं पनस्स महन्तं अस्सपोतकप्पमाणं अहोसि. सो पञ्चसतमिगपरिवारो अरञ्ञे वासं कप्पेसि नामेन निग्रोधमिगराजा नाम. अविदूरे पनस्स अञ्ञोपि पञ्चसतमिगपरिवारो साखमिगो नाम वसति, सोपि सुवण्णवण्णोव अहोसि.
तेन समयेन बाराणसिराजा मिगवधप्पसुतो होति, विना मंसेन न भुञ्जति, मनुस्सानं कम्मच्छेदं कत्वा सब्बे नेगमजानपदे सन्निपातेत्वा देवसिकं मिगवं गच्छति. मनुस्सा चिन्तेसुं – ‘‘अयं राजा अम्हाकं कम्मच्छेदं करोति, यंनून मयं उय्याने मिगानं निवापं वपित्वा पानीयं सम्पादेत्वा बहू मिगे उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं बन्धित्वा रञ्ञो निय्यादेय्यामा’’ति. ते सब्बे उय्याने मिगानं निवापतिणानि रोपेत्वा उदकं सम्पादेत्वा द्वारं योजेत्वा वागुरानि आदाय मुग्गरादिनानावुधहत्था अरञ्ञं पविसित्वा मिगे परियेसमाना ‘‘मज्झे ठिते मिगे गण्हिस्सामा’’ति योजनमत्तं ठानं परिक्खिपित्वा सङ्खिपमाना निग्रोधमिगसाखमिगानं वसनट्ठानं मज्झे कत्वा परिक्खिपिंसु. अथ नं मिगगणं दिस्वा रुक्खगुम्बादयो च भूमिञ्च मुग्गरेहि पहरन्ता मिगगणं गहनट्ठानतो नीहरित्वा असिसत्तिधनुआदीनि आवुधानि उग्गिरित्वा महानादं नदन्ता तं मिगगणं उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं पिधाय राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, निबद्धं मिगवं गच्छन्ता अम्हाकं कम्मं नासेथ, अम्हेहि अरञ्ञतो मिगे आनेत्वा तुम्हाकं उय्यानं पूरितं, इतो पट्ठाय तेसं मंसानि खादथा’’ति राजानं आपुच्छित्वा पक्कमिंसु.
राजा तेसं वचनं सुत्वा उय्यानं गन्त्वा मिगे ओलोकेन्तो द्वे सुवण्णमिगे दिस्वा तेसं अभयं अदासि. ततो पट्ठाय पन कदाचि सयं गन्त्वा एकं मिगं विज्झित्वा आनेति, कदाचिस्स भत्तकारको गन्त्वा विज्झित्वा आहरति. मिगा धनुं दिस्वाव मरणभयेन तज्जिता पलायन्ति, द्वे तयो पहारे लभित्वा किलमन्तिपि, गिलानापि होन्ति, मरणम्पि पापुणन्ति. मिगगणो तं पवत्तिं बोधिसत्तस्स आरोचेसि. सो साखं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘सम्म, बहू मिगा नस्सन्ति, एकंसेन मरितब्बे सति इतो पट्ठाय मा कण्डेन मिगे विज्झन्तु, धम्मगण्डिकट्ठाने मिगानं वारो होतु. एकदिवसं मम परिसाय वारो पापुणातु, एकदिवसं तव परिसाय, वारप्पत्तो मिगो गन्त्वा धम्मगण्डिकाय गीवं ठपेत्वा निपज्जतु, एवं सन्ते मिगा किलन्ता न भविस्सन्ती’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. ततो पट्ठाय वारप्पत्तोव मिगो गन्त्वा धम्मगण्डिकाय गीवं ठपेत्वा निपज्जति, भत्तकारको आगन्त्वा तत्थ निपन्नकमेव गहेत्वा गच्छति.
अथेकदिवसं साखमिगस्स परिसाय एकिस्सा गब्भिनिमिगिया वारो पापुणि. सा साखं उपसङ्कमित्वा ‘‘सामि, अहं गब्भिनी, पुत्तं विजायित्वा द्वे जना वारं गमिस्साम, मय्हं वारं अतिक्कामेही’’ति आह. सो ‘‘न सक्का तव वारं अञ्ञेसं पापेतुं, त्वमेव तुय्हं वारं जानिस्ससि, गच्छाही’’ति आह. सा तस्स सन्तिका अनुग्गहं अलभमाना बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा तमत्थं आरोचेसि. सो तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘होतु गच्छ त्वं, अहं ते वारं अतिक्कामेस्सामी’’ति सयं गन्त्वा धम्मगण्डिकाय सीसं कत्वा निपज्जि. भत्तकारको तं दिस्वा ‘‘लद्धाभयो मिगराजा धम्मगण्डिकाय निपन्नो, किं नु खो कारण’’न्ति वेगेन गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि.
राजा तावदेव रथं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन आगन्त्वा बोधिसत्तं दिस्वा आह ‘‘सम्म मिगराज, ननु मया तुय्हं अभयं दिन्नं, कस्मा त्वं इध निपन्नो’’ति. महाराज, गब्भिनी मिगी आगन्त्वा ‘‘मम वारं अञ्ञस्स पापेही’’ति आह, न सक्का खो पन मया एकस्स मरणदुक्खं अञ्ञस्स उपरि निक्खिपितुं, स्वाहं अत्तनो जीवितं तस्सा दत्वा तस्सा सन्तकं मरणं गहेत्वा इध निपन्नो, मा अञ्ञं किञ्चि आसङ्कित्थ, महाराजाति. राजा आह – ‘‘सामि, सुवण्णवण्णमिगराज, मया न तादिसो खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो मनुस्सेसुपि दिट्ठपुब्बो, तेन ते पसन्नोस्मि, उट्ठेहि, तुय्हञ्च तस्सा च अभयं दम्मी’’ति. ‘‘द्वीहि अभये लद्धे अवसेसा किं करिस्सन्ति, नरिन्दा’’ति? ‘‘अवसेसानम्पि अभयं दम्मि, सामी’’ति. ‘‘महाराज, एवम्पि उय्यानेयेव मिगा अभयं लभिस्सन्ति, सेसा किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘एतेसम्पि अभयं दम्मि, सामी’’ति. ‘‘महाराज, मिगा ताव अभयं लभन्तु, सेसा चतुप्पदा किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘एतेसम्पि अभयं दम्मि, सामी’’ति. ‘‘महाराज, चतुप्पदा ताव अभयं लभन्तु, दिजगणा किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘एतेसम्पि अभयं दम्मि, सामी’’ति. ‘‘महाराज, दिजगणा ताव अभयं लभन्तु, उदके वसन्ता मच्छा किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘एतेसम्पि अभयं दम्मि, सामी’’ति. एवं महासत्तो राजानं सब्बसत्तानं अभयं याचित्वा उट्ठाय राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ‘‘धम्मं चर, महाराज, मातापितूसु पुत्तधीतासु ब्राह्मणगहपतिकेसु नेगमजानपदेसु धम्मं चरन्तो समं चरन्तो कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं गमिस्ससी’’ति रञ्ञो बुद्धलीलाय धम्मं देसेत्वा कतिपाहं उय्याने वसित्वा रञ्ञो ओवादं दत्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ञं पाविसि. सापि खो मिगधेनु पुप्फकण्णिकसदिसं पुत्तं विजायि. सो कीळमानो साखमिगस्स सन्तिकं गच्छति. अथ नं माता तस्स सन्तिकं गच्छन्तं दिस्वा ‘‘पुत्त, इतो पट्ठाय मा एतस्स सन्तिकं गच्छ, निग्रोधस्सेव सन्तिकं गच्छेय्यासी’’ति ओवदन्ती इमं गाथमाह –
१२. ‘‘निग्रोधमेव सेवेय्य, न साखमुपसंवसे;
निग्रोधस्मिं मतं सेय्यो, यञ्चे साखस्मि जीवित’’न्ति.
तत्थ निग्रोधमेव सेवेय्याति तात त्वं वा अञ्ञो वा अत्तनो हितकामो निग्रोधमेव सेवेय्य भजेय्य उपसङ्कमेय्य, न साखमुपसंवसेति साखमिगं पन न उपसंवसे उपगम्म न संवसेय्य, एतं निस्साय जीविकं न कप्पेय्य. निग्रोधस्मिं मतं सेय्योति निग्रोधरञ्ञो पादमूले मरणम्पि सेय्यो वरं उत्तमं. यञ्चे साखस्मि जीवितन्ति यं पन साखस्स सन्तिके जीवितं, तं नेव सेय्यो न वरं न उत्तमन्ति अत्थो.
ततो पट्ठाय च पन अभयलद्धका मिगा मनुस्सानं सस्सानि खादन्ति, मनुस्सा ‘‘लद्धाभया इमे मिगा’’ति मिगे पहरितुं वा पलापेतुं वा न विसहन्ति, ते राजङ्गणे सन्निपतित्वा रञ्ञो तमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘मया पसन्नेन निग्रोधमिगराजस्स वरो दिन्नो, अहं रज्जं जहेय्यं, न च तं पटिञ्ञं भिन्दामि, गच्छथ न कोचि मम विजिते मिगे पहरितुं लभती’’ति आह. निग्रोधमिगो तं पवत्तिं सुत्वा मिगगणं सन्निपातापेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय परेसं सस्सं खादितुं न लभिस्सथा’’ति मिगे ओवदित्वा मनुस्सानं आरोचापेसि ‘‘इतो पट्ठाय सस्सकारका मनुस्सा सस्सरक्खणत्थं वतिं मा करोन्तु, खेत्तं पन आविज्झित्वा पण्णसञ्ञं बन्धन्तू’’ति. ततो पट्ठाय किर खेत्तेसु पण्णबन्धनसञ्ञा उदपादि. ततो पट्ठाय पण्णसञ्ञं अतिक्कमनमिगो नाम नत्थि. अयं किर नेसं बोधिसत्ततो लद्धओवादो. एवं मिगगणं ओवदित्वा बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा सद्धिं मिगेहि यथाकम्मं गतो, राजापि बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवाहं थेरिया च कुमारकस्सपस्स च अवस्सयो, पुब्बेपि अवस्सयो एवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा चतुसच्चधम्मदेसनं विनिवट्टेत्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा साखमिगो देवदत्तो अहोसि, परिसापिस्स देवदत्तपरिसाव, मिगधेनु थेरी अहोसि, पुत्तो कुमारकस्सपो, राजा आनन्दो, निग्रोधमिगराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
निग्रोधमिगजातकवण्णना दुतिया.
[१३] ३. कण्डिजातकवण्णना
धिरत्थु कण्डिनं सल्लन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तं अट्ठकनिपाते इन्द्रियजातके आविभविस्सति. भगवा पन तं भिक्खुं एतदवोच ‘‘भिक्खु, पुब्बेपि त्वं एतं मातुगामं निस्साय जीवितक्खयं पत्वा वीतच्चितेसु अङ्गारेसु पक्को’’ति. भिक्खू तस्सत्थस्साविभावत्थाय भगवन्तं याचिंसु, भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नकारणं पाकटं अकासि. इतो परं पन भिक्खूनं याचनं भवन्तरपटिच्छन्नतञ्च अवत्वा ‘‘अतीतं आहरी’’ति एत्तकमेव वक्खाम, एत्तके वुत्तेपि याचनञ्च वलाहकगब्भतो चन्दनीहरणूपमाय भवन्तरपटिच्छन्नकारणभावो चाति सब्बमेतं हेट्ठा वुत्तनयेनेव योजेत्वा वेदितब्बं.
अतीते मगधरट्ठे राजगहे मगधराजा रज्जं कारेसि. मगधवासिकानं सस्ससमये मिगानं महापरिपन्थो होति. ते अरञ्ञे पब्बतपादं पविसन्ति. तत्थ एको अरञ्ञवासी पब्बतेय्यमिगो एकाय गामन्तवासिनिया मिगपोतिकाय सद्धिं सन्थवं कत्वा तेसं मिगानं पब्बतपादतो ओरुय्ह पुन गामन्तं ओतरणकाले मिगपोतिकाय पटिबद्धचित्तत्ता तेहि सद्धिंयेव ओतरि. अथ नं सा आह – ‘‘त्वं खोसि, अय्य, पब्बतेय्यो बालमिगो, गामन्तो च नाम सासङ्को सप्पटिभयो, मा अम्हेहि सद्धिं ओतरी’’ति. सो तस्सा पटिबद्धचित्तत्ता अनिवत्तित्वा सद्धिंयेव अगमासि. मगधवासिनो ‘‘इदानि मिगानं पब्बतपादा ओतरणकालो’’ति ञत्वा मग्गे पटिच्छन्नकोट्ठकेसु तिट्ठन्ति. तेसम्पि द्विन्नं आगमनमग्गे एको लुद्दको पटिच्छन्नकोट्ठके ठितो होति. मिगपोतिका मनुस्सगन्धं घायित्वा ‘‘एको लुद्दको ठितो भविस्सती’’ति तं बालमिगं पुरतो कत्वा सयं पच्छतो अहोसि. लुद्दको एकेनेव सरप्पहारेन मिगं तत्थेव पातेति. मिगपोतिका तस्स विद्धभावं ञत्वा उप्पतित्वा वातगतियाव पलायि. लुद्दको कोट्ठकतो निक्खमित्वा मिगं ओक्कन्तित्वा अग्गिं कत्वा वीतच्चितेसु अङ्गारेसु मधुरमंसं पचित्वा खादित्वा पानीयं पिवित्वा अवसेसं लोहितबिन्दूहि पग्घरन्तेहि काजेनादाय दारके तोसेन्तो घरं अगमासि.
तदा बोधिसत्तो तस्मिं वनसण्डे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्तो होति. सो तं कारणं दिस्वा ‘‘इमस्स बालमिगस्स मरणं नेव मातरं निस्साय, न पितरं निस्साय, अथ खो कामं निस्साय. कामनिमित्तञ्हि सत्ता सुगतियं हत्थच्छेदादिकं, दुग्गतियञ्च पञ्चविधबन्धनादिनानप्पकारकं दुक्खं पापुणन्ति, परेसं मरणदुक्खुप्पादनम्पि नाम इमस्मिं लोके गरहितमेव. यं जनपदं मातुगामो विचारेति अनुसासति, सो इत्थिपरिणायको जनपदोपि गरहितोयेव. ये सत्ता मातुगामस्स वसं गच्छन्ति, तेपि गरहितायेवा’’ति एकाय गाथाय तीणि गरहवत्थूनि दस्सेत्वा वनदेवतासु साधुकारं दत्वा गन्धपुप्फादीहि पूजयमानासु मधुरेन सरेन तं वनसण्डं उन्नादेन्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेसि –
१३. ‘‘धिरत्थु कण्डिनं सल्लं, पुरिसं गाळ्हवेधिनं;
धिरत्थु तं जनपदं, यत्थित्थी परिणायिका;
ते चापि धिक्किता सत्ता, ये इत्थीनं वसं गता’’ति.
तत्थ धिरत्थूति गरहणत्थे निपातो, स्वायमिध उत्तासुब्बेगवसेन गरहणे दट्ठब्बो. उत्तसितुब्बिग्गो हि होन्तो बोधिसत्तो एवमाह. कण्डमस्स अत्थीति कण्डी, तं कण्डिनं. तं पन कण्डं अनुपविसनट्ठेन ‘‘सल्ल’’न्ति वुच्चति, तस्मा कण्डिनं सल्लन्ति एत्थ सल्लकण्डिनन्ति अत्थो. सल्लं वा अस्सत्थीतिपि सल्लो, तं सल्लं. महन्तं वणमुखं कत्वा बलवप्पहारं देन्तो गाळ्हं विज्झतीति गाळ्हवेधी, तं गाळ्हवेधिनं. नानप्पकारेन कण्डेन, कुमुदपत्तसण्ठानथलेन उजुकगमनेनेव सल्लेन च समन्नागतं गाळ्हवेधिनं पुरिसं धिरत्थूति अयमेत्थ अत्थो. परिणायिकाति इस्सरा संविधायिका. धिक्किताति गरहिता. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. इतो परं पन एत्तकम्पि अवत्वा यं यं अनुत्तानं, तं तदेव वण्णयिस्साम. एवं एकाय गाथाय तीणि गरहवत्थूनि दस्सेत्वा बोधिसत्तो वनं उन्नादेत्वा बुद्धलीलाय धम्मं देसेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्था द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि. इतो परं पन ‘‘द्वे वत्थूनि कथेत्वा’’ति इदं अवत्वा ‘‘अनुसन्धिं घटेत्वा’’ति एत्तकमेव वक्खाम, अवुत्तम्पि पन हेट्ठा वुत्तनयेनेव योजेत्वा गहेतब्बं.
तदा पब्बतेय्यमिगो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि, मिगपोतिका पुराणदुतियिका, कामेसु दोसं दस्सेत्वा धम्मदेसकदेवता पन अहमेव अहोसिन्ति.
कण्डिजातकवण्णना ततिया.
[१४] ४. वातमिगजातकवण्णना
न किरत्थि रसेहि पापियोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चूळपिण्डपातिकतिस्सत्थेरं आरब्भ कथेसि. सत्थरि किर राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते तिस्सकुमारो नाम महाविभवस्स सेट्ठिकुलस्स पुत्तो एकदिवसं वेळुवनं गन्त्वा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पब्बजितुकामो पब्बज्जं याचित्वा मातापितूहि अननुञ्ञातत्ता पटिक्खित्तो सत्ताहं भत्तच्छेदं कत्वा रट्ठपालत्थेरो विय मातापितरो अनुजानापेत्वा सत्थु सन्तिके पब्बजि. सत्था तं पब्बाजेत्वा अड्ढमासमत्तं वेळुवने विहरित्वा जेतवनं अगमासि. तत्रायं कुलपुत्तो तेरस धुतङ्गानि समादाय सावत्थियं सपदानं पिण्डाय चरमानो कालं वीतिनामेति, ‘‘चूळपिण्डपातिकतिस्सत्थेरो नामा’’ति वुत्ते गगनतले पुण्णचन्दो विय बुद्धसासने पाकटो पञ्ञातो अहोसि.
तस्मिं काले राजगहे नक्खत्तकीळाय वत्तमानाय थेरस्स मातापितरो यं तस्स गिहिकाले अहोसि आभरणभण्डकं, तं रतनचङ्कोटके निक्खिपित्वा उरे ठपेत्वा ‘‘अञ्ञासु नक्खत्तकीळासु अम्हाकं पुत्तो इमिना अलङ्कारेन अलङ्कतो नक्खत्तं कीळति, तं नो एकपुत्तं गहेत्वा समणो गोतमो सावत्थिनगरं गतो, कहं नु खो सो एतरहि निसिन्नो, कहं ठितो’’ति वत्वा रोदन्ति.
अथेका वण्णदासी तं कुलं गन्त्वा सेट्ठिभरियं रोदन्तिं दिस्वा पुच्छि ‘‘किं पन, अय्ये, रोदसी’’ति? ‘‘सा तमत्थं आरोचेसि’’. ‘‘किं पन, अय्ये, अय्यपुत्तो पियायती’’ति? ‘‘असुकञ्च असुकञ्चा’’ति. ‘‘सचे तुम्हे इमस्मिं गेहे सब्बं इस्सरियं मय्हं देथ, अहं वो पुत्तं आनेस्सामी’’ति. सेट्ठिभरिया ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा परिब्बयं दत्वा महन्तेन परिवारेन तं उय्योजेसि ‘‘गच्छ, अत्तनो बलेन मम पुत्तं आनेही’’ति. सा पटिच्छन्नयाने निसिन्ना सावत्थिं गन्त्वा थेरस्स भिक्खाचारवीथियं निवासं गहेत्वा सेट्ठिकुला आगते मनुस्से थेरस्स अदस्सेत्वा अत्तनो परिवारेनेव परिवुता थेरस्स पिण्डाय पविट्ठस्स आदितोव उळुङ्कयागुञ्च रसकभिक्खञ्च दत्वा रसतण्हाय बन्धित्वा अनुक्कमेन गेहे निसीदापेत्वा भिक्खं ददमाना च अत्तनो वसं उपगतभावं ञत्वा गिलानालयं दस्सेत्वा अन्तोगब्भे निपज्जि. थेरोपि भिक्खाचारवेलाय सपदानं चरन्तो गेहद्वारं अगमासि. परिजनो थेरस्स पत्तं गहेत्वा थेरं घरे निसीदापेसि. थेरो निसीदित्वाव ‘‘कहं उपासिका’’ति पुच्छि. ‘‘गिलाना, भन्ते, तुम्हाकं दस्सनं इच्छती’’ति. सो रसतण्हाय बद्धो अत्तनो वतसमादानं भिन्दित्वा तस्सा निपन्नट्ठानं पाविसि. सा अत्तनो आगतकारणं कथेत्वा तं पलोभेत्वा रसतण्हाय बन्धित्वा उप्पब्बाजेत्वा अत्तनो वसे ठपेत्वा याने निसीदापेत्वा महन्तेन परिवारेन राजगहमेव अगमासि. सा पवत्ति पाकटा जाता.
भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना ‘‘चूळपिण्डपातिकतिस्सत्थेरं किर एका वण्णदासी रसतण्हाय बन्धित्वा आदाय गता’’ति कथं समुट्ठापेसुं. सत्था धम्मसभं उपगन्त्वा अलङ्कतधम्मासने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति आह. ते तं पवत्तिं कथयिंसु. ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव एसो भिक्खु रसतण्हाय बज्झित्वा तस्सा वसं गतो, पुब्बेपि तस्सा वसं गतोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं रञ्ञो ब्रह्मदत्तस्स सञ्जयो नाम उय्यानपालो अहोसि. अथेको वातमिगो तं उय्यानं आगन्त्वा सञ्जयं दिस्वा पलायति, सञ्जयोपि न तं तज्जेत्वा नीहरति. सो पुनप्पुनं आगन्त्वा उय्यानेयेव चरति. उय्यानपालो उय्याने नानप्पकारानि पुप्फफलानि गहेत्वा दिवसे दिवसे रञ्ञो अभिहरति. अथ नं एकदिवसं राजा पुच्छि ‘‘सम्म उय्यानपाल, उय्याने किञ्चि अच्छरियं पस्ससी’’ति? ‘‘देव, अञ्ञं न पस्सामि, एको पन वातमिगो आगन्त्वा उय्याने चरति, एतं पस्सामी’’ति. ‘‘सक्खिस्सति पन तं गहेतु’’न्ति. ‘‘थोकं मधुं लभन्तो अन्तो राजनिवेसनम्पि नं आनेतुं सक्खिस्सामि, देवा’’ति. राजा तस्स मधुं दापेसि. सो तं गहेत्वा उय्यानं गन्त्वा वातमिगस्स चरणट्ठाने तिणानि मधुना मक्खेत्वा निलीयि. मिगो आगन्त्वा मधुमक्खितानि तिणानि खादित्वा रसतण्हाय बद्धो अञ्ञत्र अगन्त्वा उय्यानमेव आगच्छति. उय्यानपालो तस्स मधुमक्खिततिणेसु पलुद्धभावं ञत्वा अनुक्कमेन अत्तानं दस्सेसि. सो तं दिस्वा कतिपाहं पलायित्वा पुनप्पुनं पस्सन्तो विस्सासं आपज्जित्वा अनुक्कमेन उय्यानपालस्स हत्थे ठिततिणानि खादितुं आरभि.
सो तस्स विस्सासं आपन्नभावं ञत्वा याव राजनिवेसना वीथिं किलञ्जेहि परिक्खिपित्वा तहिं तहिं साखाभङ्गं पातेत्वा मधुलाबुकं अंसे लग्गेत्वा तिणकलापं उपकच्छके ठपेत्वा मधुमक्खितानि तिणानि मिगस्स पुरतो पुरतो विकिरन्तो अन्तोराजनिवेसनंयेव अगमासि. मिगे अन्तो पविट्ठे द्वारं पिदहिंसु. मिगो मनुस्से दिस्वा कम्पमानो मरणभयतज्जितो अन्तोनिवेसनङ्गणे आधावति परिधावति. राजा पासादा ओरुय्ह तं कम्पमानं दिस्वा ‘‘वातमिगो नाम मनुस्सानं दिट्ठट्ठानं सत्ताहं न गच्छति, तज्जितट्ठानं यावजीवं न गच्छति, सो एवरूपो गहननिस्सितो वातमिगो रसतण्हाय बद्धो इदानि एवरूपं ठानं आगतो, नत्थि वत भो लोके रसतण्हाय पापतरं नामा’’ति इमाय गाथाय धम्मदेसनं पट्ठपेसि –
१४. ‘‘न किरत्थि रसेहि पापियो, आवासेहिव सन्थवेहि वा;
वातमिगं गहननिस्सितं, वसमानेसि रसेहि सञ्जयो’’ति.
तत्थ किराति अनुस्सवनत्थे निपातो. रसेहीति जिव्हाविञ्ञेय्येहि मधुरम्बिलादीहि. पापियोति पापतरो. आवासेहिव सन्थवेहि वाति निबद्धवसनट्ठानसङ्खातेसु हि आवासेसुपि मित्तसन्थवेसुपि छन्दरागो पापकोव, तेहि पन सच्छन्दरागपरिभोगेहि आवासेहि वा मित्तसन्थवेहि वा सतगुणेन च सहस्सगुणेन च सतसहस्सगुणेन च धुवपटिसेवनट्ठेन आहारं विना जीवितिन्द्रियपालनाय अभावेन च सच्छन्दरागपरिभोगरसाव पापतराति. बोधिसत्तो पन अनुस्सवागतं विय इममत्थं कत्वा ‘‘न किरत्थि रसेहि पापियो, आवासेहिव सन्थवेहि वा’’ति आह. इदानि तेसं पापियभावं दस्सेन्तो ‘‘वातमिग’’न्तिआदिमाह. तत्थ गहननिस्सितन्ति गहनट्ठाननिस्सितं. इदं वुत्तं होति – पस्सथ रसानं पापियभावं, इदं नाम अरञ्ञायतने गहननिस्सितं वातमिगं सञ्जयो उय्यानपालो मधुरसेहि अत्तनो वसं आनेसि, सब्बथापि सच्छन्दरागपरिभोगेहि रसेहि नाम अञ्ञं पापतरं लामकतरं नत्थीति रसतण्हाय आदीनवं कथेसि. कथेत्वा च पन तं मिगं अरञ्ञमेव पेसेसि.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, सा वण्णदासी इदानेव एतं रसतण्हाय बन्धित्वा अत्तनो वसे करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि. ‘‘तदा सञ्जयो अयं वण्णदासी अहोसि, वातमिगो चूळपिण्डपातिको, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वातमिगजातकवण्णना चतुत्था.
[१५] ५. खरादियजातकवण्णना
अट्ठक्खुरं खरादियेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर भिक्खु दुब्बचो ओवादं न गण्हाति. अथ नं सत्था पुच्छि ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचो ओवादं न गण्हासी’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. सत्था ‘‘पुब्बेपि त्वं दुब्बचताय पण्डितानं ओवादं अग्गहेत्वा पासेन बद्धो जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मिगो हुत्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ञे वसति. अथस्स भगिनिमिगी पुत्तकं दस्सेत्वा ‘‘भातिक, अयं ते भागिनेय्यो, एतं मिगमायं उग्गण्हापेही’’ति पटिच्छापेसि. सो तं भागिनेय्यं ‘‘असुकवेलाय नाम आगन्त्वा उग्गण्हाही’’ति आह. सो वुत्तवेलाय नागच्छति. यथा च एकदिवसं, एवं सत्त दिवसे सत्तोवादे अतिक्कन्तो सो मिगमायं अनुग्गण्हित्वाव विचरन्तो पासे बज्झि. मातापिस्स भातरं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं ते, भातिक, भागिनेय्यो मिगमायं उग्गण्हापितो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो च ‘‘तस्स अनोवादकस्स मा चिन्तयि, न ते पुत्तेन मिगमाया उग्गहिता’’ति वत्वा इदानिपि तं अनोवदितुकामोव हुत्वा इमं गाथमाह –
१५. ‘‘अट्ठक्खुरं खरादिये, मिगं वङ्कातिवङ्किनं;
सत्तहि कालातिक्कन्तं, न नं ओवदितुस्सहे’’ति.
तत्थ अट्ठक्खुरन्ति एकेकस्मिं पादे द्विन्नं द्विन्नं वसेन अट्ठक्खुरं. खरादियेति तं नामेन आलपति. मिगन्ति सब्बसङ्गाहिकवचनं. वङ्कातिवङ्किनन्ति मूले वङ्कानि, अग्गे अतिवङ्कानीति वङ्कातिवङ्कानि, तादिसानि सिङ्गानि अस्स अत्थीति वङ्कातिवङ्की, तं वङ्कातिवङ्किनं. सत्तहि कालातिक्कन्तन्ति सत्तहि ओवादकालेहि ओवादं अतिक्कन्तं. न नं ओवदितुस्सहेति एतं दुब्बचमिगं अहं ओवदितुं न उस्सहामि, एतस्स मे ओवादत्थाय चित्तम्पि न उप्पज्जतीति दस्सेति. अथ नं दुब्बचमिगं पासे बद्धं लुद्दो मारेत्वा मंसं आदाय पक्कामि.
सत्थापि ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव दुब्बचो, पुब्बेपि दुब्बचोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि. ‘‘तदा भागिनेय्यो मिगो दुब्बचभिक्खु अहोसि, भगिनी उप्पलवण्णा, ओवादमिगो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
खरादियजातकवण्णना पञ्चमा.
[१६] ६. तिपल्लत्थमिगजातकवण्णना
मिगं तिपल्लत्थन्ति इदं सत्था कोसम्बियं बदरिकारामे विहरन्तो सिक्खाकामं राहुलत्थेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि काले सत्थरि आळविनगरं उपनिस्साय अग्गाळवे चेतिये विहरन्ते बहू उपासका उपासिका भिक्खू भिक्खुनियो च विहारं धम्मस्सवनत्थाय गच्छन्ति, दिवा धम्मस्सवनं होति. गच्छन्ते पन काले उपासिकायो भिक्खुनियो च न गच्छिंसु, भिक्खू चेव उपासका च अहेसुं. ततो पट्ठाय रत्तिं धम्मस्सवनं जातं. धम्मस्सवनपरियोसाने थेरा भिक्खू अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानानि गच्छन्ति. दहरा सामणेरा च उपासकेहि सद्धिं उपट्ठानसालायं सयन्ति. तेसु निद्दं उपगतेसु एकच्चे घुरुघुरुपस्सासा काकच्छमाना दन्ते खादन्ता निपज्जिंसु, एकच्चे मुहुत्तं निद्दायित्वा उट्ठहिंसु. ते तं विप्पकारं दिस्वा भगवतो आरोचेसुं. भगवा ‘‘यो पन भिक्खु अनुपसम्पन्नेन सहसेय्यं कप्पेय्य पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ४९) सिक्खापदं पञ्ञपेत्वा कोसम्बिं अगमासि.
तत्थ भिक्खू आयस्मन्तं राहुलं आहंसु – ‘‘आवुसो राहुल, भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, इदानि त्वं अत्तनो वसनट्ठानं जानाही’’ति. पुब्बे पन ते भिक्खू भगवति च गारवं तस्स चायस्मतो सिक्खाकामतं पटिच्च तं अत्तनो वसनट्ठानं आगतं अतिविय सङ्गण्हन्ति, खुद्दकमञ्चकं पञ्ञपेत्वा उस्सीसककरणत्थाय चीवरं देन्ति. तं दिवसं पन सिक्खापदभयेन वसनट्ठानम्पि न अदंसु. राहुलभद्दोपि ‘‘पिता मे’’ति दसबलस्स वा, ‘‘उपज्झायो मे’’ति धम्मसेनापतिनो वा, ‘‘आचरियो मे’’ति महामोग्गल्लानस्स वा, ‘‘चूळपिता मे’’ति आनन्दत्थेरस्स वा सन्तिकं अगन्त्वा दसबलस्स वळञ्जनवच्चकुटिं ब्रह्मविमानं पविसन्तो विय पविसित्वा वासं कप्पेसि. बुद्धानञ्हि वळञ्जनकुटियं द्वारं सुपिहितं होति, गन्धपरिभण्डकता भूमि, गन्धदाममालादामानि ओसारितानेव होन्ति, सब्बरत्तिं दीपो झायति. राहुलभद्दो पन न तस्सा कुटिया इमं सम्पत्तिं पटिच्च तत्थ वासं उपगतो, भिक्खूहि पन ‘‘वसनट्ठानं जानाही’’ति वुत्तत्ता ओवादगारवेन सिक्खाकामताय तत्थ वासं उपगतो. अन्तरन्तरा हि भिक्खू तं आयस्मन्तं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा तस्स वीमंसनत्थाय मुट्ठिसम्मज्जनिं वा कचवरछड्डनकं वा बहि खिपित्वा तस्मिं आगते ‘‘आवुसो, इमं केन छड्डित’’न्ति वदन्ति. तत्थ केहिचि ‘‘राहुलो इमिना मग्गेन गतो’’ति वुत्ते सो आयस्मा ‘‘नाहं, भन्ते, एतं जानामी’’ति अवत्वाव तं पटिसामेत्वा ‘‘खमथ मे, भन्ते’’ति खमापेत्वा गच्छति. एवमेस सिक्खाकामो.
सो तं सिक्खाकामतंयेव पटिच्च तत्थ वासं उपगतो. अथ सत्था पुरेअरुणंयेव वच्चकुटिद्वारे ठत्वा उक्कासि, सोपायस्मा उक्कासि. ‘‘को एसो’’ति? ‘‘अहं राहुलो’’ति निक्खमित्वा वन्दि. ‘‘कस्मा त्वं राहुल इध निपन्नोसी’’ति? ‘‘वसनट्ठानस्स अभावतो’’. ‘‘पुब्बे हि, भन्ते, भिक्खू मम सङ्गहं करोन्ति, इदानि अत्तनो आपत्तिभयेन वसनट्ठानं न देन्ति, स्वाहं ‘इदं अञ्ञेसं असङ्घट्टनट्ठान’न्ति इमिना कारणेन इध निपन्नोस्मीति. अथ भगवतो ‘‘राहुलं ताव भिक्खू एवं परिच्चजन्ति, अञ्ञे कुलदारके पब्बाजेत्वा किं करिस्सन्ती’’ति धम्मसंवेगो उदपादि.
अथ भगवा पातोव भिक्खू सन्निपातापेत्वा धम्मसेनापतिं पुच्छि ‘‘जानासि पन त्वं, सारिपुत्त, अज्ज कत्थचि राहुलस्स वुत्थभाव’’न्ति? ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति. ‘‘सारिपुत्त, अज्ज राहुलो वच्चकुटियं वसि, सारिपुत्त, तुम्हे राहुलं एवं परिच्चजन्ता अञ्ञे कुलदारके पब्बाजेत्वा किं करिस्सथ? एवञ्हि सन्ते इमस्मिं सासने पब्बजिता न पतिट्ठा भविस्सन्ति, इतो दानि पट्ठाय अनुपसम्पन्नेन एकं द्वे दिवसे अत्तनो सन्तिके वसापेत्वा ततियदिवसे तेसं वसनट्ठानं ञत्वा बहि वासेथा’’ति इमं अनुपञ्ञत्तिं कत्वा पुन सिक्खापदं पञ्ञपेसि.
तस्मिं समये धम्मसभायं सन्निसिन्ना भिक्खू राहुलस्स गुणकथं कथेन्ति ‘‘पस्सथावुसो, याव सिक्खाकामो वतायं राहुलो, ‘तव वसनट्ठानं जानाही’ति वुत्तो नाम ‘अहं दसबलस्स पुत्तो, तुम्हाकं सेनासनस्मा तुम्हेयेव निक्खमथा’ति एकं भिक्खुम्पि अप्पटिप्फरित्वा वच्चकुटियं वासं कप्पेसी’’ति. एवं तेसु कथयमानेसु सत्था धम्मसभं गन्त्वा अलङ्कतासने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति आह. ‘‘भन्ते, राहुलस्स सिक्खाकामकथाय, न अञ्ञाय कथाया’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, राहुलो इदानेव सिक्खाकामो, पुब्बे तिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि सिक्खाकामोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते राजगहे एको मगधराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो मिगयोनियं निब्बत्तित्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ञे वसति. अथस्स भगिनी अत्तनो पुत्तकं उपनेत्वा ‘‘भातिक, इमं ते भागिनेय्यं मिगमायं सिक्खापेही’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा ‘‘गच्छ, तात, असुकवेलाय नाम आगन्त्वा सिक्खेय्यासी’’ति आह. सो मातुलेन वुत्तवेलं अनतिक्कमित्वा तं उपसङ्कमित्वा मिगमायं सिक्खि. सो एकदिवसं वने विचरन्तो पासेन बद्धो बद्धरवं रवि, मिगगणो पलायित्वा ‘‘पुत्तो ते पासेन बद्धो’’ति तस्स मातुया आरोचेसि. सा भातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भातिक, भागिनेय्यो ते मिगमायं सिक्खापितो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘मा त्वं पुत्तस्स किञ्चि पापकं आसङ्कि, सुग्गहिता तेन मिगमाया, इदानि तं हासयमानो आगच्छिस्सती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१६. ‘‘मिगं तिपल्लत्थमनेकमायं, अट्ठक्खुरं अड्ढरत्तापपायिं;
एकेन सोतेन छमास्ससन्तो, छहि कलाहितिभोति भागिनेय्यो’’ति.
तत्थ मिगन्ति भागिनेय्यमिगं. तिपल्लत्थन्ति पल्लत्थं वुच्चति सयनं, उभोहि पस्सेहि उजुकमेव च निपन्नकवसेनाति तीहाकारेहि पल्लत्थं अस्स, तीणि वा पल्लत्थानि अस्साति तिपल्लत्थो, तं तिपल्लत्थं. अनेकमायन्ति बहुमायं बहुवञ्चनं. अट्ठक्खुरन्ति एकेकस्मिं पादे द्विन्नं द्विन्नं वसेन अट्ठहि खुरेहि समन्नागतं. अड्ढरत्तापपायिन्ति पुरिमयामं अतिक्कमित्वा मज्झिमयामे अरञ्ञतो आगम्म पानीयस्स पिवनतो अड्ढरत्ते आपं पिवतीति अड्ढरत्तापपायी. तं अड्ढरत्ते अपायिन्ति अत्थो. मम भागिनेय्यं मिगं अहं साधुकं मिगमायं उग्गण्हापेसिं. कथं? यथा एकेन सोतेन छमास्ससन्तो, छहि कलाहितिभोति भागिनेय्योति. इदं वुत्तं होति – अहञ्हि तव पुत्तं तथा उग्गण्हापेसिं, यथा एकस्मिं उपरिमनासिकासोते वातं सन्निरुम्भित्वा पथविया अल्लीनेन एकेन हेट्ठिमसोतेन तत्थेव छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि लुद्दकं अतिभोति, छहि कोट्ठासेहि अज्झोत्थरति वञ्चेतीति अत्थो. कतमाहि छहि? चत्तारो पादे पसारेत्वा एकेन पस्सेन सेय्याय, खुरेहि तिणपंसुखणनेन, जिव्हानिन्नामनेन उदरस्स उद्धुमातभावकरणेन, उच्चारपस्सावविस्सज्जनेन, वातसन्निरुम्भनेनाति.
अपरो नयो – पादेन पंसुं गहेत्वा अभिमुखाकड्ढनेन, पटिपणामनेन, उभोसु पस्सेसु सञ्चरणेन, उदरं उद्धं पक्खिपनेन, अधो अवक्खिपनेनाति इमाहि छहि कलाहि यथा अतिभोति, ‘‘मतो अय’’न्ति सञ्ञं उप्पादेत्वा वञ्चेति, एवं तं मिगमायं उग्गण्हापेसिन्ति दीपेति.
अपरो नयो – तथा नं उग्गण्हापेसिं, यथा एकेन सोतेन छमास्ससन्तो छहि कलाहिति द्वीसुपि नयेसु दस्सितेहि छहि कारणेहि कलाहिति कलायिस्सति, लुद्दं वञ्चेस्सतीति अत्थो. भोतीति भगिनिं आलपति. भागिनेय्योति एवं छहि कारणेहि वञ्चनकं भागिनेय्यं निद्दिसति. एवं बोधिसत्तो भागिनेय्यस्स मिगमायाय साधुकं उग्गहितभावं दस्सेन्तो भगिनिं समस्सासेति.
सोपि मिगपोतको पासे बद्धो अविप्फन्दित्वायेव भूमियं महाफासुकपस्सेन पादे पसारेत्वा निपन्नो पादानं आसन्नट्ठाने खुरेहेव पहरित्वा पंसुञ्च तिणानि च उप्पाटेत्वा उच्चारपस्सावं विस्सज्जेत्वा सीसं पातेत्वा जिव्हं निन्नामेत्वा सरीरं खेळकिलिन्नं कत्वा वातग्गहणेन उदरं उद्धुमातकं कत्वा अक्खीनि परिवत्तेत्वा हेट्ठा नासिकासोतेन वातं सञ्चरापेन्तो उपरिमनासिकासोतेन वातं सन्निरुम्भित्वा सकलसरीरं थद्धभावं गाहापेत्वा मताकारं दस्सेसि. नीलमक्खिकापि नं सम्परिवारेसुं, तस्मिं तस्मिं ठाने काका निलीयिंसु. लुद्दो आगन्त्वा उदरं हत्थेन पहरित्वा ‘‘अतिपातोव बद्धो भविस्सति, पूतिको जातो’’ति तस्स बन्धनरज्जुकं मोचेत्वा ‘‘एत्थेवदानि नं उक्कन्तित्वा मंसं आदाय गमिस्सामी’’ति निरासङ्को हुत्वा साखापलासं गहेतुं आरद्धो. मिगपोतकोपि उट्ठाय चतूहि पादेहि ठत्वा कायं विधुनित्वा गीवं पसारेत्वा महावातेन छिन्नवलाहको विय वेगेन मातु सन्तिकं अगमासि.
सत्थापि ‘‘न, भिक्खवे, राहुलो इदानेव सिक्खाकामो, पुब्बेपि सिक्खाकामोयेवा’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा भागिनेय्यमिगपोतको राहुलो अहोसि, माता उप्पलवण्णा, मातुलमिगो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
तिपल्लत्थमिगजातकवण्णना छट्ठा.
[१७] ७. मालुतजातकवण्णना
काळे वा यदि वा जुण्हेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे वुड्ढपब्बजिते आरब्भ कथेसि. ते किर कोसलजनपदे एकस्मिं अरञ्ञावासे वसन्ति. एको काळत्थेरो नाम, एको जुण्हत्थेरो नाम. अथेकदिवसं जुण्हो काळं पुच्छि ‘‘भन्ते काळ, सीतं नाम कस्मिं काले होती’’ति. सो ‘‘काळे होती’’ति आह. अथेकदिवसं काळो जुण्हं पुच्छि – ‘‘भन्ते जुण्ह, सीतं नाम कस्मिं काले होती’’ति. सो ‘‘जुण्हे होती’’ति आह. ते उभोपि अत्तनो कङ्खं छिन्दितुं असक्कोन्ता सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, सीतं नाम कस्मिं काले होती’’ति पुच्छिंसु. सत्था तेसं कथं सुत्वा ‘‘पुब्बेपि अहं, भिक्खवे, तुम्हाकं इमं पञ्हं कथेसिं, भवसङ्खेपगतत्ता पन न सल्लक्खयित्था’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते एकस्मिं पब्बतपादे सीहो च ब्यग्घो च द्वे सहाया एकिस्सायेव गुहाय वसन्ति. तदा बोधिसत्तोपि इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तस्मिंयेव पब्बतपादे वसति. अथेकदिवसं तेसं सहायकानं सीतं निस्साय विवादो उदपादि. ब्यग्घो ‘‘काळेयेव सीतं होती’’ति आह. सीहो ‘‘जुण्हेयेव सीतं होती’’ति आह. ते उभोपि अत्तनो कङ्खं छिन्दितुं असक्कोन्ता बोधिसत्तं पुच्छिंसु. बोधिसत्तो इमं गाथमाह –
१७. ‘‘काळे वा यदि वा जुण्हे, यदा वायति मालुतो;
वातजानि हि सीतानि, उभोत्थमपराजिता’’ति.
तत्थ काळे वा यदि वा जुण्हेति काळपक्खे वा जुण्हपक्खे वा. यदा वायति मालुतोति यस्मिं समये पुरत्थिमादिभेदो वातो वायति, तस्मिं समये सीतं होति. किंकारणा? वातजानि हि सीतानि, यस्मा वाते विज्जन्तेयेव सीतानि होन्ति, काळपक्खो वा जुण्हपक्खो वा एत्थ अपमाणन्ति वुत्तं होति. उभोत्थमपराजिताति उभोपि तुम्हे इमस्मिं पञ्हे अपराजिताति. एवं बोधिसत्तो ते सहायके सञ्ञापेसि.
सत्थापि ‘‘भिक्खवे, पुब्बेपि मया तुम्हाकं अयं पञ्हो कथितो’’ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने द्वेपि थेरा सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. सत्था अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा ब्यग्घो काळो अहोसि, सीहो जुण्हो, पञ्हविस्सज्जनकतापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मालुतजातकवण्णना सत्तमा.
[१८] ८. मतकभत्तजातकवण्णना
एवं चे सत्ता जानेय्युन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मतकभत्तं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले मनुस्सा बहू अजेळकादयो मारेत्वा कालकते ञातके उद्दिस्स मतकभत्तं नाम देन्ति. भिक्खू ते मनुस्से तथा करोन्ते दिस्वा सत्थारं पुच्छिंसु ‘‘एतरहि, भन्ते, मनुस्सा बहू पाणे जीवितक्खयं पापेत्वा मतकभत्तं नाम देन्ति. अत्थि नु खो, भन्ते, एत्थ वुड्ढी’’ति? सत्था ‘‘न, भिक्खवे, ‘मतकभत्तं दस्सामा’ति कतेपि पाणातिपाते काचि वुड्ढि नाम अत्थि, पुब्बे पण्डिता आकासे निसज्ज धम्मं देसेत्वा एत्थ आदीनवं कथेत्वा सकलजम्बुदीपवासिके एतं कम्मं जहापेसुं. इदानि पन भवसङ्खेपगतत्ता पुन पातुभूत’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एको तिण्णं वेदानं पारगू दिसापामोक्खो आचरियब्राह्मणो ‘‘मतकभत्तं दस्सामी’’ति एकं एळकं गाहापेत्वा अन्तेवासिके आह – ‘‘ताता, इमं एळकं नदिं नेत्वा न्हापेत्वा कण्ठे मालं परिक्खिपित्वा पञ्चङ्गुलिकं दत्वा मण्डेत्वा आनेथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तं आदाय नदिं गन्त्वा न्हापेत्वा मण्डेत्वा नदीतीरे ठपेसुं. सो एळको अत्तनो पुब्बकम्मं दिस्वा ‘‘एवरूपा नाम दुक्खा अज्ज मुच्चिस्सामी’’ति सोमनस्सजातो मत्तिकाघटं भिन्दन्तो विय महाहसितं हसित्वा पुन ‘‘अयं ब्राह्मणो मं घातेत्वा मया लद्धदुक्खं लभिस्सती’’ति ब्राह्मणे कारुञ्ञं उप्पादेत्वा महन्तेन सद्देन परोदि.
अथ नं ते माणवा पुच्छिंसु ‘‘सम्म एळक, त्वं महासद्देन हसि चेव रोदि च, केन नु खो कारणेन हसि, केन कारणेन परोदी’’ति? ‘‘तुम्हे मं इमं कारणं अत्तनो आचरियस्स सन्तिके पुच्छेय्याथा’’ति. ते तं आदाय गन्त्वा इदं कारणं आचरियस्स आरोचेसुं. आचरियो तेसं वचनं सुत्वा एळकं पुच्छि ‘‘कस्मा त्वं एळक, हसि, कस्मा रोदी’’ति? एळको अत्तना कतकम्मं जातिस्सरञाणेन अनुस्सरित्वा ब्राह्मणस्स कथेसि ‘‘अहं, ब्राह्मण, पुब्बे तादिसोव मन्तज्झायकब्राह्मणो हुत्वा ‘मतकभत्तं दस्सामी’ति एकं एळकं मारेत्वा मतकभत्तं अदासिं, स्वाहं एकस्स एळकस्स घातितत्ता एकेनूनेसु पञ्चसु अत्तभावसतेसु सीसच्छेदं पापुणिं, अयं मे कोटियं ठितो पञ्चसतिमो अत्तभावो, स्वाहं ‘अज्ज एवरूपा दुक्खा मुच्चिस्सामी’ति सोमनस्सजातो इमिना कारणेन हसिं. रोदन्तो पन ‘अहं ताव एकं एळकं मारेत्वा पञ्च जातिसतानि सीसच्छेददुक्खं पत्वा अज्ज तम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामि, अयं पन ब्राह्मणो मं मारेत्वा अहं विय पञ्च जातिसतानि सीसच्छेददुक्खं लभिस्सती’ति तयि कारुञ्ञेन रोदि’’न्ति. ‘‘एळक, मा भायि, नाहं तं मारेस्सामी’’ति. ‘‘ब्राह्मण, किं वदेसि, तयि मारेन्तेपि अमारेन्तेपि न सक्का अज्ज मया मरणा मुच्चितु’’न्ति. ‘‘एळक, मा भायि, अहं ते आरक्खं गहेत्वा तया सद्धिंयेव विचरिस्सामी’’ति. ‘‘ब्राह्मण, अप्पमत्तको तव आरक्खो, मया कतपापं पन महन्तं बलव’’न्ति.
ब्राह्मणो एळकं मुञ्चित्वा ‘‘इमं एळकं कस्सचिपि मारेतुं न दस्सामी’’ति अन्तेवासिके आदाय एळकेनेव सद्धिं विचरि. एळको विस्सट्ठमत्तोव एकं पासाणपिट्ठिं निस्साय जातगुम्बे गीवं उक्खिपित्वा पण्णानि खादितुं आरद्धो. तङ्खणञ्ञेव तस्मिं पासाणपिट्ठे असनि पति, ततो एका पासाणसकलिका छिज्जित्वा एळकस्स पसारितगीवाय पतित्वा सीसं छिन्दि, महाजनो सन्निपति. तदा बोधिसत्तो तस्मिं ठाने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्तो. सो पस्सन्तस्सेव तस्स महाजनस्स देवतानुभावेन आकासे पल्लङ्केन निसीदित्वा ‘‘इमे सत्ता एवं पापस्स फलं जानमाना अप्पेवनाम पाणातिपातं न करेय्यु’’न्ति मधुरस्सरेन धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
१८. ‘‘एवं चे सत्ता जानेय्युं, दुक्खायं जातिसम्भवो;
न पाणो पाणिनं हञ्ञे, पाणघाती हि सोचती’’ति.
तत्थ एवं चे सत्ता जानेय्युन्ति इमे सत्ता एवं चे जानेय्युं. कथं? दुक्खायं जातिसम्भवोति अयं तत्थ तत्थ जाति च जातस्स अनुक्कमेन वड्ढिसङ्खातो सम्भवो च जराब्याधिमरणअप्पियसम्पयोगपियविप्पयोगहत्थपादच्छेदादीनं दुक्खानं वत्थुभूतत्ता ‘‘दुक्खो’’ति यदि जानेय्युं. न पाणो पाणिनं हञ्ञेति ‘‘परं वधन्तो जातिसम्भवे वधं लभति, पीळेन्तो पीळं लभती’’ति जातिसम्भवस्स दुक्खवत्थुताय दुक्खभावं जानन्तो कोचि पाणो अञ्ञं पाणिनं न हञ्ञे, सत्तो सत्तं न हनेय्याति अत्थो. किंकारणा? पाणघाती हि सोचतीति, यस्मा साहत्थिकादीसु छसु पयोगेसु येन केनचि पयोगेन परस्स जीवितिन्द्रियुपच्छेदनेन पाणघाती पुग्गलो अट्ठसु महानिरयेसु सोळससु उस्सदनिरयेसु नानप्पकाराय तिरच्छानयोनिया पेत्तिविसये असुरकायेति इमेसु चतूसु अपायेसु महादुक्खं अनुभवमानो दीघरत्तं अन्तोनिज्झायनलक्खणेन सोकेन सोचति. यथा वायं एळको मरणभयेन सोचति, एवं दीघरत्तं सोचतीतिपि ञत्वा न पाणो पाणिनं हञ्ञे, कोचि पाणातिपातकम्मं नाम न करेय्य. मोहेन पन मूळ्हा अविज्जाय अन्धीकता इमं आदीनवं अपस्सन्ता पाणातिपातं करोन्तीति.
एवं महासत्तो निरयभयेन तज्जेत्वा धम्मं देसेसि. मनुस्सा तं धम्मदेसनं सुत्वा निरयभयभीता पाणातिपाता विरमिंसु. बोधिसत्तोपि धम्मं देसेत्वा महाजनं सीले पतिट्ठापेत्वा यथाकम्मं गतो, महाजनोपि बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा देवनगरं पूरेसि. सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘अहं तेन समयेन रुक्खदेवता अहोसि’’न्ति.
मतकभत्तजातकवण्णना अट्ठमा.
[१९] ९. आयाचितभत्तजातकवण्णना
सचे मुच्चे पेच्च मुच्चेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवतानं आयाचनबलिकम्मं आरब्भ कथेसि. तदा किर मनुस्सा वणिज्जाय गच्छन्ता पाणे वधित्वा देवतानं बलिकम्मं कत्वा ‘‘मयं अनन्तरायेन अत्थसिद्धिं पत्वा आगन्त्वा पुन तुम्हाकं बलिकम्मं करिस्सामा’’ति आयाचित्वा गच्छन्ति. तत्थानन्तरायेन अत्थसिद्धिं पत्वा आगता ‘‘देवतानुभावेन इदं जात’’न्ति मञ्ञमाना बहू पाणे वधित्वा आयाचनतो मुच्चितुं बलिकम्मं करोन्ति, तं दिस्वा भिक्खू ‘‘अत्थि नु खो, भन्ते, एत्थ अत्थो’’ति भगवन्तं पुच्छिंसु. भगवा अतीतं आहरि.
अतीते कासिरट्ठे एकस्मिं गामके कुटुम्बिको गामद्वारे ठितनिग्रोधरुक्खे देवताय बलिकम्मं पटिजानित्वा अनन्तरायेन आगन्त्वा बहू पाणे वधित्वा ‘‘आयाचनतो मुच्चिस्सामी’’ति रुक्खमूलं गतो. रुक्खदेवता खन्धविटपे ठत्वा इमं गाथमाह –
१९. ‘‘सचे मुच्चे पेच्च मुच्चे, मुच्चमानो हि बज्झति;
न हेवं धीरा मुच्चन्ति, मुत्ति बालस्स बन्धन’’न्ति.
तत्थ सचे मुच्चे पेच्च मुच्चेति भो पुरिस, त्वं सचे मुच्चे यदि मुच्चितुकामोसि. पेच्च मुच्चेति यथा परलोके न बज्झसि, एवं मुच्चाहि. मुच्चमानो हि बज्झतीति यथा पन त्वं पाणं वधित्वा मुच्चितुं इच्छसि, एवं मुच्चमानो हि पापकम्मेन बज्झति. तस्मा न हेवं धीरा मुच्चन्तीति ये पण्डितपुरिसा, ते एवं पटिस्सवतो न मुच्चन्ति. किंकारणा? एवरूपा हि मुत्ति बालस्स बन्धनं, एसा पाणातिपातं कत्वा मुत्ति नाम बालस्स बन्धनमेव होतीति धम्मं देसेसि. ततो पट्ठाय मनुस्सा एवरूपा पाणातिपातकम्मा विरता धम्मं चरित्वा देवनगरं पूरयिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘अहं तेन समयेन रुक्खदेवता अहोसि’’न्ति.
आयाचितभत्तजातकवण्णना नवमा.
[२०] १०. नळपानजातकवण्णना
दिस्वा पदमनुत्तिण्णन्ति इदं सत्था कोसलेसु चारिकं चरमानो नळकपानगामं पत्वा नळकपानपोक्खरणियं केतकवने विहरन्तो नळदण्डके आरब्भ कथेसि. तदा किर भिक्खू नळकपानपोक्खरणियं न्हत्वा सूचिघरत्थाय सामणेरेहि नळदण्डके गाहापेत्वा ते सब्बत्थकमेव छिद्दे दिस्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, मयं सूचिघरत्थाय नळदण्डके गण्हापेम, ते मूलतो याव अग्गा सब्बत्थकमेव छिद्दा, किं नु खो एत’’न्ति पुच्छिंसु. सत्था ‘‘इदं, भिक्खवे, मय्हं पोराणकअधिट्ठान’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
पुब्बे किर सो वनसण्डो अरञ्ञो अहोसि. तस्सापि पोक्खरणिया एको दकरक्खसो ओतिण्णोतिण्णे खादति. तदा बोधिसत्तो रोहितमिगपोतकप्पमाणो कपिराजा हुत्वा असीतिसहस्समत्तवानरपरिवुतो यूथं परिहरन्तो तस्मिं अरञ्ञे वसति. सो वानरगणस्स ओवादं अदासि ‘‘ताता, इमस्मिं अरञ्ञे विसरुक्खापि अमनुस्सपरिग्गहितपोक्खरणियोपि होन्ति, तुम्हे अखादितपुब्बं फलाफलं खादन्ता वा अपीतपुब्बं पानीयं पिवन्ता वा मं पटिपुच्छेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा एकदिवसं अगतपुब्बट्ठानं गता तत्थ बहुदेव दिवसं चरित्वा पानीयं गवेसमाना एकं पोक्खरणिं दिस्वा पानीयं अपिवित्वाव बोधिसत्तस्सागमनं ओलोकयमाना निसीदिंसु. बोधिसत्तो आगन्त्वा ‘‘किं ताता, पानीयं न पिवथा’’ति आह. ‘‘तुम्हाकं आगमनं ओलोकेमा’’ति. ‘‘सुट्ठु, ताता’’ति बोधिसत्तो पोक्खरणिं आविज्झित्वा पदं परिच्छिन्दन्तो ओतिण्णमेव पस्सि, न उत्तिण्णं. सो ‘‘निस्संसयं एसा अमनुस्सपरिग्गहिता’’ति ञत्वा ‘‘सुट्ठु वो कतं, ताता, पानीयं अपिवन्तेहि, अमनुस्सपरिग्गहिता अय’’न्ति आह.
दकरक्खसोपि तेसं अनोतरणभावं ञत्वा नीलोदरो पण्डरमुखो सुरत्तहत्थपादो बीभच्छदस्सनो हुत्वा उदकं द्विधा कत्वा निक्खमित्वा ‘‘कस्मा निसिन्नात्थ, ओतरित्वा पानीयं पिवथा’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो पुच्छि ‘‘त्वं इध निब्बत्तदकरक्खसोसी’’ति? ‘‘आम, अह’’न्ति. ‘‘त्वं पोक्खरणिं ओतिण्णके लभसी’’ति? ‘‘आम, लभामि, अहं इधोतिण्णं अन्तमसो सकुणिकं उपादाय न किञ्चि मुञ्चामि, तुम्हेपि सब्बे खादिस्सामी’’ति. ‘‘न मयं अत्तानं तुय्हं खादितुं दस्सामा’’ति. ‘‘पानीयं पन पिविस्सथा’’ति. ‘‘आम, पानीयं पिविस्साम, न च ते वसं गमिस्सामा’’ति. ‘‘अथ कथं पानीयं पिविस्सथा’’ति? किं पन त्वं मञ्ञसि ‘‘ओतरित्वा पिविस्सन्ती’’ति. ‘‘मयञ्हि अनोतरित्वा असीतिसहस्सानिपि एकमेकं नळदण्डकं गहेत्वा उप्पलनाळेन उदकं पिवन्ता विय तव पोक्खरणिया पानीयं पिविस्साम, एवं नो त्वं खादितुं न सक्खिस्ससी’’ति. एतमत्थं विदित्वा सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमिस्सा गाथाय पुरिमपदद्वयं अभासि –
२०. ‘‘दिस्वा पदमनुत्तिण्णं, दिस्वानोतरितं पद’’न्ति.
तस्सत्थो – भिक्खवे, सो कपिराजा तस्सा पोक्खरणिया एकम्पि उत्तिण्णपदं नाद्दस, ओतरितं पन ओतिण्णपदमेव अद्दस. एवं दिस्वा पदं अनुत्तिण्णं दिस्वान ओतरितं पदं ‘‘अद्धायं पोक्खरणी अमनुस्सपरिग्गहिता’’ति ञत्वा तेन सद्धिं सल्लपन्तो सपरिसो आह –
‘‘नळेन वारिं पिस्सामा’’ति;
तस्सत्थो – मयं तव पोक्खरणियं नळेन पानीयं पिविस्सामाति. पुन महासत्तो आह –
‘‘नेव मं त्वं वधिस्ससी’’ति;
एवं नळेन पानीयं पिवन्तं सपरिसम्पि मं त्वं नेव वधिस्ससीति अत्थो.
एवञ्च पन वत्वा बोधिसत्तो एकं नळदण्डकं आहरापेत्वा पारमियो आवज्जेत्वा सच्चकिरियं कत्वा मुखेन धमि, नळो अन्तो किञ्चि गण्ठिं असेसेत्वा सब्बत्थकमेव सुसिरो अहोसि. इमिना नियामेन अपरम्पि अपरम्पि आहरापेत्वा मुखेन धमित्वा अदासि. एवं सन्तेपि न सक्का निट्ठापेतुं, तस्मा एवं न गहेतब्बं. बोधिसत्तो पन ‘‘इमं पोक्खरणिं परिवारेत्वा जाता सब्बेपि नळा एकच्छिद्दा होन्तू’’ति अधिट्ठासि. बोधिसत्तानञ्हि हितूपचारस्स महन्तताय अधिट्ठानं समिज्झति. ततो पट्ठाय सब्बेपि तं पोक्खरणिं परिवारेत्वा उट्ठितनळा एकच्छिद्दा जाता. इमस्मिञ्हि कप्पे चत्तारि कप्पट्ठियपाटिहारियानि नाम. कतमानि चत्तारि? चन्दे ससलक्खणं सकलम्पि इमं कप्पं ठस्सति, वट्टकजातके अग्गिनो निब्बुतट्ठानं सकलम्पि इमं कप्पं अग्गि न झायिस्सति, घटीकारनिवेसनट्ठानं सकलम्पि इमं कप्पं अनोवस्सकं ठस्सति, इमं पोक्खरणिं परिवारेत्वा उट्ठितनळा सकलम्पि इमं कप्पं एकच्छिद्दा भविस्सन्तीति इमानि चत्तारि कप्पट्ठियपाटिहारियानि नाम.
बोधिसत्तो एवं अधिट्ठहित्वा एकं नळं आदाय निसीदि. तेपि असीतिसहस्सवानरा एकेकं आदाय पोक्खरणिं परिवारेत्वा निसीदिंसु. तेपि बोधिसत्तस्स नळेन आकड्ढित्वा पानीयं पिवनकाले सब्बे तीरे निसिन्नाव पिविंसु. एवं तेहि पानीये पिविते दकरक्खसो किञ्चि अलभित्वा अनत्तमनो सकनिवेसनमेव गतो. बोधिसत्तोपि सपरिवारो अरञ्ञमेव पाविसि.
सत्था पन ‘‘इमेसं, भिक्खवे, नळानं एकच्छिद्दभावो नाम मय्हमेवेतं पोराणकअधिट्ठान’’न्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दकरक्खसो देवदत्तो अहोसि, असीतिसहस्सवानरा बुद्धपरिसा, उपायकुसलो पन कपिराजा अहमेव अहोसि’’न्ति.
नळपानजातकवण्णना दसमा.
सीलवग्गो दुतियो.
तस्सुद्दानं –
निग्रोधं लक्खणं कण्डि, वातमिगं खरादियं;
तिपल्लत्थं मालुतञ्च, मतभत्त अयाचितं;
नळपानन्ति ते दसाति.