१. अपण्णकवग्गो

१. अपण्णकजातकवण्णना

इमं ताव अपण्णकधम्मदेसनं भगवा सावत्थिं उपनिस्साय जेतवनमहाविहारे विहरन्तो कथेसि. कं पन आरब्भ अयं कथा समुट्ठिताति? सेट्ठिस्स सहायके पञ्चसते तित्थियसावके. एकस्मिञ्हि दिवसे अनाथपिण्डिको सेट्ठि अत्तनो सहायके पञ्चसते अञ्ञतित्थियसावके आदाय बहुं मालागन्धविलेपनञ्चेव सप्पितेलमधुफाणितवत्थच्छादनानि च गाहापेत्वा जेतवनं गन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा गन्धमालादीहि पूजेत्वा भेसज्जानि चेव वत्थानि च भिक्खुसङ्घस्स विस्सज्जेत्वा छ निसज्जादोसे वज्जेत्वा एकमन्तं निसीदि. तेपि अञ्ञतित्थियसावका तथागतं वन्दित्वा सत्थु पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं, लक्खणानुब्यञ्जनपटिमण्डितं ब्यामप्पभापरिक्खित्तं ब्रह्मकायं, आवेळावेळा यमकयमका हुत्वा निच्छरन्तियो घनबुद्धरस्मियो च ओलोकयमाना अनाथपिण्डिकस्स समीपेयेव निसीदिंसु.

अथ नेसं सत्था मनोसिलातले सीहनादं नदन्तो तरुणसीहो विय गज्जन्तो पावुस्सकमेघो विय च आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय च रतनदामं गन्थेन्तो विय च अट्ठङ्गसमन्नागतेन सवनीयेन कमनीयेन ब्रह्मस्सरेन नानानयविचित्तं मधुरधम्मकथं कथेसि. ते सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्ता उट्ठाय दसबलं वन्दित्वा अञ्ञतित्थियसरणं भिन्दित्वा बुद्धं सरणं अगमंसु. ते ततो पट्ठाय निच्चकालं अनाथपिण्डिकेन सद्धिं गन्धमालादिहत्था विहारं गन्त्वा धम्मं सुणन्ति, दानं देन्ति, सीलं रक्खन्ति, उपोसथकम्मं करोन्ति.

अथ भगवा सावत्थितो पुनदेव राजगहं अगमासि. ते तथागतस्स गतकाले तं सरणं भिन्दित्वा पुन अञ्ञतित्थियसरणं गन्त्वा अत्तनो मूलट्ठानेयेव पतिट्ठिता. भगवापि सत्तट्ठ मासे वीतिनामेत्वा पुन जेतवनमेव अगमासि. अनाथपिण्डिको पुनपि ते आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं गन्धमालादीहि पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तेपि भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. अथ नेसं तथागते चारिकं पक्कन्ते गहितसरणं भिन्दित्वा पुन अञ्ञतित्थियसरणमेव गहेत्वा मूले पतिट्ठितभावं भगवतो आरोचेसि.

भगवा अपरिमितकप्पकोटियो निरन्तरं पवत्तितवचीसुचरितानुभावेन दिब्बगन्धगन्धितं नानागन्धपूरितं रतनकरण्डकं विवरन्तो विय मुखपदुमं विवरित्वा मधुरस्सरं निच्छारेन्तो ‘‘सच्चं किर तुम्हे उपासका तीणि सरणानि भिन्दित्वा अञ्ञतित्थियसरणं गता’’ति पुच्छि. अथ तेहि पटिच्छादेतुं असक्कोन्तेहि ‘‘सच्चं भगवा’’ति वुत्ते सत्था ‘‘उपासका हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं परिच्छेदं कत्वा तिरियं अपरिमाणासु लोकधातूसु सीलादीहि गुणेहि बुद्धेन सदिसो नाम नत्थि, कुतो अधिकतरो’’ति. ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा चतुप्पदा वा बहुप्पदा वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायति (सं. नि. ५.१३९; अ. नि. ४.३४), यं किञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा…पे… (खु. पा. ६.३; सु. नि. २२६) अग्गतो वे पसन्नान’’न्तिआदीहि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) सुत्तेहि पकासिते रतनत्तयगुणे पकासेत्वा ‘‘एवं उत्तमगुणेहि समन्नागतं रतनत्तयं सरणं गता उपासका वा उपासिका वा निरयादीसु निब्बत्तका नाम नत्थि, अपायनिब्बत्तितो पन मुच्चित्वा देवलोके उप्पज्जित्वा महासम्पत्तिं अनुभोन्ति, तस्मा तुम्हेहि एवरूपं सरणं भिन्दित्वा अञ्ञतित्थियसरणं गच्छन्तेहि अयुत्तं कत’’न्ति आह.

एत्थ च तीणि रतनानि मोक्खवसेन उत्तमवसेन सरणगतानं अपायेसु निब्बत्तिया अभावदीपनत्थं इमानि सुत्तानि दस्सेतब्बानि –

‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

‘‘ये केचि धम्मं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ति.

‘‘ये केचि सङ्घं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ति.

‘‘बहुं वे सरणं यन्ति, पब्बतानि वनानि च;

आरामरुक्खचेत्यानि, मनुस्सा भयतज्जिता.

‘‘नेतं खो सरणं खेमं, नेतं सरणमुत्तमं;

नेतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चति.

‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो;

चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सति.

‘‘दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;

अरियञ्चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं.

‘‘एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;

एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति. (ध. प. १८८-१९२);

न केवलञ्च नेसं सत्था एत्तकंयेव धम्मं देसेसि, अपिच खो ‘‘उपासका बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानं नाम, धम्मानुस्सतिकम्मट्ठानं नाम, सङ्घानुस्सतिकम्मट्ठानं नाम सोतापत्तिमग्गं देति, सोतापत्तिफलं देति, सकदागामिमग्गं देति, सकदागामिफलं देति, अनागामिमग्गं देति, अनागामिफलं देति, अरहत्तमग्गं देति, अरहत्तफलं देती’’तिएवमादीहिपि नयेहि धम्मं देसेत्वा ‘‘एवरूपं नाम सरणं भिन्दन्तेहि अयुत्तं तुम्हेहि कत’’न्ति आह. एत्थ च बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानादीनं सोतापत्तिमग्गादिप्पदानं ‘‘एकधम्मो, भिक्खवे, भावितो बहुलीकतो एकन्तनिब्बिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिञ्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तति. कतमो एकधम्मो? बुद्धानुस्सती’’तिएवमादीहि (अ. नि. १.२९६) सुत्तेहि दीपेतब्बं.

एवं भगवा नानप्पकारेहि उपासके ओवदित्वा ‘‘उपासका पुब्बेपि मनुस्सा असरणं ‘सरण’न्ति तक्कग्गाहेन विरद्धग्गाहेन गहेत्वा अमनुस्सपरिग्गहिते कन्तारे यक्खभक्खा हुत्वा महाविनासं पत्ता, अपण्णकग्गाहं पन एकंसिकग्गाहं अविरद्धग्गाहं गहितमनुस्सा तस्मिंयेव कन्तारे सोत्थिभावं पत्ता’’ति वत्वा तुण्ही अहोसि. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति उट्ठायासना भगवन्तं वन्दित्वा अभित्थवित्वा सिरस्मिं अञ्जलिं पतिट्ठापेत्वा एवमाह ‘‘भन्ते, इदानि ताव इमेसं उपासकानं उत्तमसरणं भिन्दित्वा तक्कग्गहणं अम्हाकं पाकटं, पुब्बे पन अमनुस्सपरिग्गहिते कन्तारे तक्किकानं विनासो, अपण्णकग्गाहं गहितमनुस्सानञ्च सोत्थिभावो अम्हाकं पटिच्छन्नो, तुम्हाकमेव पाकटो, साधु वत नो भगवा आकासे पुण्णचन्दं उट्ठापेन्तो विय इमं कारणं पाकटं करोतू’’ति. अथ भगवा ‘‘मया खो, गहपति, अपरिमितकालं दस पारमियो पूरेत्वा लोकस्स कङ्खच्छेदनत्थमेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविद्धं, सीहवसाय सुवण्णनाळिं पूरेन्तो विय सक्कच्चं सोतं ओदहित्वा सुणोही’’ति सेट्ठिनो सतुप्पादं जनेत्वा हिमगब्भं पदालेत्वा पुण्णचन्दं नीहरन्तो विय भवन्तरेन पटिच्छन्नकारणं पाकटं अकासि.

अतीते कासिरट्ठे बाराणसिनगरे ब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि. तदा बोधिसत्तो सत्थवाहकुले पटिसन्धिं गहेत्वा दसमासच्चयेन मातुकुच्छितो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्जं करोन्तो विचरति. सो कदाचि पुब्बन्ततो अपरन्तं गच्छति, कदाचि अपरन्ततो पुब्बन्तं. बाराणसियंयेव अञ्ञोपि सत्थवाहपुत्तो अत्थि बालो अब्यत्तो अनुपायकुसलो. तदा बोधिसत्तो बाराणसितो महग्घं भण्डं गहेत्वा पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा गमनसज्जानि कत्वा ठपेसि. सोपि बालसत्थवाहपुत्तो तथेव पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा गमनसज्जानि कत्वा ठपेसि.

तदा बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘सचे अयं बालसत्थवाहपुत्तो मया सद्धिंयेव गमिस्सति, सकटसहस्से एकतो मग्गं गच्छन्ते मग्गोपि नप्पहोस्सति, मनुस्सानं दारुदकादीनिपि, बलिबद्दानं तिणानिपि दुल्लभानि भविस्सन्ति, एतेन वा मया वा पुरतो गन्तुं वट्टती’’ति. सो तं पक्कोसापेत्वा एतमत्थं आरोचेत्वा ‘‘द्वीहिपि अम्हेहि एकतो गन्तुं न सक्का, किं त्वं पुरतो गमिस्ससि, उदाहु पच्छतो’’ति आह. सो चिन्तेसि ‘‘मयि पुरतो गच्छन्ते बहू आनिसंसा, मग्गेन अभिन्नेनेव गमिस्सामि, गोणा अनामट्ठतिणं खादिस्सन्ति, मनुस्सानं अनामट्ठं सूपेय्यपण्णं भविस्सति, पसन्नं उदकं भविस्सति, यथारुचिं अग्घं ठपेत्वा भण्डं विक्किणिस्सामी’’ति. सो ‘‘अहं, सम्म, पुरतो गमिस्सामी’’ति आह. बोधिसत्तोपि पच्छतो गमने बहू आनिसंसे अद्दस. एवं हिस्स अहोसि – ‘‘पुरतो गच्छन्ता मग्गे विसमट्ठानं समं करिस्सन्ति, अहं तेहि गतमग्गेन गमिस्सामि, पुरतो गतेहि बलिबद्देहि परिणतथद्धतिणे खादिते मम गोणा पुन उट्ठितानि मधुरतिणानि खादिस्सन्ति, गहितपण्णट्ठानतो उट्ठितं मनुस्सानं सूपेय्यपण्णं मधुरं भविस्सति, अनुदके ठाने आवाटं खनित्वा एते उदकं उप्पादेस्सन्ति, तेहि कतेसु आवाटेसु मयं उदकं पिविस्साम, अग्घट्ठपनं नाम मनुस्सानं जीविता वोरोपनसदिसं, अहं पच्छतो गन्त्वा एतेहि ठपितग्घेन भण्डं विक्किणिस्सामी’’ति. अथ सो एत्तके आनिसंसे दिस्वा ‘‘सम्म, त्वं पुरतो गच्छाही’’ति आह. ‘‘साधु, सम्मा’’ति बालसत्थवाहो सकटानि योजेत्वा निक्खन्तो अनुपुब्बेन मनुस्सावासं अतिक्कमित्वा कन्तारमुखं पापुणि.

कन्तारं नाम – चोरकन्तारं, वाळकन्तारं, निरुदककन्तारं, अमनुस्सकन्तारं, अप्पभक्खकन्तारन्ति पञ्चविधं. तत्थ चोरेहि अधिट्ठितमग्गो चोरकन्तारं नाम. सीहादीहि अधिट्ठितमग्गो वाळकन्तारं नाम. यत्थ न्हायितुं वा पातुं वा उदकं नत्थि, इदं निरुदककन्तारं नाम. अमनुस्साधिट्ठितं अमनुस्सकन्तारं नाम. मूलखादनीयादिविरहितं अप्पभक्खकन्तारं नाम. इमस्मिं पञ्चविधे कन्तारे तं कन्तारं निरुदककन्तारञ्चेव अमनुस्सकन्तारञ्च. तस्मा सो बालसत्थवाहपुत्तो सकटेसु महन्तमहन्ता चाटियो ठपेत्वा उदकस्स पूरापेत्वा सट्ठियोजनिकं कन्तारं पटिपज्जि.

अथस्स कन्तारमज्झं गतकाले कन्तारे अधिवत्थयक्खो ‘‘इमेहि मनुस्सेहि गहितं उदकं छड्डापेत्वा दुब्बले कत्वा सब्बेव ने खादिस्सामी’’ति सब्बसेततरुणबलिबद्दयुत्तं मनोरमं यानकं मापेत्वा धनुकलापफलकावुधहत्थेहि दसहि द्वादसहि अमनुस्सेहि परिवुतो उप्पलकुमुदानि पिळन्धित्वा अल्लकोसो अल्लवत्थो इस्सरपुरिसो विय तस्मिं यानके निसीदित्वा कद्दममक्खितेहि चक्केहि पटिपथं अगमासि. परिवारअमनुस्सापिस्स पुरतो च पच्छतो च गच्छन्ता अल्लकेसा अल्लवत्था उप्पलकुमुदमाला पिळन्धित्वा पदुमपुण्डरीककलापे गहेत्वा भिसमुळालानि खादन्ता उदकबिन्दूहि चेव कललेहि च पग्घरन्तेहि अगमंसु. सत्थवाहा च नाम यदा धुरवातो वायति, तदा यानके निसीदित्वा उपट्ठाकपरिवुता रजं परिहरन्ता पुरतो गच्छन्ति. यदा पच्छतो वातो वायति, तदा तेनेव नयेन पच्छतो गच्छन्ति. तदा पन धुरवातो अहोसि, तस्मा सो सत्थवाहपुत्तो पुरतो अगमासि.

यक्खो तं आगच्छन्तं दिस्वा अत्तनो यानकं मग्गा ओक्कमापेत्वा ‘‘कहं गच्छथा’’ति तेन सद्धिं पटिसन्थारं अकासि. सत्थवाहोपि अत्तनो यानकं मग्गा ओक्कमापेत्वा सकटानं गमनोकासं दत्वा एकमन्ते ठितो तं यक्खं अवोच ‘‘भो, अम्हे ताव बाराणसितो आगच्छाम. तुम्हे पन उप्पलकुमुदानि पिळन्धित्वा पदुमपुण्डरीकहत्था भिसमुळालानि खादन्ता कद्दममक्खिता उदकबिन्दूहि पग्घरन्तेहि आगच्छथ. किं नु खो तुम्हेहि आगतमग्गे देवो वस्सति, उप्पलादिसञ्छन्नानि वा सरानि अत्थी’’ति पुच्छि. यक्खो तस्स कथं सुत्वा ‘‘सम्म, किं नामेतं कथेसि. एसा नीलवनराजि पञ्ञायति. ततो पट्ठाय सकलं अरञ्ञं एकोदकं, निबद्धं देवो वस्सति, कन्दरा पूरा, तस्मिं तस्मिं ठाने पदुमादिसञ्छन्नानि सरानि अत्थी’’ति वत्वा पटिपाटिया गच्छन्तेसु सकटेसु ‘‘इमानि सकटानि आदाय कहं गच्छथा’’ति पुच्छि. ‘‘असुकजनपदं नामा’’ति. ‘‘इमस्मिं चिमस्मिञ्च सकटे किं नाम भण्ड’’न्ति? ‘‘असुकञ्च असुकञ्चा’’ति. ‘‘पच्छतो आगच्छन्तं सकटं अतिविय गरुकं हुत्वा आगच्छति, एतस्मिं किं भण्ड’’न्ति? ‘‘उदकं एत्था’’ति. ‘‘परतो ताव उदकं आनेन्तेहि वो मनापं कतं, इतो पट्ठाय पन उदकेन किच्चं नत्थि, पुरतो बहु उदकं, चाटियो भिन्दित्वा उदकं छड्डेत्वा सुखेन गच्छथा’’ति आह. एवञ्च पन वत्वा ‘‘तुम्हे गच्छथ, अम्हाकं पपञ्चो होती’’ति थोकं गन्त्वा तेसं अदस्सनं पत्वा अत्तनो यक्खनगरमेव अगमासि.

सोपि बालसत्थवाहो अत्तनो बालताय यक्खस्स वचनं गहेत्वा चाटियो भिन्दापेत्वा पसतमत्तम्पि उदकं अनवसेसेत्वा सब्बं छड्डापेत्वा सकटानि पाजापेसि, पुरतो अप्पमत्तकम्पि उदकं नाहोसि, मनुस्सा पानीयं अलभन्ता किलमिंसु. ते याव सूरियत्थङ्गमना गन्त्वा सकटानि मोचेत्वा परिवट्टकेन ठपेत्वा गोणे चक्केसु बन्धिंसु. नेव गोणानं उदकं अहोसि, न मनुस्सानं यागुभत्तं वा. दुब्बलमनुस्सा तत्थ तत्थ निपज्जित्वा सयिंसु. रत्तिभागसमनन्तरे यक्खा यक्खनगरतो आगन्त्वा सब्बेपि गोणे च मनुस्से च जीवितक्खयं पापेत्वा मंसं खादित्वा अट्ठीनि अवसेसेत्वा अगमंसु. एवमेकं बालसत्थवाहपुत्तं निस्साय सब्बेपि ते विनासं पापुणिंसु, हत्थट्ठिकादीनि दिसाविदिसासु विप्पकिण्णानि अहेसुं. पञ्च सकटसतानि यथापूरितानेव अट्ठंसु.

बोधिसत्तोपि खो बालसत्थवाहपुत्तस्स निक्खन्तदिवसतो मासड्ढमासं वीतिनामेत्वा पञ्चहि सकटसतेहि नगरा निक्खम्म अनुपुब्बेन कन्तारमुखं पापुणि. सो तत्थ उदकचाटियो पूरेत्वा बहुं उदकं आदाय खन्धावारे भेरिं चरापेत्वा मनुस्से सन्निपातेत्वा एवमाह ‘‘तुम्हे मं अनापुच्छित्वा पसतमत्तम्पि उदकं मा वळञ्जयित्थ, कन्तारे विसरुक्खा नाम होन्ति, पत्तं वा पुप्फं वा फलं वा तुम्हेहि पुरे अखादितपुब्बं मं अनापुच्छित्वा मा खादित्था’’ति. एवं मनुस्सानं ओवादं दत्वा पञ्चहि सकटसतेहि कन्तारं पटिपज्जि. तस्मिं कन्तारमज्झं सम्पत्ते सो यक्खो पुरिमनयेनेव बोधिसत्तस्स पटिपथे अत्तानं दस्सेसि. बोधिसत्तो तं दिस्वाव अञ्ञासि ‘‘इमस्मिं कन्तारे उदकं नत्थि, निरुदककन्तारो नामेस, अयञ्च निब्भयो रत्तनेत्तो, छायापिस्स न पञ्ञायति, निस्संसयं इमिना पुरतो गतो बालसत्थवाहपुत्तो सब्बं उदकं छड्डापेत्वा किलमेत्वा सपरिसो खादितो भविस्सति, मय्हं पन पण्डितभावं उपायकोसल्लं न जानाति मञ्ञे’’ति. ततो नं आह ‘‘गच्छथ तुम्हे, मयं वाणिजा नाम अञ्ञं उदकं अदिस्वा गहितउदकं न छड्डेम, दिट्ठट्ठाने पन छड्डेत्वा सकटानि सल्लहुकानि कत्वा गमिस्सामा’’ति यक्खो थोकं गन्त्वा अदस्सनं उपगम्म अत्तनो यक्खनगरमेव गतो.

यक्खे पन गते मनुस्सा बोधिसत्तं आहंसु ‘‘अय्य, एते मनुस्सा ‘एसा नीलवनराजि पञ्ञायति, ततो पट्ठाय निबद्धं देवो वस्सती’ति वत्वा उप्पलकुमुदमालाधारिनो पदुमपुण्डरीककलापे आदाय भिसमुळालानि खादन्ता अल्लवत्था अल्लकेसा उदकबिन्दूहि पग्घरन्तेहि आगता, उदकं छड्डेत्वा सल्लहुकेहि सकटेहि खिप्पं गच्छामा’’ति. बोधिसत्तो तेसं कथं सुत्वा सकटानि ठपापेत्वा सब्बे मनुस्से सन्निपातापेत्वा ‘‘तुम्हेहि ‘इमस्मिं कन्तारे सरो वा पोक्खरणी वा अत्थी’ति कस्सचि सुतपुब्ब’’न्ति पुच्छि. ‘‘न, अय्य, सुतपुब्ब’’न्ति. निरुदककन्तारो नाम एसो, इदानि एकच्चे मनुस्सा ‘‘एताय नीलवनराजिया पुरतो देवो वस्सती’’ति वदन्ति, ‘‘वुट्ठिवातो नाम कित्तकं ठानं वायती’’ति? ‘‘योजनमत्तं, अय्या’’ति. ‘‘कच्चि पन वो एकस्सापि सरीरं वुट्ठिवातो पहरती’’ति? ‘‘नत्थि अय्या’’ति. ‘‘मेघसीसं नाम कित्तके ठाने पञ्ञायती’’ति? ‘‘तियोजनमत्ते अय्या’’ति. ‘‘अत्थि पन वो केनचि एकम्पि मेघसीसं दिट्ठ’’न्ति? ‘‘नत्थि, अय्या’’ति. ‘‘विज्जुलता नाम कित्तके ठाने पञ्ञायती’’ति? ‘‘चतुप्पञ्चयोजनमत्ते, अय्या’’ति. ‘‘अत्थि पन वो केनचि विज्जुलतोभासो दिट्ठो’’ति? ‘‘नत्थि, अय्या’’ति. ‘‘मेघसद्दो नाम कित्तके ठाने सुय्यती’’ति? ‘‘एकद्वियोजनमत्ते, अय्या’’ति. ‘‘अत्थि पन वो केनचि मेघसद्दो सुतो’’ति? ‘‘नत्थि, अय्या’’ति. ‘‘न एते मनुस्सा, यक्खा एते, अम्हे उदकं छड्डापेत्वा दुब्बले कत्वा खादितुकामा आगता भविस्सन्ति. पुरतो गतो बालसत्थवाहपुत्तो न उपायकुसलो. अद्धा सो एतेहि उदकं छड्डापेत्वा किलमेत्वा खादितो भविस्सति, पञ्च सकटसतानि यथापूरितानेव ठितानि भविस्सन्ति. अज्ज मयं तानि पस्सिस्साम, पसतमत्तम्पि उदकं अछड्डेत्वा सीघसीघं पाजेथा’’ति पाजापेसि.

सो गच्छन्तो यथापूरितानेव पञ्च सकटसतानि गोणमनुस्सानञ्च हत्थट्ठिकादीनि दिसाविदिसासु विप्पकिण्णानि दिस्वा सकटानि मोचापेत्वा सकटपरिवट्टकेन खन्धावारं बन्धापेत्वा कालस्सेव मनुस्से च गोणे च सायमासभत्तं भोजापेत्वा मनुस्सानं मज्झे गोणे निपज्जापेत्वा सयं बलनायको हुत्वा खग्गहत्थो तियामरत्तिं आरक्खं गहेत्वा ठितकोव अरुणं उट्ठापेसि. पुनदिवसे पन पातोव सब्बकिच्चानि निट्ठापेत्वा गोणे भोजेत्वा दुब्बलसकटानि छड्डापेत्वा थिरानि गाहापेत्वा अप्पग्घं भण्डं छड्डापेत्वा महग्घं भण्डं आरोपापेत्वा यथाधिप्पेतं ठानं गन्त्वा दिगुणतिगुणेन मूलेन भण्डं विक्किणित्वा सब्बं परिसं आदाय पुन अत्तनो नगरमेव अगमासि.

सत्था इमं धम्मकथं कथेत्वा ‘‘एवं, गहपति, पुब्बे तक्कग्गाहगाहिनो महाविनासं पत्ता, अपण्णकग्गाहगाहिनो पन अमनुस्सानं हत्थतो मुच्चित्वा सोत्थिना इच्छितट्ठानं गन्त्वा पुन सकट्ठानमेव पच्चागमिंसू’’ति वत्वा द्वेपि वत्थूनि घटेत्वा इमिस्सा अपण्णकधम्मदेसनाय अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

१. ‘‘अपण्णकं ठानमेके, दुतियं आहु तक्किका;

एतदञ्ञाय मेधावी, तं गण्हे यदपण्णक’’न्ति.

तत्थ अपण्णकन्ति एकंसिकं अविरद्धं निय्यानिकं. ठानन्ति कारणं. कारणञ्हि यस्मा तदायत्तवुत्तिताय फलं तिट्ठति नाम, तस्मा ‘‘ठान’’न्ति वुच्चति, ‘‘ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो’’तिआदीसु (विभ. ८०९) चस्स पयोगो वेदितब्बो. इति ‘‘अपण्णकं ठान’’न्ति पदद्वयेनापि ‘‘यं एकन्तहितसुखावहत्ता पण्डितेहि पटिपन्नं एकंसिककारणं अविरद्धकारणं निय्यानिककारणं, तं इद’’न्ति दीपेति. अयमेत्थ सङ्खेपो, पभेदतो पन तीणि सरणगमनानि, पञ्च सीलानि, दस सीलानि, पातिमोक्खसंवरो, इन्द्रियसंवरो, आजीवपारिसुद्धि, पच्चयपटिसेवनं, सब्बम्पि चतुपारिसुद्धिसीलं; इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, झानं, विपस्सना, अभिञ्ञा, समापत्ति, अरियमग्गो, अरियफलं, सब्बम्पेतं अपण्णकट्ठानं अपण्णकपटिपदा, निय्यानिकपटिपदाति अत्थो.

यस्मा च पन निय्यानिकपटिपदाय एतं नामं, तस्मायेव भगवा अपण्णकपटिपदं दस्सेन्तो इमं सुत्तमाह –

‘‘तीहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु अपण्णकपटिपदं पटिपन्नो होति, योनि चस्स आरद्धा होति आसवानं खयाय. कतमेहि तीहि? इध, भिक्खवे, भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति, भोजने मत्तञ्ञू होति, जागरियं अनुयुत्तो होति. कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति? इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति…पे… एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति.

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु भोजने मत्तञ्ञू होति? इध, भिक्खवे, भिक्खु पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेति नेव दवाय न मदाय…पे… एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु भोजने मत्तञ्ञू होति.

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु जागरियं अनुयुत्तो होति. इध, भिक्खवे, भिक्खु दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय…पे… एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु जागरियं अनुयुत्तो होती’’ति (अ. नि. ३.१६).

इमस्मिञ्चापि सुत्ते तयोव धम्मा वुत्ता. अयं पन अपण्णकपटिपदा याव अरहत्तफलं लब्भतेव. तत्थ अरहत्तफलम्पि, फलसमापत्तिविहारस्स चेव, अनुपादापरिनिब्बानस्स च, पटिपदायेव नाम होति.

एकेति एकच्चे पण्डितमनुस्सा. तत्थ किञ्चापि ‘‘असुका नामा’’ति नियमो नत्थि, इदं पन सपरिसं बोधिसत्तंयेव सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. दुतियं आहु तक्किकाति दुतियन्ति पठमतो अपण्णकट्ठानतो निय्यानिककारणतो दुतियं तक्कग्गाहकारणं अनिय्यानिककारणं. आहु तक्किकाति एत्थ पन सद्धिं पुरिमपदेन अयं योजना – अपण्णकट्ठानं एकंसिककारणं अविरद्धकारणं निय्यानिककारणं एके बोधिसत्तप्पमुखा पण्डितमनुस्सा गण्हिंसु. ये पन बालसत्थवाहपुत्तप्पमुखा तक्किका आहु, ते दुतियं सापराधं अनेकंसिकट्ठानं विरद्धकारणं अनिय्यानिककारणं अग्गहेसुं. तेसु ये अपण्णकट्ठानं अग्गहेसुं, ते सुक्कपटिपदं पटिपन्ना. ये दुतियं ‘‘पुरतो भवितब्बं उदकेना’’ति तक्कग्गाहसङ्खातं अनिय्यानिककारणं अग्गहेसुं. ते कण्हपटिपदं पटिपन्ना.

तत्थ सुक्कपटिपदा अपरिहानिपटिपदा, कण्हपटिपदा परिहानिपटिपदा. तस्मा ये सुक्कपटिपदं पटिपन्ना, ते अपरिहीना सोत्थिभावं पत्ता. ये पन कण्हपटिपदं पटिपन्ना, ते परिहीना अनयब्यसनं आपन्नाति इममत्थं भगवा अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो वत्वा उत्तरि इदमाह ‘‘एतदञ्ञाय मेधावी, तं गण्हे यदपण्णक’’न्ति.

तत्थ एतदञ्ञाय मेधावीति ‘‘मेधा’’ति लद्धनामाय विपुलाय विसुद्धाय उत्तमाय पञ्ञाय समन्नागतो कुलपुत्तो एतं अपण्णके चेव सपण्णके चाति द्वीसु अतक्कग्गाहतक्कग्गाहसङ्खातेसु ठानेसु गुणदोसं वुद्धिहानिं अत्थानत्थं ञत्वाति अत्थो. तं गण्हे यदपण्णकन्ति यं अपण्णकं एकंसिकं सुक्कपटिपदाअपरिहानियपटिपदासङ्खातं निय्यानिककारणं, तदेव गण्हेय्य. कस्मा? एकंसिकादिभावतोयेव. इतरं पन न गण्हेय्य. कस्मा? अनेकंसिकादिभावतोयेव. अयञ्हि अपण्णकपटिपदा नाम सब्बेसं बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धपुत्तानं पटिपदा. सब्बबुद्धा हि अपण्णकपटिपदायमेव ठत्वा दळ्हेन वीरियेन पारमियो पूरेत्वा बोधिमूले बुद्धा नाम होन्ति, पच्चेकबुद्धा पच्चेकबोधिं उप्पादेन्ति, बुद्धपुत्ता सावकपारमिञाणं पटिविज्झन्ति.

इति भगवा तेसं उपासकानं तिस्सो कुलसम्पत्तियो च छ कामसग्गे ब्रह्मलोकसम्पत्तियो च दत्वापि परियोसाने अरहत्तमग्गफलदायिका अपण्णकपटिपदा नाम, चतूसु अपायेसु पञ्चसु च नीचकुलेसु निब्बत्तिदायिका सपण्णकपटिपदा नामाति इमं अपण्णकधम्मदेसनं दस्सेत्वा उत्तरि चत्तारि सच्चानि सोळसहि आकारेहि पकासेसि. चतुसच्चपरियोसाने सब्बेपि ते पञ्चसता उपासका सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा दस्सेत्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेत्वा दस्सेसि – ‘‘तस्मिं समये बालसत्थवाहपुत्तो देवदत्तो अहोसि, तस्स परिसा देवदत्तपरिसाव, पण्डितसत्थवाहपुत्तपरिसा बुद्धपरिसा, पण्डितसत्थवाहपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति देसनं निट्ठापेसि.

अपण्णकजातकवण्णना पठमा.

२. वण्णुपथजातकवण्णना

अकिलासुनोति इमं धम्मदेसनं भगवा सावत्थियं विहरन्तो कथेसि. कं पन आरब्भाति? एकं ओस्सट्ठवीरियं भिक्खुं. तथागते किर सावत्थियं विहरन्ते एको सावत्थिवासी कुलपुत्तो जेतवनं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्तो कामेसु आदीनवं दिस्वा पब्बजित्वा उपसम्पदाय पञ्चवस्सिको हुत्वा द्वे मातिका उग्गण्हित्वा विपस्सनाचारं सिक्खित्वा सत्थु सन्तिके अत्तनो चित्तरुचियं कम्मट्ठानं गहेत्वा एकं अरञ्ञं पविसित्वा वस्सं उपगन्त्वा तेमासं वायमन्तोपि ओभासमत्तं वा निमित्तमत्तं वा उप्पादेतुं नासक्खि.

अथस्स एतदहोसि ‘‘सत्थारा चत्तारो पुग्गला कथिता, तेसु मया पदपरमेन भवितब्बं, नत्थि मञ्ञे मय्हं इमस्मिं अत्तभावे मग्गो वा फलं वा, किं करिस्सामि अरञ्ञवासेन, सत्थु सन्तिकं गन्त्वा रूपसोभग्गप्पत्तं बुद्धसरीरं ओलोकेन्तो मधुरं धम्मदेसनं सुणन्तो विहरिस्सामी’’ति पुन जेतवनमेव पच्चागमासि. अथ नं सन्दिट्ठसम्भत्ता आहंसु – ‘‘आवुसो, त्वं सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा ‘समणधम्मं करिस्सामी’ति गतो, इदानि पन आगन्त्वा सङ्गणिकाय अभिरममानो चरसि, किं नु खो ते पब्बजितकिच्चं मत्थकं पत्तं, अप्पटिसन्धिको जातोसी’’ति? आवुसो, अहं मग्गं वा फलं वा अलभित्वा ‘‘अभब्बपुग्गलेन मया भवितब्ब’’न्ति वीरियं ओस्सजित्वा आगतोम्हीति. ‘‘अकारणं ते, आवुसो, कतं दळ्हवीरियस्स सत्थु सासने पब्बजित्वा वीरियं ओस्सजन्तेन, अयुत्तं ते कतं, एहि तथागतस्स दस्सेमा’’ति तं आदाय सत्थु सन्तिकं अगमंसु.

सत्था तं दिस्वा एवमाह ‘‘भिक्खवे, तुम्हे एतं भिक्खुं अनिच्छमानं आदाय आगता, किं कतं इमिना’’ति? ‘‘भन्ते, अयं भिक्खु एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो वीरियं ओस्सजित्वा आगतो’’ति आहंसु. अथ नं सत्था आह ‘‘सच्चं किर तया भिक्खु वीरियं ओस्सट्ठ’’न्ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. ‘‘किं पन त्वं भिक्खु एवरूपे मम सासने पब्बजित्वा ‘अप्पिच्छो’ति वा ‘सन्तुट्ठो’ति वा ‘पविवित्तो’ति वा ‘आरद्धवीरियो’ति वा एवं अत्तानं अजानापेत्वा ‘ओस्सट्ठवीरियो भिक्खू’ति जानापेसि. ननु त्वं पुब्बे वीरियवा अहोसि, तया एकेन कतं वीरियं निस्साय मरुकन्तारे पञ्चसु सकटसतेसु मनुस्सा च गोणा च पानीयं लभित्वा सुखिता जाता, इदानि कस्मा वीरियं ओस्सजसी’’ति. सो भिक्खु एत्तकेन वचनेन उपत्थम्भितो अहोसि.

तं पन कथं सुत्वा भिक्खू भगवन्तं याचिंसु – ‘‘भन्ते, इदानि इमिना भिक्खुना वीरियस्स ओस्सट्ठभावो अम्हाकं पाकटो, पुब्बे पनस्स एकस्स वीरियं निस्साय मरुकन्तारे गोणमनुस्सानं पानीयं लभित्वा सुखितभावो पटिच्छन्नो, तुम्हाकं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेव पाकटो, अम्हाकम्पेतं कारणं कथेथा’’ति. ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सुणाथा’’ति भगवा तेसं भिक्खूनं सतुप्पादं जनेत्वा भवन्तरेन पटिच्छन्नकारणं पाकटमकासि.

अतीते कासिरट्ठे बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्थवाहकुले पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्जं करोन्तो विचरति. सो एकदा सट्ठियोजनिकं मरुकन्तारं पटिपज्जि. तस्मिं कन्तारे सुखुमवालुका मुट्ठिना गहिता हत्थे न तिट्ठति, सूरियुग्गमनतो पट्ठाय अङ्गाररासि विय उण्हा होति, न सक्का अक्कमितुं. तस्मा तं पटिपज्जन्ता दारुदकतिलतण्डुलादीनि सकटेहि आदाय रत्तिमेव गन्त्वा अरुणुग्गमने सकटानि परिवट्टं कत्वा मत्थके मण्डपं कारेत्वा कालस्सेव आहारकिच्चं निट्ठापेत्वा छायाय निसिन्ना दिवसं खेपेत्वा अत्थङ्गते सूरिये सायमासं भुञ्जित्वा भूमिया सीतलाय जाताय सकटानि योजेत्वा गच्छन्ति, समुद्दगमनसदिसमेव गमनं होति. थलनियामको नाम लद्धुं वट्टति, सो तारकसञ्ञा सत्थं तारेति.

सोपि सत्थवाहो तस्मिं काले इमिनाव नियामेन तं कन्तारं गच्छन्तो एकूनसट्ठि योजनानि गन्त्वा ‘‘इदानि एकरत्तेनेव मरुकन्तारा निक्खमनं भविस्सती’’ति सायमासं भुञ्जित्वा सब्बं दारुदकं खेपेत्वा सकटानि योजेत्वा पायासि. नियामको पन पुरिमसकटे आसनं पत्थरापेत्वा आकासे तारकं ओलोकेन्तो ‘‘इतो पाजेथ, इतो पाजेथा’’ति वदमानो निपज्जि. सो दीघमद्धानं अनिद्दायनभावेन किलन्तो निद्दं ओक्कमि, गोणे निवत्तित्वा आगतमग्गमेव गण्हन्ते न अञ्ञासि. गोणा सब्बरत्तिं अगमंसु. नियामको अरुणुग्गमनवेलाय पबुद्धो नक्खत्तं ओलोकेत्वा ‘‘सकटानि निवत्तेथ निवत्तेथा’’ति आह. सकटानि निवत्तेत्वा पटिपाटिं करोन्तानञ्ञेव अरुणो उग्गतो. मनुस्सा ‘‘हिय्यो अम्हाकं निविट्ठखन्धावारट्ठानमेवेतं, दारुदकम्पि नो खीणं, इदानि नट्ठम्हा’’ति सकटानि मोचेत्वा परिवट्टकेन ठपेत्वा मत्थके मण्डपं कत्वा अत्तनो अत्तनो सकटस्स हेट्ठा अनुसोचन्ता निपज्जिंसु.

बोधिसत्तो ‘‘मयि वीरियं ओस्सजन्ते सब्बे विनस्सिस्सन्ती’’ति पातो सीतलवेलायमेव आहिण्डन्तो एकं दब्बतिणगच्छं दिस्वा ‘‘इमानि तिणानि हेट्ठा उदकसिनेहेन उट्ठितानि भविस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा कुद्दालं गाहापेत्वा तं पदेसं खणापेसि, ते सट्ठिहत्थट्ठानं खणिंसु. एत्तकं ठानं खणित्वा पहरन्तानं कुद्दालो हेट्ठापासाणे पटिहञ्ञि, पहटमत्ते सब्बे वीरियं ओस्सजिंसु. बोधिसत्तो पन ‘‘इमस्स पासाणस्स हेट्ठा उदकेन भवितब्ब’’न्ति ओतरित्वा पासाणे ठितो ओणमित्वा सोतं ओदहित्वा सद्दं आवज्जेन्तो हेट्ठा उदकस्स पवत्तनसद्दं सुत्वा उत्तरित्वा चूळुपट्ठाकं आह – ‘‘तात, तया वीरिये ओस्सट्ठे सब्बे विनस्सिस्साम, त्वं वीरियं अनोस्सजन्तो इमं अयकूटं गहेत्वा आवाटं ओतरित्वा एतस्मिं पासाणे पहारं देही’’ति. सो तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा सब्बेसु वीरियं ओस्सजित्वा ठितेसुपि वीरियं अनोस्सजन्तो ओतरित्वा पासाणे पहारं अदासि. पासाणो मज्झे भिज्जित्वा हेट्ठा पतित्वा सोतं सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि, तालक्खन्धप्पमाणा उदकवट्टि उग्गञ्छि. सब्बे पानीयं पिवित्वा न्हायिंसु, अतिरेकानि अक्खयुगादीनि फालेत्वा यागुभत्तं पचित्वा भुञ्जित्वा गोणे च भोजेत्वा सूरिये अत्थङ्गते उदकावाटसमीपे धजं बन्धित्वा इच्छितट्ठानं अगमंसु. ते तत्थ भण्डं विक्किणित्वा दिगुणं तिगुणं चतुग्गुणं लाभं लभित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमंसु. ते तत्थ यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गता, बोधिसत्तोपि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्ममेव गतो.

सम्मासम्बुद्धो इमं धम्मदेसनं कथेत्वा अभिसम्बुद्धोव इमं गाथं कथेसि –

२. ‘‘अकिलासुनो वण्णुपथे खणन्ता, उदङ्गणे तत्थ पपं अविन्दुं;

एवं मुनी वीरियबलूपपन्नो, अकिलासु विन्दे हदयस्स सन्ति’’न्ति.

तत्थ अकिलासुनोति निक्कोसज्जा आरद्धवीरिया. वण्णुपथेति वण्णु वुच्चति वालुका, वालुकामग्गेति अत्थो. खणन्ताति भूमिं खणमाना. उदङ्गणेति एत्थ उदाति निपातो, अङ्गणेति मनुस्सानं सञ्चरणट्ठाने, अनावाटे भूमिभागेति अत्थो. तत्थाति तस्मिं वण्णुपथे. पपं अविन्दुन्ति उदकं पटिलभिंसु. उदकञ्हि पपीयनभावेन ‘‘पपा’’ति वुच्चति. पवद्धं वा आपं पपं, महोदकन्ति अत्थो.

एवन्ति ओपम्मपटिपादनं. मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं, कायमोनेय्यादीसु वा अञ्ञतरं, तेन समन्नागतत्ता पुग्गलो ‘‘मुनी’’ति वुच्चति. सो पनेस अगारियमुनि, अनगारियमुनि, सेक्खमुनि, असेक्खमुनि, पच्चेकबुद्धमुनि, मुनिमुनीति अनेकविधो. तत्थ अगारियमुनीति गिही आगतफलो विञ्ञातसासनो. अनगारियमुनीति तथारूपोव पब्बजितो. सेक्खमुनीति सत्त सेक्खा. असेक्खमुनीति खीणासवो. पच्चेकबुद्धमुनीति पच्चेकसम्बुद्धो. मुनिमुनीति सम्मासम्बुद्धो. इमस्मिं पनत्थे सब्बसङ्गाहकवसेन मोनेय्यसङ्खाताय पञ्ञाय समन्नागतो ‘‘मुनी’’ति वेदितब्बो. वीरियबलूपपन्नोति वीरियेन चेव कायबलञाणबलेन च समन्नागतो. अकिलासूति निक्कोसज्जो –

‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतु;

उपसुस्सतु निस्सेसं, सरीरे मंसलोहित’’न्ति. –

एवं वुत्तेन चतुरङ्गसमन्नागतेन वीरियेन समन्नागतत्ता अनलसो. विन्दे हदयस्स सन्तिन्ति चित्तस्सपि हदयरूपस्सपि सीतलभावकरणेन ‘‘सन्ति’’न्ति सङ्खं गतं झानविपस्सनाभिञ्ञाअरहत्तमग्गञाणसङ्खातं अरियधम्मं विन्दति पटिलभतीति अत्थो. भगवता हि –

‘‘दुक्खं, भिक्खवे, कुसीतो विहरति वोकिण्णो पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहि, महन्तञ्च सदत्थं परिहापेति. आरद्धवीरियो च खो, भिक्खवे, सुखं विहरति पविवित्तो पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहि, महन्तञ्च सदत्थं परिपूरेति, न, भिक्खवे, हीनेन अग्गस्स पत्ति होती’’ति (सं. नि. २.२२) –

एवं अनेकेहि सुत्तेहि कुसीतस्स दुक्खविहारो, आरद्धवीरियस्स च सुखविहारो संवण्णितो. इधापि आरद्धवीरियस्स अकताभिनिवेसस्स विपस्सकस्स वीरियबलेन अधिगन्तब्बं तमेव सुखविहारं दस्सेन्तो ‘‘एवं मुनी वीरियबलूपपन्नो, अकिलासु विन्दे हदयस्स सन्ति’’न्ति आह. इदं वुत्तं होति – यथा ते वाणिजा अकिलासुनो वण्णुपथे खणन्ता उदकं लभिंसु, एवं इमस्मिम्पि सासने अकिलासु हुत्वा वायममानो पण्डितो भिक्खु इमं झानादिभेदं हदयस्स सन्तिं लभति. सो त्वं भिक्खु पुब्बे उदकमत्तस्स अत्थाय वीरियं कत्वा इदानि एवरूपे मग्गफलदायके निय्यानिकसासने कस्मा वीरियं ओस्सजसीति एवं इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठासि.

सत्थापि द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेत्वा दस्सेसि ‘‘तस्मिं समये वीरियं अनोस्सजित्वा पासाणं भिन्दित्वा महाजनस्स उदकदायको चूळुपट्ठाको अयं ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अहोसि, अवसेसपरिसा इदानि बुद्धपरिसा जाता, सत्थवाहजेट्ठको पन अहमेव अहोसि’’न्ति देसनं निट्ठापेसि.

वण्णुपथजातकवण्णना दुतिया.

३. सेरिववाणिजजातकवण्णना

इध चे नं विराधेसीति इमम्पि धम्मदेसनं भगवा सावत्थियं विहरन्तो एकं ओस्सट्ठवीरियमेव भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि पुरिमनयेनेव भिक्खूहि आनीतं दिस्वा सत्था आह – ‘‘त्वं भिक्खु, एवरूपे मग्गफलदायके सासने पब्बजित्वा वीरियं ओस्सजन्तो सतसहस्सग्घनिकाय कञ्चनपातिया परिहीनो सेरिववाणिजो विय चिरं सोचिस्ससी’’ति. भिक्खू तस्सत्थस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचिंसु, भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नकारणं पाकटमकासि.

अतीते इतो पञ्चमे कप्पे बोधिसत्तो सेरिवरट्ठे कच्छपुटवाणिजो अहोसि. सो सेरिवनामकेन एकेन लोलकच्छपुटवाणिजेन सद्धिं वोहारत्थाय गच्छन्तो नीलवाहं नाम नदिं उत्तरित्वा अरिट्ठपुरं नाम नगरं पविसन्तो नगरवीथियो भाजेत्वा अत्तनो पत्तवीथिया भण्डं विक्किणन्तो विचरि. इतरोपि अत्तनो पत्तवीथिं गण्हि. तस्मिञ्च नगरे एकं सेट्ठिकुलं परिजिण्णं अहोसि, सब्बे पुत्तभातिका च धनञ्च परिक्खयं अगमंसु, एका दारिका अय्यिकाय सद्धिं अवसेसा अहोसि, ता द्वेपि परेसं भतिं कत्वा जीवन्ति. गेहे पन तासं महासेट्ठिना परिभुत्तपुब्बा सुवण्णपाति भाजनन्तरे निक्खित्ता दीघरत्तं अवलञ्जियमाना मलग्गहिता अहोसि, ता तस्सा सुवण्णपातिभावम्पि न जानन्ति. सो लोलवाणिजो तस्मिं समये ‘‘मणिके गण्हथ, मणिके गण्हथा’’ति विचरन्तो तं घरद्वारं पापुणि. सा कुमारिका तं दिस्वा अय्यिकं आह ‘‘अम्म मय्हं एकं पिळन्धनं गण्हा’’ति. अम्म मयं दुग्गता, किं दत्वा गण्हिस्सामाति. अयं नो पाति अत्थि, नो च अम्हाकं उपकारा, इमं दत्वा गण्हाति. सा वाणिजं पक्कोसापेत्वा आसने निसीदापेत्वा तं पातिं दत्वा ‘‘अय्य, इमं गहेत्वा तव भगिनिया किञ्चिदेव देही’’ति आह. वाणिजो पातिं हत्थेन गहेत्वाव ‘‘सुवण्णपाति भविस्सती’’ति परिवत्तेत्वा पातिपिट्ठियं सूचिया लेखं कड्ढित्वा सुवण्णभावं ञत्वा ‘‘इमासं किञ्चि अदत्वाव इमं पातिं हरिस्सामी’’ति ‘‘अयं किं अग्घति, अड्ढमासकोपिस्सा मूलं न होती’’ति भूमियं खिपित्वा उट्ठायासना पक्कामि. एकेन पविसित्वा निक्खन्तवीथिं इतरो पविसितुं लभतीति बोधिसत्तो तं वीथिं पविसित्वा ‘‘मणिके गण्हथ, मणिके गण्हथा’’ति विचरन्तो तमेव घरद्वारं पापुणि.

पुन सा कुमारिका तथेव अय्यिकं आह. अथ नं अय्यिका ‘‘अम्म, पठमं आगतवाणिजो पातिं भूमियं खिपित्वा गतो, इदानि किं दत्वा गण्हिस्सामा’’ति आह. अम्म, सो वाणिजो फरुसवाचो, अयं पन पियदस्सनो मुदुसल्लापो, अप्पेव नाम नं गण्हेय्याति. अम्म, तेन हि पक्कोसाहीति. सा तं पक्कोसि. अथस्स गेहं पविसित्वा निसिन्नस्स तं पातिं अदंसु. सो तस्सा सुवण्णपातिभावं ञत्वा ‘‘अम्म, अयं पाति सतसहस्सं अग्घति, सतसहस्सग्घनकभण्डं मय्हं हत्थे नत्थी’’ति आह. अय्य, पठमं आगतवाणिजो ‘‘अयं अड्ढमासकम्पि न अग्घती’’ति वत्वा भूमियं खिपित्वा गतो, अयं पन तव पुञ्ञेन सुवण्णपाति जाता भविस्सति, मयं इमं तुय्हं देम, किञ्चिदेव नो दत्वा इमं गहेत्वा याहीति. बोधिसत्तो तस्मिं खणे हत्थगतानि पञ्च कहापणसतानि पञ्चसतग्घनकञ्च भण्डं सब्बं दत्वा ‘‘मय्हं इमं तुलञ्च पसिब्बकञ्च अट्ठ च कहापणे देथा’’ति एत्तकं याचित्वा आदाय पक्कामि. सो सीघमेव नदीतीरं गन्त्वा नाविकस्स अट्ठ कहापणे दत्वा नावं अभिरुहि.

ततो लोलवाणिजोपि पुन तं गेहं गन्त्वा ‘‘आहरथ तं पातिं, तुम्हाकं किञ्चिदेव दस्सामी’’ति आह. सा तं परिभासित्वा ‘‘त्वं अम्हाकं सतसहस्सग्घनिकं सुवण्णपातिं अड्ढमासग्घनिकम्पि न अकासि, तुय्हं पन सामिकसदिसो एको धम्मिको वाणिजो अम्हाकं सहस्सं दत्वा तं आदाय गतो’’ति आह. तं सुत्वाव ‘‘सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णपातिया परिहीनोम्हि, महाजानिकरो वत मे अय’’न्ति सञ्जातबलवसोको सतिं पच्चुपट्ठापेतुं असक्कोन्तो विसञ्ञी हुत्वा अत्तनो हत्थगते कहापणे चेव भण्डिकञ्च घरद्वारेयेव विकिरित्वा निवासनपारुपनं पहाय तुलादण्डं मुग्गरं कत्वा आदाय बोधिसत्तस्स अनुपदं पक्कन्तो नदीतीरं गन्त्वा बोधिसत्तं गच्छन्तं दिस्वा ‘‘अम्भो, नाविक, नावं निवत्तेही’’ति आह. बोधिसत्तो पन ‘‘तात, मा निवत्तयी’’ति पटिसेधेसि. इतरस्सपि बोधिसत्तं गच्छन्तं पस्सन्तस्सेव बलवसोको उदपादि, हदयं उण्हं अहोसि, मुखतो लोहितं उग्गञ्छि, वापिकद्दमो विय हदयं फलि. सो बोधिसत्ते आघातं बन्धित्वा तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि. इदं पठमं देवदत्तस्स बोधिसत्ते आघातबन्धनं. बोधिसत्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सम्मासम्बुद्धो इमं धम्मदेसनं कथेत्वा अभिसम्बुद्धोव इमं गाथं कथेसि –

३. ‘‘इध चे नं विराधेसि, सद्धम्मस्स नियामतं;

चिरं त्वं अनुतप्पेसि, सेरिवायंव वाणिजो’’ति.

तत्थ इध चे नं विराधेसि, सद्धम्मस्स नियामतन्ति इमस्मिं सासने एतं सद्धम्मस्स नियामतासङ्खातं सोतापत्तिमग्गं विराधेसि. यदि विराधेसि, वीरियं ओस्सजन्तो नाधिगच्छसि न पटिलभसीति अत्थो. चिरं त्वं अनुतप्पेसीति एवं सन्ते त्वं दीघमद्धानं सोचन्तो परिदेवन्तो अनुतपेस्ससि, अथ वा ओस्सट्ठवीरियताय अरियमग्गस्स विराधितत्ता दीघरत्तं निरयादीसु उप्पन्नो नानप्पकारानि दुक्खानि अनुभवन्तो अनुतप्पिस्ससि किलमिस्ससीति अयमेत्थ अत्थो. कथं? सेरिवायंव वाणिजोति ‘‘सेरिवा’’ति एवंनामको अयं वाणिजो यथा. इदं वुत्तं होति – यथा पुब्बे सेरिवनामको वाणिजो सतसहस्सग्घनिकं सुवण्णपातिं लभित्वा तस्सा गहणत्थाय वीरियं अकत्वा ततो परिहीनो अनुतप्पि, एवमेव त्वम्पि इमस्मिं सासने पटियत्तसुवण्णपातिसदिसं अरियमग्गं ओस्सट्ठवीरियताय अनधिगच्छन्तो ततो परिहीनो दीघरत्तं अनुतप्पिस्ससि. सचे पन वीरियं न ओस्सजिस्ससि, पण्डितवाणिजो सुवण्णपातिं विय मम सासने नवविधम्पि लोकुत्तरधम्मं पटिलभिस्ससीति.

एवमस्स सत्था अरहत्तेन कूटं गण्हन्तो इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठासि.

सत्थापि द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेत्वा दस्सेसि – ‘‘तदा बालवाणिजो देवदत्तो अहोसि, पण्डितवाणिजो पन अहमेव अहोसि’’न्ति देसनं निट्ठापेसि.

सेरिववाणिजजातकवण्णना ततिया.

४. चूळसेट्ठिजातकवण्णना

अप्पकेनपि मेधावीति इमं धम्मदेसनं भगवा राजगहं उपनिस्साय जीवकम्बवने विहरन्तो चूळपन्थकत्थेरं आरब्भ कथेसि.

तत्थ चूळपन्थकस्स ताव निब्बत्ति कथेतब्बा. राजगहे किर धनसेट्ठिकुलस्स धीता अत्तनो दासेनेव सद्धिं सन्थवं कत्वा ‘‘अञ्ञेपि मे इमं कम्मं जानेय्यु’’न्ति भीता एवमाह ‘‘अम्हेहि इमस्मिं ठाने वसितुं न सक्का, सचे मे मातापितरो इमं दोसं जानिस्सन्ति, खण्डाखण्डं करिस्सन्ति, विदेसं गन्त्वा वसिस्सामा’’ति हत्थसारं गहेत्वा अग्गद्वारेन निक्खमित्वा ‘‘यत्थ वा तत्थ वा अञ्ञेहि अजाननट्ठानं गन्त्वा वसिस्सामा’’ति उभोपि अगमंसु.

तेसं एकस्मिं ठाने वसन्तानं संवासमन्वाय तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सा गब्भपरिपाकं आगम्म सामिकेन सद्धिं मन्तेसि ‘‘गब्भो मे परिपाकं गतो, ञातिबन्धुविरहिते ठाने गब्भवुट्ठानं नाम उभिन्नम्पि अम्हाकं दुक्खमेव, कुलगेहमेव गच्छामा’’ति. सो ‘‘सचाहं गमिस्सामि, जीवितं मे नत्थी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति दिवसे अतिक्कामेसि. सा चिन्तेसि ‘‘अयं बालो अत्तनो दोसमहन्तताय गन्तुं न उस्सहति, मातापितरो नाम एकन्तहिता, अयं गच्छतु वा मा वा, मया गन्तुं वट्टती’’ति. सा तस्मिं गेहा निक्खन्ते गेहपरिक्खारं पटिसामेत्वा अत्तनो कुलघरं गतभावं अनन्तरगेहवासीनं आरोचेत्वा मग्गं पटिपज्जि.

अथ सो पुरिसो घरं आगतो तं अदिस्वा पटिविस्सके पुच्छित्वा ‘‘कुलघरं गता’’ति सुत्वा वेगेन अनुबन्धित्वा अन्तरामग्गे सम्पापुणि. तस्सापि तत्थेव गब्भवुट्ठानं अहोसि. सो ‘‘किं इदं भद्दे’’ति पुच्छि. ‘‘सामि, एको पुत्तो जातो’’ति. ‘‘इदानि किं करिस्सामा’’ति? ‘‘यस्सत्थाय मयं कुलघरं गच्छेय्याम, तं कम्मं अन्तराव निप्फन्नं, तत्थ गन्त्वा किं करिस्साम, निवत्तामा’’ति द्वेपि एकचित्ता हुत्वा निवत्तिंसु. तस्स च दारकस्स पन्थे जातत्ता ‘‘पन्थको’’ति नामं अकंसु. तस्सा न चिरस्सेव अपरोपि गब्भो पतिट्ठहि. सब्बं पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं. तस्सापि दारकस्स पन्थे जातत्ता पठमजातस्स ‘‘महापन्थको’’ति नामं कत्वा इतरस्स ‘‘चूळपन्थको’’ति नामं अकंसु. ते द्वेपि दारके गहेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव आगता.

तेसं तत्थ वसन्तानं अयं महापन्थकदारको अञ्ञे दारके ‘‘चूळपिता महापिता’’ति, ‘‘अय्यको अय्यिका’’ति च वदन्ते सुत्वा मातरं पुच्छि ‘‘अम्म, अञ्ञे दारका ‘चूळपिता महापिता’तिपि वदन्ति, ‘अय्यको अय्यिका’तिपि वदन्ति, अम्हाकं ञातका नत्थी’’ति. ‘‘आम, तात, तुम्हाकं एत्थ ञातका नत्थि, राजगहनगरे पन वो धनसेट्ठि नाम अय्यको, तत्थ तुम्हाकं बहू ञातका’’ति. ‘‘कस्मा तत्थ न गच्छथ, अम्मा’’ति? सा अत्तनो अगमनकारणं पुत्तस्स अकथेत्वा पुत्तेसु पुनप्पुनं कथेन्तेसु सामिकं आह – ‘‘इमे दारका मं अतिविय किलमेन्ति, किं नो मातापितरो दिस्वा मंसं खादिस्सन्ति, एहि दारकानं अय्यककुलं दस्सेस्सामा’’ति. ‘‘अहं सम्मुखा भवितुं न सक्खिस्सामि, तं पन तत्थ नयिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, अय्य, येन केनचि उपायेन दारकानं अय्यककुलमेव दट्ठुं वट्टती’’ति द्वेपि जना दारके आदाय अनुपुब्बेन राजगहं पत्वा नगरद्वारे एकिस्सा सालाय निवासं कत्वा दारकमाता द्वे दारके गहेत्वा आगतभावं मातापितूनं आरोचापेसि.

ते तं सासनं सुत्वा ‘‘संसारे विचरन्तानं न पुत्तो न धीता नाम नत्थि, ते अम्हाकं महापराधिका, न सक्का तेहि अम्हाकं चक्खुपथे ठातुं, एत्तकं पन धनं गहेत्वा द्वेपि जना फासुकट्ठानं गन्त्वा जीवन्तु, दारके पन इध पेसेन्तू’’ति. सेट्ठिधीता मातापितूहि पेसितं धनं गहेत्वा दारके आगतदूतानंयेव हत्थे दत्वा पेसेसि, दारका अय्यककुले वड्ढन्ति. तेसु चूळपन्थको अतिदहरो, महापन्थको पन अय्यकेन सद्धिं दसबलस्स धम्मकथं सोतुं गच्छति. तस्स निच्चं सत्थु सम्मुखा धम्मं सुणन्तस्स पब्बज्जाय चित्तं नमि. सो अय्यकं आह ‘‘सचे तुम्हे सम्पटिच्छथ, अहं पब्बजेय्य’’न्ति. ‘‘किं वदेसि, तात, मय्हं सकललोकस्सपि पब्बज्जातो तवेव पब्बज्जा भद्दिका, सचे सक्कोसि, पब्बज ताता’’ति सम्पटिच्छित्वा सत्थु सन्तिकं गतो. सत्था ‘‘किं महासेट्ठि दारको ते लद्धो’’ति. ‘‘आम, भन्ते अयं दारको मय्हं नत्ता, तुम्हाकं सन्तिके पब्बजामीति वदती’’ति आह. सत्था अञ्ञतरं पिण्डचारिकं भिक्खुं ‘‘इमं दारकं पब्बाजेही’’ति आणापेसि. थेरो तस्स तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा पब्बाजेसि. सो बहुं बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभि. उपसम्पन्नो हुत्वा योनिसो मनसिकारे कम्मं करोन्तो अरहत्तं पापुणि.

सो झानसुखेन, मग्गसुखेन, फलसुखेन वीतिनामेन्तो चिन्तेसि ‘‘सक्का नु खो इमं सुखं चूळपन्थकस्स दातु’’न्ति. ततो अय्यकसेट्ठिस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘महासेट्ठि सचे तुम्हे सम्पटिच्छथ, अहं चूळपन्थकं पब्बाजेय्य’’न्ति आह. ‘‘पब्बाजेथ, भन्ते’’ति. थेरो चूळपन्थकदारकं पब्बाजेत्वा दससु सीलेसु पतिट्ठापेसि. चूळपन्थकसामणेरो पब्बजित्वाव दन्धो अहोसि.

‘‘पदुमं यथा कोकनदं सुगन्धं, पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं;

अङ्गीरसं पस्स विरोचमानं, तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खे’’ति. (सं. नि. १.१२३; अ. नि. ५.१९५) –

इमं एकगाथं चतूहि मासेहि गण्हितुं नासक्खि. सो किर कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले पब्बजित्वा पञ्ञवा हुत्वा अञ्ञतरस्स दन्धभिक्खुनो उद्देसग्गहणकाले परिहासकेळिं अकासि. सो भिक्खु तेन परिहासेन लज्जितो नेव उद्देसं गण्हि, न सज्झायमकासि. तेन कम्मेन अयं पब्बजित्वाव दन्धो जातो, गहितगहितं पदं उपरूपरि पदं गण्हन्तस्स नस्सति. तस्स इममेव गाथं गहेतुं वायमन्तस्स चत्तारो मासा अतिक्कन्ता.

अथ नं महापन्थको आह ‘‘चूळपन्थक, त्वं इमस्मिं सासने अभब्बो, चतूहि मासेहि एकम्पि गाथं गहेतुं न सक्कोसि, पब्बजितकिच्चं पन त्वं कथं मत्थकं पापेस्ससि, निक्खम इतो’’ति विहारा निक्कड्ढि. चूळपन्थको बुद्धसासने सिनेहेन गिहिभावं न पत्थेति. तस्मिञ्च काले महापन्थको भत्तुद्देसको होति. जीवको कोमारभच्चो बहुं गन्धमालं आदाय अत्तनो अम्बवनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा धम्मं सुत्वा उट्ठायासना दसबलं वन्दित्वा महापन्थकं उपसङ्कमित्वा ‘‘कित्तका, भन्ते, सत्थु सन्तिके भिक्खू’’ति पुच्छि. ‘‘पञ्चमत्तानि भिक्खुसतानी’’ति. ‘‘स्वे, भन्ते, बुद्धप्पमुखानि पञ्च भिक्खुसतानि आदाय अम्हाकं निवेसने भिक्खं गण्हथा’’ति. ‘‘उपासक, चूळपन्थको नाम भिक्खु दन्धो अविरुळ्हिधम्मो, तं ठपेत्वा सेसानं निमन्तनं सम्पटिच्छामी’’ति थेरो आह. तं सुत्वा चूळपन्थको चिन्तेसि ‘‘थेरो एत्तकानं भिक्खूनं निमन्तनं सम्पटिच्छन्तो मं बाहिरं कत्वा सम्पटिच्छति, निस्संसयं मय्हं भातिकस्स मयि चित्तं भिन्नं भविस्सति, किं इदानि मय्हं इमिना सासनेन, गिही हुत्वा दानादीनि पुञ्ञानि करोन्तो जीविस्सामी’’ति.

सो पुनदिवसे पातोव ‘‘गिही भविस्सामी’’ति पायासि. सत्था पच्चूसकालेयेव लोकं ओलोकेन्तो इमं कारणं दिस्वा पठमतरं गन्त्वा चूळपन्थकस्स गमनमग्गे द्वारकोट्ठके चङ्कमन्तो अट्ठासि. चूळपन्थको घरं गच्छन्तो सत्थारं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दि. अथ नं सत्था ‘‘कहं पन, त्वं चूळपन्थक, इमाय वेलाय गच्छसी’’ति आह. भाता मं, भन्ते, निक्कड्ढति, तेनाहं विब्भमितुं गच्छामीति. चूळपन्थक, तव पब्बज्जा नाम मम सन्तका, भातरा निक्कड्ढितो कस्मा मम सन्तिकं नागञ्छि? एहि किं ते गिहिभावेन, मम सन्तिके भविस्ससी’’ति भगवा चूळपन्थकं आदाय गन्त्वा गन्धकुटिप्पमुखे निसीदापेत्वा ‘‘चूळपन्थक, त्वं पुरत्थाभिमुखो हुत्वा इमं पिलोतिकं ‘रजोहरणं रजोहरण’न्ति परिमज्जन्तो इधेव होही’’ति इद्धिया अभिसङ्खतं परिसुद्धं पिलोतिकाखण्डं दत्वा काले आरोचिते भिक्खुसङ्घपरिवुतो जीवकस्स गेहं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदि.

चूळपन्थकोपि सूरियं ओलोकेन्तो तं पिलोतिकाखण्डं ‘‘रजोहरणं रजोहरण’’न्ति परिमज्जन्तो निसीदि, तस्स तं पिलोतिकाखण्डं परिमज्जन्तस्स परिमज्जन्तस्स किलिट्ठं अहोसि. ततो चिन्तेसि ‘‘इदं पिलोतिकाखण्डं अतिविय परिसुद्धं, इमं पन अत्तभावं निस्साय पुरिमपकतिं विजहित्वा एवं किलिट्ठं जातं, अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति खयवयं पट्ठपेन्तो विपस्सनं वड्ढेसि. सत्था ‘‘चूळपन्थकस्स चित्तं विपस्सनं आरुळ्ह’’न्ति ञत्वा ‘‘चूळपन्थक, त्वं एतं पिलोतिकाखण्डमेव संकिलिट्ठं रजोरञ्जितं जातन्ति मा सञ्ञं करि, अब्भन्तरे पन ते रागरजादयो अत्थि, ते हराही’’ति वत्वा ओभासं विस्सज्जेत्वा पुरतो निसिन्नो विय पञ्ञायमानरूपो हुत्वा इमा गाथा अभासि –

‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चति, रागस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्व भिक्खवो, विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने.

‘‘दोसो रजो न च पन रेणु वुच्चति, दोसस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्व भिक्खवो, विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने.

‘‘मोहो रजो न च पन रेणु वुच्चति, मोहस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्व भिक्खवो, विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने’’ति. (महानि. २०९; चूळनि. उदयमाणवपुच्छानिद्देस ७४);

गाथापरियोसाने चूळपन्थको सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि, पटिसम्भिदाहियेवस्स तीणि पिटकानि आगमंसु. सो किर पुब्बे राजा हुत्वा नगरं पदक्खिणं करोन्तो नलाटतो सेदे मुच्चन्ते परिसुद्धेन साटकेन नलाटन्तं पुञ्छि, साटको किलिट्ठो अहोसि. सो ‘‘इमं सरीरं निस्साय एवरूपो परिसुद्धो साटको पकतिं जहित्वा किलिट्ठो जातो, अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि. तेन कारणेनस्स रजोहरणमेव पच्चयो जातो.

जीवकोपि खो कोमारभच्चो दसबलस्स दक्खिणोदकं उपनामेसि. सत्था ‘‘ननु, जीवक, विहारे भिक्खू अत्थी’’ति हत्थेन पत्तं पिदहि. महापन्थको ‘‘भन्ते, विहारे नत्थि भिक्खू’’ति आह. सत्था ‘‘अत्थि जीवका’’ति आह. जीवको ‘‘तेन हि, भणे, गच्छ, विहारे भिक्खूनं अत्थिभावं वा नत्थिभावं वा जानाही’’ति पुरिसं पेसेसि. तस्मिं खणे चूळपन्थको ‘‘मय्हं भातिको ‘विहारे भिक्खू नत्थी’ति भणति, विहारे भिक्खूनं अत्थिभावमस्स पकासेस्सामी’’ति सकलं अम्बवनं भिक्खूनंयेव पूरेसि. एकच्चे भिक्खू चीवरकम्मं करोन्ति, एकच्चे रजनकम्मं, एकच्चे सज्झायं करोन्तीति एवं अञ्ञमञ्ञं असदिसं भिक्खुसहस्सं मापेसि. सो पुरिसो विहारे बहू भिक्खू दिस्वा निवत्तित्वा ‘‘अय्य, सकलं अम्बवनं भिक्खूहि परिपुण्ण’’न्ति जीवकस्स आरोचेसि. थेरोपि खो तत्थेव –

‘‘सहस्सक्खत्तुमत्तानं, निम्मिनित्वान पन्थको;

निसीदम्बवने रम्मे, याव कालप्पवेदना’’ति. (थेरगा. ५६३);

अथ सत्था तं पुरिसं आह – ‘‘विहारं गन्त्वा ‘सत्था चूळपन्थकं नाम पक्कोसती’ति वदेही’’ति. तेन गन्त्वा तथावुत्ते ‘‘अहं चूळपन्थको, अहं चूळपन्थको’’ति मुखसहस्सं उट्ठहि. पुरिसो गन्त्वा ‘‘सब्बेपि किर ते, भन्ते, चूळपन्थकायेव नामा’’ति आह. तेन हि त्वं गन्त्वा यो पठमं ‘‘अहं चूळपन्थको’’ति वदति, तं हत्थे गण्ह, अवसेसा अन्तरधायिस्सन्तीति. सो तथा अकासि, तावदेव सहस्समत्ता भिक्खू अन्तरधायिंसु. थेरो तेन पुरिसेन सद्धिं अगमासि. सत्था भत्तकिच्चपरियोसाने जीवकं आमन्तेसि ‘‘जीवक, चूळपन्थकस्स पत्तं गण्ह, अयं ते अनुमोदनं करिस्सती’’ति. जीवको तथा अकासि. थेरो सीहनादं नदन्तो तरुणसीहो विय तीणि पिटकानि संखोभेत्वा अनुमोदनं अकासि.

सत्था उट्ठायासना भिक्खुसङ्घपरिवारो विहारं गन्त्वा भिक्खूहि वत्ते दस्सिते उट्ठायासना गन्धकुटिप्पमुखे ठत्वा भिक्खुसङ्घस्स सुगतोवादं दत्वा कम्मट्ठानं कथेत्वा भिक्खुसङ्घं उय्योजेत्वा सुरभिगन्धवासितं गन्धकुटिं पविसित्वा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं उपगतो. अथ सायन्हसमये धम्मसभायं भिक्खू इतो चितो च समोसरित्वा रत्तकम्बलसाणिं परिक्खिपन्ता विय निसीदित्वा सत्थु गुणकथं आरभिंसु ‘‘आवुसो, महापन्थको चूळपन्थकस्स अज्झासयं अजानन्तो ‘चतूहि मासेहि एकगाथं गण्हितुं न सक्कोति, दन्धो अय’न्ति विहारा निक्कड्ढि, सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो अनुत्तरधम्मराजताय एकस्मिंयेवस्स अन्तरभत्ते सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं अदासि, तीणि पिटकानि पटिसम्भिदाहियेव आगतानि, अहो बुद्धानं बलं नाम महन्त’’न्ति.

अथ भगवा धम्मसभायं इमं कथापवत्तिं ञत्वा ‘‘अज्ज मया गन्तुं वट्टती’’ति बुद्धसेय्याय उट्ठाय सुरत्तदुपट्टं निवासेत्वा विज्जुलतं विय कायबन्धनं बन्धित्वा रत्तकम्बलसदिसं सुगतमहाचीवरं पारुपित्वा सुरभिगन्धकुटितो निक्खम्म मत्तवारणो विय सीहविक्कन्तविलासेन विजम्भमानो सीहो विय अनन्ताय बुद्धलीलाय धम्मसभं गन्त्वा अलङ्कतमण्डपमज्झे सुपञ्ञत्तवरबुद्धासनं अभिरुय्ह छब्बण्णबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तो अण्णवकुच्छिं ओभासयमानो युगन्धरमत्थके बालसूरियो विय आसनमज्झे निसीदि. सम्मासम्बुद्धे पन आगतमत्ते भिक्खुसङ्घो कथं पच्छिन्दित्वा तुण्ही अहोसि.

सत्था मुदुकेन मेत्तचित्तेन परिसं ओलोकेत्वा ‘‘अयं परिसा अतिविय सोभति, एकस्सपि हत्थकुक्कुच्चं वा पादकुक्कुच्चं वा उक्कासितसद्दो वा खिपितसद्दो वा नत्थि, सब्बेपिमे बुद्धगारवेन सगारवा बुद्धतेजेन तज्जिता मयि आयुकप्पम्पि अकथेत्वा निसिन्ने पठमं कथं समुट्ठापेत्वा न कथेस्सन्ति, कथासमुट्ठापनवत्तं नाम मयाव जानितब्बं, अहमेव पठमं कथेस्सामी’’ति मधुरेन ब्रह्मस्सरेन भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना, का च पन वो अन्तराकथा विप्पकता’’ति आह. भन्ते, न मयं इमस्मिं ठाने निसिन्ना अञ्ञं तिरच्छानकथं कथेम, तुम्हाकंयेव पन गुणे वण्णयमाना निसिन्नाम्ह ‘‘आवुसो महापन्थको चूळपन्थकस्स अज्झासयं अजानन्तो ‘चतूहि मासेहि एकं गाथं गण्हितुं न सक्कोति, दन्धो अय’न्ति विहारा निक्कड्ढि, सम्मासम्बुद्धो पन अनुत्तरधम्मराजताय एकस्मिंयेवस्स अन्तरभत्ते सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं अदासि, अहो बुद्धानं बलं नाम महन्त’’न्ति. सत्था भिक्खूनं कथं सुत्वा ‘‘भिक्खवे, चूळपन्थको मं निस्साय इदानि ताव धम्मेसु धम्ममहन्ततं पत्तो, पुब्बे पन मं निस्साय भोगेसुपि भोगमहन्ततं पापुणी’’ति आह. भिक्खू तस्सत्थस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचिंसु. भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि.

अतीते कासिरट्ठे बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सेट्ठिट्ठानं लभित्वा चूळसेट्ठि नाम अहोसि, सो पण्डितो ब्यत्तो सब्बनिमित्तानि जानाति. सो एकदिवसं राजुपट्ठानं गच्छन्तो अन्तरवीथियं मतमूसिकं दिस्वा तङ्खणञ्ञेव नक्खत्तं समानेत्वा इदमाह ‘‘सक्का चक्खुमता कुलपुत्तेन इमं उन्दूरं गहेत्वा पुत्तदारभरणञ्च कातुं कम्मन्ते च पयोजेतु’’न्ति? अञ्ञतरो दुग्गतकुलपुत्तो तं सेट्ठिस्स वचनं सुत्वा ‘‘नायं अजानित्वा कथेस्सती’’ति तं मूसिकं गहेत्वा एकस्मिं आपणे बिळालस्सत्थाय विक्किणित्वा काकणिकं लभित्वा ताय काकणिकाय फाणितं गहेत्वा एकेन घटेन पानीयं गण्हि. सो अरञ्ञतो आगच्छन्ते मालाकारे दिस्वा थोकं थोकं फाणितखण्डं दत्वा उळुङ्केन पानीयं अदासि, ते चस्स एकेकं पुप्फमुट्ठिं अदंसु. सो तेन पुप्फमूलेन पुनदिवसेपि फाणितञ्च पानीयघटञ्च गहेत्वा पुप्फाराममेव गतो. तस्स तं दिवसं मालाकारा अड्ढोचितके पुप्फगच्छे दत्वा अगमंसु. सो न चिरस्सेव इमिना उपायेन अट्ठ कहापणे लभि.

पुन एकस्मिं वातवुट्ठिदिवसे राजुय्याने बहू सुक्खदण्डका च साखा च पलासञ्च वातेन पातितं होति, उय्यानपालो छड्डेतुं उपायं न पस्सति. सो तत्थ गन्त्वा ‘‘सचे इमानि दारुपण्णानि मय्हं दस्ससि, अहं ते इमानि सब्बानि नीहरिस्सामी’’ति उय्यानपालं आह, सो ‘‘गण्ह अय्या’’ति सम्पटिच्छि. चूळन्तेवासिको दारकानं कीळनमण्डलं गन्त्वा फाणितं दत्वा मुहुत्तेन सब्बानि दारुपण्णानि नीहरापेत्वा उय्यानद्वारे रासिं कारेसि. तदा राजकुम्भकारो राजकुले भाजनानं पचनत्थाय दारूनि परियेसमानो उय्यानद्वारे तानि दिस्वा तस्स हत्थतो किणित्वा गण्हि. तं दिवसं चूळन्तेवासिको दारुविक्कयेन सोळस कहापणे चाटिआदीनि च पञ्च भाजनानि लभि.

सो चतुवीसतिया कहापणेसु जातेसु ‘‘अत्थि अयं उपायो मय्ह’’न्ति नगरद्वारतो अविदूरे ठाने एकं पानीयचाटिं ठपेत्वा पञ्चसते तिणहारके पानीयेन उपट्ठहि. ते आहंसु ‘‘सम्म, त्वं अम्हाकं बहूपकारो, किं ते करोमा’’ति? सो ‘‘मय्हं किच्चे उप्पन्ने करिस्सथा’’ति वत्वा इतो चितो च विचरन्तो थलपथकम्मिकेन च जलपथकम्मिकेन च सद्धिं मित्तसन्थवं अकासि. तस्स थलपथकम्मिको ‘‘स्वे इमं नगरं अस्सवाणिजको पञ्च अस्ससतानि गहेत्वा आगमिस्सती’’ति आचिक्खि. सो तस्स वचनं सुत्वा तिणहारके आह ‘‘अज्ज मय्हं एकेकं तिणकलापं देथ, मया च तिणे अविक्किणिते अत्तनो तिणं मा विक्किणथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पञ्च तिणकलापसतानि आहरित्वा तस्स घरे पापयिंसु. अस्सवाणिजो सकलनगरे अस्सानं गोचरं अलभित्वा तस्स सहस्सं दत्वा तं तिणं गण्हि.

ततो कतिपाहच्चयेनस्स जलपथकम्मिको सहायको आरोचेसि ‘‘पट्टनम्हि महानावा आगता’’ति. सो ‘‘अत्थि अयं उपायो’’ति अट्ठहि कहापणेहि सब्बपरिवारसम्पन्नं तावकालिकं रथं गहेत्वा महन्तेन यसेन नावापट्टनं गन्त्वा एकं अङ्गुलिमुद्दिकं नाविकस्स सच्चकारं दत्वा अविदूरे ठाने साणिया परिक्खिपापेत्वा निसिन्नो पुरिसे आणापेसि ‘‘बाहिरतो वाणिजेसु आगतेसु ततियेन पटिहारेन मं आरोचेथा’’ति. ‘‘नावा आगता’’ति सुत्वा बाराणसितो सतमत्ता वाणिजा ‘‘भण्डं गण्हामा’’ति आगमिंसु. भण्डं तुम्हे न लभिस्सथ, असुकट्ठाने नाम महावाणिजेन सच्चकारो दिन्नोति. ते तं सुत्वा तस्स सन्तिकं आगता. पादमूलिकपुरिसा पुरिमसञ्ञावसेन ततियेन पटिहारेन तेसं आगतभावं आरोचेसुं. ते सतमत्ता वाणिजा एकेकं सहस्सं दत्वा तेन सद्धिं नावाय पत्तिका हुत्वा पुन एकेकं सहस्सं दत्वा पत्तिं विस्सज्जापेत्वा भण्डं अत्तनो सन्तकमकंसु.

चूळन्तेवासिको द्वे सतसहस्सानि गण्हित्वा बाराणसिं आगन्त्वा ‘‘कतञ्ञुना मे भवितुं वट्टती’’ति एकं सतसहस्सं गाहापेत्वा चूळसेट्ठिस्स समीपं गतो. अथ नं सेट्ठि ‘‘किं ते, तात, कत्वा इदं धनं लद्ध’’न्ति पुच्छि. सो ‘‘तुम्हेहि कथितउपाये ठत्वा चतुमासम्भन्तरेयेव लद्ध’’न्ति मतमूसिकं आदिं कत्वा सब्बं वत्थुं कथेसि. चूळसेट्ठि तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इदानि एवरूपं दारकं मम सन्तकं कातुं वट्टती’’ति वयप्पत्तं अत्तनो धीतरं दत्वा सकलकुटुम्बस्स सामिकं अकासि. सो सेट्ठिनो अच्चयेन तस्मिं नगरे सेट्ठिट्ठानं लभि. बोधिसत्तोपि यथाकम्मं अगमासि.

सम्मासम्बुद्धोपि इमं धम्मदेसनं कथेत्वा अभिसम्बुद्धोव इमं गाथं कथेसि –

४. ‘‘अप्पकेनपि मेधावी, पाभतेन विचक्खणो;

समुट्ठापेति अत्तानं, अणुं अग्गिंव सन्धम’’न्ति.

तत्थ अप्पकेनपीति थोकेनपि परित्तकेनपि. मेधावीति पञ्ञवा. पाभतेनाति भण्डमूलेन. विचक्खणोति वोहारकुसलो. समुट्ठापेति अत्तानन्ति महन्तं धनञ्च यसञ्च उप्पादेत्वा तत्थ अत्तानं सण्ठापेति पतिट्ठापेति. यथा किं? अणुं अग्गिंव सन्धमं, यथा पण्डितपुरिसो परित्तं अग्गिं अनुक्कमेन गोमयचुण्णादीनि पक्खिपित्वा मुखवातेन धमन्तो समुट्ठापेति वड्ढेति महन्तं अग्गिक्खन्धं करोति, एवमेव पण्डितो थोकम्पि पाभतं लभित्वा नानाउपायेहि पयोजेत्वा धनञ्च यसञ्च वड्ढेति, वड्ढेत्वा च पन तत्थ अत्तानं पतिट्ठापेति, ताय एव वा पन धनयसमहन्तताय अत्तानं समुट्ठापेति, अभिञ्ञातं पाकटं करोतीति अत्थो.

इति भगवा ‘‘भिक्खवे, चूळपन्थको मं निस्साय इदानि धम्मेसु धम्ममहन्ततं पत्तो, पुब्बे पन भोगेसुपि भोगमहन्ततं पापुणी’’ति एवं इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा चूळन्तेवासिको चूळपन्थको अहोसि, चूळकसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति देसनं निट्ठापेसि.

चूळसेट्ठिजातकवण्णना चतुत्था.

५. तण्डुलनाळिजातकवण्णना

किमग्घति तण्डुलनाळिकाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लालुदायित्थेरं आरब्भ कथेसि. तस्मिं समये आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो सङ्घस्स भत्तुद्देसको होति. तस्मिं पातोव सलाकभत्तानि उद्दिसमाने लालुदायित्थेरस्स कदाचि वरभत्तं पापुणाति, कदाचि लामकभत्तं. सो लामकभत्तस्स पत्तदिवसे सलाकग्गं आकुलं करोति, ‘‘किं दब्बोव सलाकं दातुं जानाति, अम्हे न जानामा’’ति वदति. तस्मिं सलाकग्गं आकुलं करोन्ते ‘‘हन्द दानि त्वमेव सलाकं देही’’ति सलाकपच्छिं अदंसु. ततो पट्ठाय सो सङ्घस्स सलाकं अदासि. देन्तो च पन ‘‘इदं वरभत्त’’न्ति वा ‘‘लामकभत्त’’न्ति वा ‘‘असुकवस्सग्गे वरभत्त’’न्ति वा ‘‘असुकवस्सग्गे लामकभत्त’’न्ति वा न जानाति, ठितिकं करोन्तोपि ‘‘असुकवस्सग्गे ठितिका’’ति न सल्लक्खेति. भिक्खूनं ठितवेलाय ‘‘इमस्मिं ठाने अयं ठितिका ठिता, इमस्मिं ठाने अय’’न्ति भूमियं वा भित्तियं वा लेखं कड्ढति. पुनदिवसे सलाकग्गे भिक्खू मन्दतरा वा होन्ति बहुतरा वा, तेसु मन्दतरेसु लेखा हेट्ठा होति, बहुतरेसु उपरि. सो ठितिकं अजानन्तो लेखासञ्ञाय सलाकं देति.

अथ नं भिक्खू ‘‘आवुसो, उदायि, लेखा नाम हेट्ठा वा होति उपरि वा, वरभत्तं पन असुकवस्सग्गे ठितं, लामकभत्तं असुकवस्सग्गे’’ति आहंसु. सो भिक्खू पटिप्फरन्तो ‘‘यदि एवं अयं लेखा कस्मा एवं ठिता, किं अहं तुम्हाकं सद्दहामि, इमिस्सा लेखाय सद्दहामी’’ति वदति. अथ नं दहरा च सामणेरा च ‘‘आवुसो लालुदायि तयि सलाकं देन्ते भिक्खू लाभेन परिहायन्ति, न त्वं दातुं अनुच्छविको, गच्छ इतो’’ति सलाकग्गतो निक्कड्ढिंसु. तस्मिं खणे सलाकग्गे महन्तं कोलाहलं अहोसि. तं सुत्वा सत्था आनन्दत्थेरं पुच्छि ‘‘आनन्द, सलाकग्गे महन्तं कोलाहलं, किं सद्दो नामेसो’’ति. थेरो तथागतस्स तमत्थं आरोचेसि. ‘‘आनन्द, न इदानेव लालुदायि अत्तनो बालताय परेसं लाभहानिं करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति आह. थेरो तस्सत्थस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचि. भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि.

अतीते कासिरट्ठे बाराणसियं ब्रह्मदत्तो राजा अहोसि. तदा अम्हाकं बोधिसत्तो तस्स अग्घापनिको अहोसि. हत्थिअस्सादीनि चेव मणिसुवण्णादीनि च अग्घापेसि, अग्घापेत्वा भण्डसामिकानं भण्डानुरूपमेव मूलं दापेसि. राजा पन लुद्धो होति, सो लोभपकतिताय एवं चिन्तेसि ‘‘अयं अग्घापनिको एवं अग्घापेन्तो न चिरस्सेव मम गेहे धनं परिक्खयं गमेस्सति, अञ्ञं अग्घापनिकं करिस्सामी’’ति. सो सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा राजङ्गणं ओलोकेन्तो एकं गामिकमनुस्सं लोलबालं राजङ्गणेन गच्छन्तं दिस्वा ‘‘एस मय्हं अग्घापनिककम्मं कातुं सक्खिस्सती’’ति तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्ससि, भणे, अम्हाकं अग्घापनिककम्मं कातु’’न्ति आह. सक्खिस्सामि, देवाति. राजा अत्तनो धनरक्खणत्थाय तं बालं अग्घापनिककम्मे ठपेसि. ततो पट्ठाय सो बालो हत्थिअस्सादीनि अग्घापेन्तो अग्घं हापेत्वा यथारुचिया कथेति. तस्स ठानन्तरे ठितत्ता यं सो कथेति, तमेव मूलं होति.

तस्मिं काले उत्तरापथतो एको अस्सवाणिजो पञ्च अस्ससतानि आनेसि. राजा तं पुरिसं पक्कोसापेत्वा अस्से अग्घापेसि. सो पञ्चन्नं अस्ससतानं एकं तण्डुलनाळिकं अग्घमकासि. कत्वा च पन ‘‘अस्सवाणिजस्स एकं तण्डुलनाळिकं देथा’’ति वत्वा अस्से अस्ससालायं सण्ठापेसि. अस्सवाणिजो पोराणअग्घापनिकस्स सन्तिकं गन्त्वा तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘इदानि किं कत्तब्ब’’न्ति पुच्छि. सो आह ‘‘तस्स पुरिसस्स लञ्जं दत्वा एवं पुच्छथ ‘अम्हाकं ताव अस्सा एकं तण्डुलनाळिकं अग्घन्तीति ञातमेतं, तुम्हे पन निस्साय तण्डुलनाळिया अग्घं जानितुकामम्हा, सक्खिस्सथ नो रञ्ञो सन्तिके ठत्वा सा तण्डुलनाळिका इदं नाम अग्घतीति वत्तु’न्ति, सचे सक्कोमीति वदति, तं गहेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गच्छथ, अहम्पि तत्थ आगमिस्सामी’’ति.

अस्सवाणिजो ‘‘साधू’’ति बोधिसत्तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा अग्घापनिकस्स लञ्जं दत्वा तमत्थं आरोचेसि. सो लञ्जं लभित्वाव ‘‘सक्खिस्सामि तण्डुलनाळिं अग्घापेतु’’न्ति. ‘‘तेन हि गच्छाम राजकुल’’न्ति तं आदाय रञ्ञो सन्तिकं अगमासि. बोधिसत्तोपि अञ्ञेपि बहू अमच्चा अगमिंसु. अस्सवाणिजो राजानं वन्दित्वा आह – ‘‘देव, पञ्चन्नं अस्ससतानं एकं तण्डुलनाळिं अग्घनकभावं जानाम, सा पन तण्डुलनाळि किं अग्घतीति अग्घापनिकं पुच्छथ देवा’’ति. राजा तं पवत्तिं अजानन्तो ‘‘अम्भो अग्घापनिक, पञ्च अस्ससतानि किं अग्घन्ती’’ति पुच्छि. तण्डुलनाळिं, देवाति. ‘‘होतु, भणे, अस्सा ताव तण्डुलनाळिं अग्घन्तु. सा पन किं अग्घति तण्डुलनाळिका’’ति पुच्छि. सो बालपुरिसो ‘‘बाराणसिं सन्तरबाहिरं अग्घति तण्डुलनाळिका’’ति आह. सो किर पुब्बे राजानं अनुवत्तन्तो एकं तण्डुलनाळिं अस्सानं अग्घमकासि. पुन वाणिजस्स हत्थतो लञ्जं लभित्वा तस्सा तण्डुलनाळिकाय बाराणसिं सन्तरबाहिरं अग्घमकासि. तदा पन बाराणसिया पाकारपरिक्खेपो द्वादसयोजनिको होति. इदमस्स अन्तरं, बाहिरं पन तियोजनसतिकं रट्ठं. इति सो बालो एवं महन्तं बाराणसिं सन्तरबाहिरं तण्डुलनाळिकाय अग्घमकासि.

तं सुत्वा अमच्चा पाणिं पहरित्वा हसमाना ‘‘मयं पुब्बे पथविञ्च रज्जञ्च अनग्घन्ति सञ्ञिनो अहुम्ह, एवं महन्तं किर सराजकं बाराणसिरज्जं तण्डुलनाळिमत्तं अग्घति, अहो अग्घापनिकस्स ञाणसम्पदा. कहं एत्तकं कालं अयं अग्घापनिको विहासि, अम्हाकं रञ्ञो एव अनुच्छविको’’ति परिहासं अकंसु –

५. ‘‘किमग्घति तण्डुलनाळिकायं, अस्सान मूलाय वदेहि राज;

बाराणसिं सन्तरबाहिरं, अयमग्घति तण्डुलनाळिका’’ति.

तस्मिं काले राजा लज्जितो तं बालं निक्कड्ढापेत्वा बोधिसत्तस्सेव अग्घापनिकट्ठानं अदासि. बोधिसत्तोपि यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा गामिकबालअग्घापनिको लालुदायी अहोसि, पण्डितअग्घापनिको पन अहमेव अहोसि’’न्ति देसनं निट्ठापेसि.

तण्डुलनाळिजातकवण्णना पञ्चमा.

६. देवधम्मजातकवण्णना

हिरिओत्तप्पसम्पन्नाति इदं भगवा जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं बहुभण्डिकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सावत्थिवासी किरेको कुटुम्बिको भरियाय कालकताय पब्बजि. सो पब्बजन्तो अत्तनो परिवेणञ्च अग्गिसालञ्च भण्डगब्भञ्च कारेत्वा भण्डगब्भं सप्पितण्डुलादीहि पूरेत्वा पब्बजि. पब्बजित्वा च पन अत्तनो दासे पक्कोसापेत्वा यथारुचितं आहारं पचापेत्वा भुञ्जति, बहुपरिक्खारो च अहोसि, रत्तिं अञ्ञं निवासनपारुपनं होति, दिवा अञ्ञं. विहारपच्चन्ते वसति. तस्सेकदिवसं चीवरपच्चत्थरणादीनि नीहरित्वा परिवेणे पत्थरित्वा सुक्खापेन्तस्स सम्बहुला जानपदा भिक्खू सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता परिवेणं गन्त्वा चीवरादीनि दिस्वा ‘‘कस्सिमानी’’ति पुच्छिंसु. सो ‘‘मय्हं, आवुसो’’ति आह. ‘‘आवुसो, इदम्पि चीवरं, इदम्पि निवासनं, इदम्पि पच्चत्थरणं, सब्बं तुय्हमेवा’’ति? ‘‘आम मय्हमेवा’’ति. ‘‘आवुसो भगवता तीणि चीवरानि अनुञ्ञातानि, त्वं एवं अप्पिच्छस्स बुद्धस्स सासने पब्बजित्वा एवं बहुपरिक्खारो जातो, एहि तं दसबलस्स सन्तिकं नेस्सामा’’ति तं आदाय सत्थु सन्तिकं अगमंसु.

सत्था दिस्वाव ‘‘किं नु खो, भिक्खवे, अनिच्छमानकंयेव भिक्खुं गण्हित्वा आगतत्था’’ति आह. ‘‘भन्ते, अयं भिक्खु बहुभण्डो बहुपरिक्खारो’’ति. ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु बहुभण्डो’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. ‘‘कस्मा पन त्वं भिक्खु बहुभण्डो जातो’’? ‘‘ननु अहं अप्पिच्छताय सन्तुट्ठिताय पविवेकस्स वीरियारम्भस्स वण्णं वदामी’’ति. सो सत्थु वचनं सुत्वा कुपितो ‘‘इमिना दानि नीहारेन चरिस्सामी’’ति पारुपनं छड्डेत्वा परिसमज्झे एकचीवरो अट्ठासि.

अथ नं सत्था उपत्थम्भयमानो ‘‘ननु त्वं भिक्खु पुब्बे हिरोत्तप्पगवेसको दकरक्खसकालेपि हिरोत्तप्पं गवेसमानो द्वादस संवच्छरानि विहासि, अथ कस्मा इदानि एवं गरुके बुद्धसासने पब्बजित्वा चतुपरिसमज्झे पारुपनं छड्डेत्वा हिरोत्तप्पं पहाय ठितोसी’’ति? सो सत्थु वचनं सुत्वा हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठापेत्वा तं चीवरं पारुपित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. भिक्खू तस्सत्थस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचिंसु, भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि.

अतीते कासिरट्ठे बाराणसियं ब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि. तदा बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘महिसासकुमारो’’ति नामं अकंसु. तस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले रञ्ञो अञ्ञोपि पुत्तो जातो, तस्स ‘‘चन्दकुमारो’’ति नामं अकंसु. तस्स पन आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले बोधिसत्तस्स माता कालमकासि, राजा अञ्ञं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. सा रञ्ञो पिया अहोसि मनापा, सापि संवासमन्वाय एकं पुत्तं विजायि, ‘‘सूरियकुमारो’’तिस्स नामं अकंसु. राजा पुत्तं दिस्वा तुट्ठचित्तो ‘‘भद्दे, पुत्तस्स ते वरं दम्मी’’ति आह. देवी, वरं इच्छितकाले गहेतब्बं कत्वा ठपेसि. सा पुत्ते वयप्पत्ते राजानं आह – ‘‘देवेन मय्हं पुत्तस्स जातकाले वरो दिन्नो, पुत्तस्स मे रज्जं देही’’ति. राजा ‘‘मय्हं द्वे पुत्ता अग्गिक्खन्धा विय जलमाना विचरन्ति, न सक्का तव पुत्तस्स रज्जं दातु’’न्ति पटिक्खिपित्वापि तं पुनप्पुनं याचमानमेव दिस्वा ‘‘अयं मय्हं पुत्तानं पापकम्पि चिन्तेय्या’’ति पुत्ते पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘ताता, अहं सूरियकुमारस्स जातकाले वरं अदासिं. इदानिस्स माता रज्जं याचति, अहं तस्स न दातुकामो, मातुगामो नाम पापो, तुम्हाकं पापकम्पि चिन्तेय्य, तुम्हे अरञ्ञं पविसित्वा मम अच्चयेन कुलसन्तके नगरे रज्जं करेय्याथा’’ति रोदित्वा कन्दित्वा सीसे चुम्बित्वा उय्योजेसि. ते पितरं वन्दित्वा पासादा ओतरन्ते राजङ्गणे कीळमानो सूरियकुमारो दिस्वा तं कारणं ञत्वा ‘‘अहम्पि भातिकेहि सद्धिं गमिस्सामी’’ति तेहि सद्धिंयेव निक्खमि. ते हिमवन्तं पविसिंसु.

बोधिसत्तो मग्गा ओक्कम्म रुक्खमूले निसीदित्वा सूरियकुमारं आमन्तेसि ‘‘तात सूरियकुमार, एतं सरं गन्त्वा न्हत्वा च पिवित्वा च पदुमिनिपण्णेहि अम्हाकम्पि पानीयं आनेही’’ति. तं पन सरं वेस्सवणस्स सन्तिका एकेन दकरक्खसेन लद्धं होति, वेस्सवणो च तं आह – ‘‘ठपेत्वा देवधम्मजाननके ये अञ्ञे इमं सरं ओतरन्ति, ते खादितुं लभसि. अनोतिण्णे न लभसी’’ति. ततो पट्ठाय सो रक्खसो ये तं सरं ओतरन्ति, ते देवधम्मे पुच्छित्वा ये न जानन्ति, ते खादति. अथ खो सूरियकुमारो तं सरं गन्त्वा अवीमंसित्वाव ओतरि. अथ नं सो रक्खसो गहेत्वा ‘‘देवधम्मे जानासी’’ति पुच्छि. सो ‘‘देवधम्मा नाम चन्दिमसूरिया’’ति आह. अथ नं ‘‘त्वं देवधम्मे न जानासी’’ति वत्वा उदकं पवेसेत्वा अत्तनो वसनट्ठाने ठपेसि. बोधिसत्तोपि तं अतिचिरायन्तं दिस्वा चन्दकुमारं पेसेसि. रक्खसो तम्पि गहेत्वा ‘‘देवधम्मे जानासी’’ति पुच्छि. ‘‘आम जानामि, देवधम्मा नाम चतस्सो दिसा’’ति. रक्खसो ‘‘न त्वं देवधम्मे जानासी’’ति तम्पि गहेत्वा तत्थेव ठपेसि.

बोधिसत्तो तस्मिम्पि चिरायन्ते ‘‘एकेन अन्तरायेन भवितब्ब’’न्ति सयं तत्थ गन्त्वा द्विन्नम्पि ओतरणपदवळञ्जं दिस्वा ‘‘रक्खसपरिग्गहितेन इमिना सरेन भवितब्ब’’न्ति खग्गं सन्नय्हित्वा धनुं गहेत्वा अट्ठासि. दकरक्खसो बोधिसत्तं उदकं अनोतरन्तं दिस्वा वनकम्मिकपुरिसो विय हुत्वा बोधिसत्तं आह – ‘‘भो, पुरिस, त्वं मग्गकिलन्तो कस्मा इमं सरं ओतरित्वा न्हत्वा पिवित्वा भिसमुळालं खादित्वा पुप्फानि पिळन्धित्वा यथासुखं न गच्छसी’’ति? बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘एसो यक्खो भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘तया मे भातिका गहिता’’ति आह. ‘‘आम, गहिता’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘अहं इमं सरं ओतिण्णके लभामी’’ति. ‘‘किं पन सब्बेव लभसी’’ति? ‘‘ये देवधम्मे जानन्ति, ते ठपेत्वा अवसेसे लभामी’’ति. ‘‘अत्थि पन ते देवधम्मेहि अत्थो’’ति? ‘‘आम, अत्थी’’ति. ‘‘यदि एवं अहं ते देवधम्मे कथेस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि कथेहि, अहं देवधम्मे सुणिस्सामी’’ति. बोधिसत्तो आह ‘‘अहं देवधम्मे कथेय्यं, किलिट्ठगत्तो पनम्ही’’ति. यक्खो बोधिसत्तं न्हापेत्वा भोजनं भोजेत्वा पानीयं पायेत्वा पुप्फानि पिळन्धापेत्वा गन्धेहि विलिम्पापेत्वा अलङ्कतमण्डपमज्झे पल्लङ्कं अत्थरित्वा अदासि.

बोधिसत्तो आसने निसीदित्वा यक्खं पादमूले निसीदापेत्वा ‘‘तेन हि ओहितसोतो सक्कच्चं देवधम्मे सुणाही’’ति इमं गाथमाह –

६. ‘‘हिरिओत्तप्पसम्पन्ना, सुक्कधम्मसमाहिता;

सन्तो सप्पुरिसा लोके, देवधम्माति वुच्चरे’’ति.

तत्थ हिरिओत्तप्पसम्पन्नाति हिरिया च ओत्तप्पेन च समन्नागता. तेसु कायदुच्चरितादीहि हिरियतीति हिरी, लज्जायेतं अधिवचनं. तेहियेव ओत्तप्पतीति ओत्तप्पं, पापतो उब्बेगस्सेतं अधिवचनं. तत्थ अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी, बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं. अत्ताधिपतेय्या हिरी, लोकाधिपतेय्यं ओत्तप्पं. लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं. सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं.

तत्थ अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति – जातिं पच्चवेक्खित्वा वयं पच्चवेक्खित्वा सूरभावं पच्चवेक्खित्वा बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा. कथं? ‘‘पापकरणं नामेतं न जातिसम्पन्नानं कम्मं, हीनजच्चानं केवट्टादीनं कम्मं, मादिसस्स जातिसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं ताव जातिं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं दहरेहि कत्तब्बं कम्मं, मादिसस्स वये ठितस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं वयं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकम्मं नामेतं दुब्बलजातिकानं कम्मं, मादिसस्स सूरभावसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं सूरभावं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकम्मं नामेतं अन्धबालानं कम्मं, न पण्डितानं, मादिसस्स पण्डितस्स बहुस्सुतस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. एवं अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति. समुट्ठापेत्वा च पन अत्तनो चित्ते हिरिं पवेसेत्वा पापकम्मं न करोति. एवं हिरी अज्झत्तसमुट्ठाना नाम होति.

कथं ओत्तप्पं बहिद्धासमुट्ठानं नाम? ‘‘सचे त्वं पापकम्मं करिस्ससि, चतूसु परिसासु गरहप्पत्तो भविस्ससि.

‘‘गरहिस्सन्ति तं विञ्ञू, असुचिं नागरिको यथा;

वज्जितो सीलवन्तेहि, कथं भिक्खु करिस्ससी’’ति. (ध. स. अट्ठ. १ बलरासिवण्णना) –

एवं पच्चवेक्खन्तो हि बहिद्धासमुट्ठितेन ओत्तप्पेन पापकम्मं न करोति. एवं ओत्तप्पं बहिद्धासमुट्ठानं नाम होति.

कथं हिरी अत्ताधिपतेय्या नाम? इधेकच्चो कुलपुत्तो अत्तानं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा ‘‘मादिसस्स सद्धापब्बजितस्स बहुस्सुतस्स धुतङ्गधरस्स न युत्तं पापकम्मं कातु’’न्ति पापं न करोति. एवं हिरी अत्ताधिपतेय्या नाम होति. तेनाह भगवा –

‘‘सो अत्तानंयेव अधिपतिं कत्वा अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति. सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति. सुद्धमत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ३.४०).