२२. महानिपातो
[५४३] ६. भूरिदत्तजातकवण्णना
नगरकण्डं
यं किञ्चि रतनं अत्थीति इदं सत्था सावत्थिं उपनिस्साय जेतवने विहरन्तो उपोसथिके उपासके आरब्भ कथेसि. ते किर उपोसथदिवसे पातोव उपोसथं अधिट्ठाय दानं दत्वा पच्छाभत्तं गन्धमालादिहत्था जेतवनं गन्त्वा धम्मस्सवनवेलाय एकमन्तं निसीदिंसु. सत्था धम्मसभं आगन्त्वा अलङ्कतबुद्धासने निसीदित्वा भिक्खुसङ्घं ओलोकेत्वा भिक्खुआदीसु पन ये आरब्भ धम्मकथा समुट्ठाति, तेहि सद्धिं तथागता सल्लपन्ति, तस्मा अज्ज उपासके आरब्भ पुब्बचरियप्पटिसंयुत्ता धम्मकथा समुट्ठहिस्सतीति ञत्वा उपासकेहि सद्धिं सल्लपन्तो ‘‘उपोसथिकत्थ, उपासका’’ति उपासके पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘साधु, उपासका, कल्याणं वो कतं, अपिच अनच्छरियं खो पनेतं, यं तुम्हे मादिसं बुद्धं ओवाददायकं आचरियं लभन्ता उपोसथं करेय्याथ. पोराणपण्डिता पन अनाचरियकापि महन्तं यसं पहाय उपोसथं करिंसुयेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्तो नाम राजा रज्जं कारेन्तो पुत्तस्स उपरज्जं दत्वा तस्स महन्तं यसं दिस्वा ‘‘रज्जम्पि मे गण्हेय्या’’ति उप्पन्नासङ्को ‘‘तात, त्वं इतो निक्खमित्वा यत्थ ते रुच्चति, तत्थ वसित्वा मम अच्चयेन कुलसन्तकं रज्जं गण्हाही’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पितरं वन्दित्वा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन यमुनं गन्त्वा यमुनाय च समुद्दस्स च पब्बतस्स च अन्तरे पण्णसालं मापेत्वा वनमूलफलाहारो पटिवसति. तदा समुद्दस्स हेट्ठिमे नागभवने एका मतपतिका नागमाणविका अञ्ञासं सपतिकानं यसं ओलोकेत्वा किलेसं निस्साय नागभवना निक्खमित्वा समुद्दतीरे विचरन्ती राजपुत्तस्स पदवलञ्जं दिस्वा पदानुसारेन गन्त्वा तं पण्णसालं अद्दस. तदा राजपुत्तो फलाफलत्थाय गतो होति. सा पण्णसालं पविसित्वा कट्ठत्थरणञ्चेव सेसपरिक्खारे च दिस्वा चिन्तेसि ‘‘इदं एकस्स पब्बजितस्स वसनट्ठानं, वीमंसिस्सामि नं ‘सद्धाय पब्बजितो नु खो नो’ति, सचे हि सद्धाय पब्बजितो भविस्सति नेक्खम्माधिमुत्तो, न मे अलङ्कतसयनं सादियिस्सति. सचे कामाभिरतो भविस्सति, न सद्धापब्बजितो, मम सयनस्मिंयेव निपज्जिस्सति. अथ नं गहेत्वा अत्तनो सामिकं कत्वा इधेव वसिस्सामी’’ति. सा नागभवनं गन्त्वा दिब्बपुप्फानि चेव दिब्बगन्धे च आहरित्वा दिब्बपुप्फसयनं सज्जेत्वा पण्णसालायं पुप्फूपहारं कत्वा गन्धचुण्णं विकिरित्वा पण्णसालं अलङ्करित्वा नागभवनमेव गता.
राजपुत्तो सायन्हसमयं आगन्त्वा पण्णसालं पविट्ठो तं पवत्तिं दिस्वा ‘‘केन नु खो इमं सयनं सज्जित’’न्ति फलाफलं परिभुञ्जित्वा ‘‘अहो सुगन्धानि पुप्फानि, मनापं वत कत्वा सयनं पञ्ञत्त’’न्ति न सद्धापब्बजितभावेन सोमनस्सजातो पुप्फसयने परिवत्तित्वा निपन्नो निद्दं ओक्कमित्वा पुनदिवसे सूरियुग्गमने उट्ठाय पण्णसालं असम्मज्जित्वा फलाफलत्थाय अगमासि. नागमाणविका तस्मिं खणे आगन्त्वा मिलातानि पुप्फानि दिस्वा ‘‘कामाधिमुत्तो एस, न सद्धापब्बजितो, सक्का नं गण्हितु’’न्ति ञत्वा पुराणपुप्फानि नीहरित्वा अञ्ञानि पुप्फानि आहरित्वा तथेव नवपुप्फसयनं सज्जेत्वा पण्णसालं अलङ्करित्वा चङ्कमे पुप्फानि विकिरित्वा नागभवनमेव गता. सो तं दिवसम्पि पुप्फसयने सयित्वा पुनदिवसे चिन्तेसि ‘‘को नु खो इमं पण्णसालं अलङ्करोती’’ति? सो फलाफलत्थाय अगन्त्वा पण्णसालतो अविदूरे पटिच्छन्नो अट्ठासि. इतरापि बहू गन्धे चेव पुप्फानि च आदाय अस्समपदं अगमासि. राजपुत्तो उत्तमरूपधरं नागमाणविकं दिस्वाव पटिबद्धचित्तो अत्तानं अदस्सेत्वा तस्सा पण्णसालं पविसित्वा सयनं सज्जनकाले पविसित्वा ‘‘कासि त्व’’न्ति पुच्छि. ‘‘अहं नागमाणविका, सामी’’ति. ‘‘ससामिका अस्सामिकासी’’ति. ‘‘सामि, अहं पुब्बे ससामिका, इदानि पन अस्सामिका विधवा’’. ‘‘त्वं पन कत्थ वासिकोसी’’ति? ‘‘अहं बाराणसिरञ्ञो पुत्तो ब्रह्मदत्तकुमारो नाम’’. ‘‘त्वं नागभवनं पहाय कस्मा इध विचरसी’’ति? ‘‘सामि, अहं तत्थ ससामिकानं नागमाणविकानं यसं ओलोकेत्वा किलेसं निस्साय उक्कण्ठित्वा ततो निक्खमित्वा सामिकं परियेसन्ती विचरामी’’ति. ‘‘तेन हि भद्दे, साधु, अहम्पि न सद्धाय पब्बजितो, पितरा पन मे नीहरितत्ता इध वसामि, त्वं मा चिन्तयि, अहं ते सामिको भविस्सामि, उभोपि इध समग्गवासं वसिस्सामा’’ति. सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. ततो पट्ठाय ते उभोपि तत्थेव समग्गवासं वसिंसु. सा अत्तनो आनुभावेन महारहं गेहं मापेत्वा महारहं पल्लङ्कं आहरित्वा सयनं पञ्ञपेसि. ततो पट्ठाय मूलफलाफलं न खादि, दिब्बअन्नपानमेव भुञ्जित्वा जीविकं कप्पेसि.
अपरभागे नागमाणविका गब्भं पटिलभित्वा पुत्तं विजायि, सागरतीरे जातत्ता तस्स ‘‘सागरब्रह्मदत्तो’’ति नामं करिंसु. तस्स पदसा गमनकाले नागमाणविका धीतरं विजायि, तस्सा समुद्दतीरे जातत्ता ‘‘समुद्दजा’’ति नामं करिंसु. अथेको बाराणसिवासिको वनचरको तं ठानं पत्वा कतपटिसन्थारो राजपुत्तं सञ्जानित्वा कतिपाहं तत्थ वसित्वा ‘‘देव, अहं तुम्हाकं इध वसनभावं राजकुलस्स आरोचेस्सामी’’ति तं वन्दित्वा निक्खमित्वा नगरं अगमासि. तदा राजा कालमकासि. अमच्चा तस्स सरीरकिच्चं कत्वा सत्तमे दिवसे सन्निपतित्वा ‘‘अराजकं रज्जं नाम न सण्ठाति, राजपुत्तस्स वसनट्ठानं वा अत्थिभावं वा न जानाम, फुस्सरथं विस्सज्जेत्वा राजानं गण्हिस्सामा’’ति मन्तयिंसु. तस्मिं खणे वनचरको नगरं पत्वा तं कथं सुत्वा अमच्चानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अहं राजपुत्तस्स सन्तिके तयो चत्तारो दिवसे वसित्वा आगतोम्ही’’ति तं पवत्तिं आचिक्खि. अमच्चा तस्स सक्कारं कत्वा तेन मग्गनायकेन सद्धिं तत्थ गन्त्वा कतपटिसन्थारा रञ्ञो कालकतभावं आरोचेत्वा ‘‘देव, रज्जं पटिपज्जाही’’ति आहंसु.
सो ‘‘नागमाणविकाय चित्तं जानिस्सामी’’ति तं उपसङ्कमित्वा ‘‘भद्दे, पिता मे कालकतो, अमच्चा मय्हं छत्तं उस्सापेतुं आगता, गच्छाम, भद्दे, उभोपि द्वादसयोजनिकाय बाराणसिया रज्जं कारेस्साम, त्वं सोळसन्नं इत्थिसहस्सानं जेट्ठिका भविस्ससी’’ति आह. ‘‘सामि, न सक्का मया गन्तु’’न्ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘मयं घोरविसा खिप्पकोपा अप्पमत्तकेनपि कुज्झाम, सपत्तिरोसो च नाम भारियो. सचाहं किञ्चि दिस्वा वा सुत्वा वा कुद्धा ओलोकेस्सामि, भस्मामुट्ठि विय विप्पकिरिस्सति. इमिना कारणेन न सक्का मया गन्तु’’न्ति. राजपुत्तो पुनदिवसेपि याचतेव. अथ नं सा एवमाह – ‘‘अहं ताव केनचि परियायेन न गमिस्सामि, इमे पन मे पुत्ता नागकुमारा तव सम्भवेन जातत्ता मनुस्सजातिका. सचे ते मयि सिनेहो अत्थि, इमेसु अप्पमत्तो भव. इमे खो पन उदकबीजका सुखुमाला मग्गं गच्छन्ता वातातपेन किलमित्वा मरेय्युं, तस्मा एकं नावं खणापेत्वा उदकस्स पूरापेत्वा ताय द्वे पुत्तके उदककीळं कीळापेत्वा नगरेपि अन्तोवत्थुस्मिंयेव पोक्खरणिंकारेय्यासि, एवं ते न किलमिस्सन्ती’’ति.
सा एवञ्च पन वत्वा राजपुत्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पुत्तके आलिङ्गित्वा थनन्तरे निपज्जापेत्वा सीसे चुम्बित्वा राजपुत्तस्स निय्यादेत्वा रोदित्वा कन्दित्वा तत्थेव अन्तरधायित्वा नागभवनं अगमासि. राजपुत्तोपि दोमनस्सप्पत्तो अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि निवेसना निक्खमित्वा अक्खीनि पुञ्छित्वा अमच्चे उपसङ्कमि. ते तं तत्थेव अभिसिञ्चित्वा ‘‘देव, अम्हाकं नगरं गच्छामा’’ति वदिंसु. तेन हि सीघं नावं खणित्वा सकटं आरोपेत्वा उदकस्स पूरेत्वा उदकपिट्ठे वण्णगन्धसम्पन्नानि नानापुप्फानि विकिरथ, मम पुत्ता उदकबीजका, ते तत्थ कीळन्ता सुखं गमिस्सन्ती’’ति. अमच्चा तथा करिंसु. राजा बाराणसिं पत्वा अलङ्कतनगरं पविसित्वा सोळससहस्साहि नाटकित्थीहि अमच्चादीहि च परिवुतो महातले निसीदित्वा सत्ताहं महापानं पिवित्वा पुत्तानं अत्थाय पोक्खरणिं कारेसि. ते निबद्धं तत्थ कीळिंसु.
अथेकदिवसं पोक्खरणियं उदके पवेसियमाने एको कच्छपो पविसित्वा निक्खमनट्ठानं अपस्सन्तो पोक्खरणितले निपज्जित्वा दारकानं कीळनकाले उदकतो उट्ठाय सीसं नीहरित्वा ते ओलोकेत्वा पुन उदके निमुज्जि. ते तं दिस्वा भीता पितु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘तात, पोक्खरणियं एको यक्खो अम्हे तासेती’’ति आहंसु. राजा ‘‘गच्छथ नं गण्हथा’’ति पुरिसे आणापेसि. ते जालं खिपित्वा कच्छपं आदाय रञ्ञो दस्सेसुं. कुमारा तं दिस्वा ‘‘एस, तात, पिसाचो’’ति विरविंसु. राजा पुत्तसिनेहेन कच्छपस्स कुज्झित्वा ‘‘गच्छथस्स कम्मकारणं करोथा’’ति आणापेसि. तत्र एकच्चे ‘‘अयं राजवेरिको, एतं उदुक्खले मुसलेहि चुण्णविचुण्णं कातुं वट्टती’’ति आहंसु, एकच्चे ‘‘तीहि पाकेहि पचित्वा खादितुं’’, एकच्चे ‘‘अङ्गारेसु उत्तापेतुं,’’ एकच्चे ‘‘अन्तोकटाहेयेव नं पचितुं वट्टती’’ति आहंसु. एको पन उदकभीरुको अमच्चो ‘‘इमं यमुनाय आवट्टे खिपितुं वट्टति, सो तत्थ महाविनासं पापुणिस्सति. एवरूपा हिस्स कम्मकारणा नत्थी’’ति आह. कच्छपो तस्स कथं सुत्वा सीसं नीहरित्वा एवमाह – ‘‘अम्भो, किं ते मया अपराधो कतो, केन मं एवरूपं कम्मकारणं विचारेसि. मया हि सक्का इतरा कम्मकारणा सहितुं, अयं पन अतिकक्खळो, मा एवं अवचा’’ति. तं सुत्वा राजा ‘‘इमं एतदेव कारेतुं वट्टती’’ति यमुनाय आवट्टे खिपापेसि. पुरिसो तथा अकासि. सो एकं नागभवनगामिं उदकवाहं पत्वा नागभवनं अगमासि.
अथ नं तस्मिं उदकवाहे कीळन्ता धतरट्ठनागरञ्ञो पुत्ता नागमाणवका दिस्वा ‘‘गण्हथ नं दास’’न्ति आहंसु. सो चिन्तेसि ‘‘अहं बाराणसिरञ्ञो हत्था मुच्चित्वा एवरूपानं फरुसानं नागानं हत्थं पत्तो, केन नु खो उपायेन मुच्चेय्य’’न्ति. सो ‘‘अत्थेसो उपायो’’ति मुसावादं कत्वा ‘‘तुम्हे धतरट्ठस्स नागरञ्ञो सन्तका हुत्वा कस्मा एवं वदेथ, अहं चित्तचूळो नाम कच्छपो बाराणसिरञ्ञो दूतो, धतरट्ठस्स सन्तिकं आगतो, अम्हाकं राजा धतरट्ठस्स धीतरं दातुकामो मं पहिणि, तस्स मं दस्सेथा’’ति आह. ते सोमनस्सजाता तं आदाय रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘आनेथ न’’न्ति तं पक्कोसापेत्वा दिस्वाव अनत्तमनो हुत्वा ‘‘एवं लामकसरीरो दूतकम्मं कातुं न सक्कोती’’ति आह. तं सुत्वा कच्छपो ‘‘किं पन, महाराज, दूतेहि नाम तालप्पमाणेहि भवितब्बं, सरीरञ्हि खुद्दकं वा महन्तं वा अप्पमाणं, गतगतट्ठाने कम्मनिप्फादनमेव पमाणं. महाराज, अम्हाकं रञ्ञो बहू दूता. थले कम्मं मनुस्सा करोन्ति, आकासे पक्खिनो, उदके अहमेव. अहञ्हि चित्तचूळो नाम कच्छपो ठानन्तरप्पत्तो राजवल्लभो, मा मं परिभासथा’’ति अत्तनो गुणं वण्णेसि. अथ नं धतरट्ठो पुच्छि ‘‘केन पनत्थेन रञ्ञा पेसितोसी’’ति. महाराज, राजा मं एवमाह ‘‘मया सकलजम्बुदीपे राजूहि सद्धिं मित्तधम्मो कतो, इदानि धतरट्ठेन नागरञ्ञा सद्धिं मित्तधम्मं कातुं मम धीतरं समुद्दजं दम्मी’’ति वत्वा मं पहिणि. ‘‘तुम्हे पपञ्चं अकत्वा मया सद्धिंयेव पुरिसं पेसेत्वा दिवसं ववत्थपेत्वा दारिकं गण्हथा’’ति. सो तुस्सित्वा तस्स सक्कारं कत्वा तेन सद्धिं चत्तारो नागमाणवके पेसेसि ‘‘गच्छथ, रञ्ञो वचनं सुत्वा दिवसं ववत्थपेत्वा एथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति वत्वा कच्छपं गहेत्वा नागभवना निक्खमिंसु.
कच्छपो यमुनाय बाराणसिया च अन्तरे एकं पदुमसरं दिस्वा एकेनुपायेन पलायितुकामो एवमाह – ‘‘भो नागमाणवका, अम्हाकं राजा पुत्तदारा चस्स मं उदके गोचरत्ता राजनिवेसनं आगतं दिस्वाव पदुमानि नो देहि, भिसमूलानि देहीति याचन्ति. अहं तेसं अत्थाय तानि गण्हिस्सामि, एत्थ मं विस्सज्जेत्वा मं अपस्सन्तापि पुरेतरं रञ्ञो सन्तिकं गच्छथ, अहं वो तत्थेव पस्सिस्सामी’’ति. ते तस्स सद्दहित्वा तं विस्सज्जेसुं. सो तत्थ एकमन्ते निलीयि. इतरेपि नं अदिस्वा ‘‘रञ्ञो सन्तिकं गतो भविस्सती’’ति माणवकवण्णेन राजानं उपसङ्कमिंसु. राजा पटिसन्थारं कत्वा ‘‘कुतो आगतत्था’’ति पुच्छि. ‘‘धतरट्ठस्स सन्तिका, महाराजा’’ति. ‘‘किंकारणा इधागता’’ति? ‘‘महाराज, मयं तस्स दूता, धतरट्ठो वो आरोग्यं पुच्छति. सचे यं वो इच्छथ, तं नो वदेथ. तुम्हाकं किर धीतरं समुद्दजं अम्हाकं रञ्ञो पादपरिचारिकं कत्वा देथा’’ति इममत्थं पकासेन्ता पठमं गाथमाहंसु –
७८४. ‘‘यं किञ्चि रतनं अत्थि, धतरट्ठनिवेसने;
सब्बानि ते उपयन्तु, धीतरं देहि राजिनो’’ति.
तत्थ सब्बानि ते उपयन्तूति तस्स निवेसने सब्बानि रतनानि तव निवेसनं उपगच्छन्तु.
तं सुत्वा राजा दुतियं गाथमाह –
७८५. ‘‘न नो विवाहो नागेहि, कतपुब्बो कुदाचनं;
तं विवाहं असंयुत्तं, कथं अम्हे करोमसे’’ति.
तत्थ असंयुत्तन्ति अयुत्तं तिरच्छानेहि सद्धिं संसग्गं अननुच्छविकं. अम्हेति अम्हे मनुस्सजातिका समाना कथं तिरच्छानगतसम्बन्धं करोमाति.
तं सुत्वा नागमाणवका ‘‘सचे ते धतरट्ठेन सद्धिं सम्बन्धो अननुच्छविको, अथ कस्मा अत्तनो उपट्ठाकं चित्तचूळं नाम कच्छपं ‘समुद्दजं नाम ते धीतरं दम्मी’ति अम्हाकं रञ्ञो पेसेसि? एवं पेसेत्वा इदानि ते अम्हाकं राजानं परिभवं करोन्तस्स कत्तब्बयुत्तकं मयं जानिस्साम. मयञ्हि नागमाणवका’’ति वत्वा राजानं तज्जेन्ता द्वे गाथा अभासिंसु –
७८६. ‘‘जीवितं नून ते चत्तं, रट्ठं वा मनुजाधिप;
न हि नागे कुपितम्हि, चिरं जीवन्ति तादिसा.
७८७. ‘‘यो त्वं देव मनुस्सोसि, इद्धिमन्तं अनिद्धिमा;
वरुणस्स नियं पुत्तं, यामुनं अतिमञ्ञसी’’ति.
तत्थ रट्ठं वाति एकंसेन तया जीवितं वा रट्ठं वा चत्तं. तादिसाति तुम्हादिसा एवं महानुभावे नागे कुपिते चिरं जीवितुं न सक्कोन्ति, अन्तराव अन्तरधायन्ति. यो त्वं, देव, मनुस्सोसीति देव, यो त्वं मनुस्सो समानो. वरुणस्साति वरुणनागराजस्स. नियं पुत्तन्ति अज्झत्तिकपुत्तं. यामुनन्ति यमुनाय हेट्ठा जातं.
ततो राजा द्वे गाथा अभासि –
७८८. ‘‘नातिमञ्ञामि राजानं, धतरट्ठं यसस्सिनं;
धतरट्ठो हि नागानं, बहूनमपि इस्सरो.
७८९. ‘‘अहि महानुभावोपि, न मे धीतरमारहो;
खत्तियो च विदेहानं, अभिजाता समुद्दजा’’ति.
तत्थ बहूनमपीति पञ्चयोजनसतिकस्स नागभवनस्स इस्सरभावं सन्धायेवमाह. न मे धीतरमारहोति एवं महानुभावोपि पन सो अहिजातिकत्ता मम धीतरं अरहो न होति. ‘‘खत्तियो च विदेहान’’न्ति इदं मातिपक्खे ञातके दस्सेन्तो आह. समुद्दजाति सो च विदेहराजपुत्तो मम धीता समुद्दजा चाति उभोपि अभिजाता. ते अञ्ञमञ्ञं संवासं अरहन्ति. न हेसा मण्डूकभक्खस्स सप्पस्स अनुच्छविकाति आह.
नागमाणवका तं तत्थेव नासावातेन मारेतुकामा हुत्वापि ‘‘अम्हाकं दिवसं ववत्थापनत्थाय पेसिता, इमं मारेत्वा गन्तुं न युत्तं, गन्त्वा रञ्ञो आचिक्खित्वा जानिस्सामा’’ति तत्थेव अन्तरहिता ‘‘किं, ताता, लद्धा वो राजधीता’’ति रञ्ञा पुच्छिता कुज्झित्वा ‘‘किं, देव, अम्हे अकारणा यत्थ वा तत्थ वा पेसेसि. सचेपि मारेतुकामो, इधेव नो मारेहि. सो तुम्हे अक्कोसति परिभासति, अत्तनो धीतरं जातिमानेन उक्खिपती’’ति तेन वुत्तञ्च अवुत्तञ्च वत्वा रञ्ञो कोधं उप्पादयिंसु. सो अत्तनो परिसं सन्निपातेतुं आणापेन्तो आह –
७९०. ‘‘कम्बलस्सतरा उट्ठेन्तु, सब्बे नागे निवेदय;
बाराणसिं पवज्जन्तु, मा च कञ्चि विहेठयु’’न्ति.
तत्थ कम्बलस्सतरा उट्ठेन्तूति कम्बलस्सतरा नाम तस्स मातुपक्खिका सिनेरुपादे वसननागा, ते च उट्ठहन्तु. अञ्ञे च चतूसु दिसासु अनुदिसासु यत्तका वा मय्हं वचनकरा, ते सब्बे नागे निवेदय, गन्त्वा जानापेथ, खिप्पं किर सन्निपातेथाति आणापेन्तो एवमाह. ततो सब्बेहेव सीघं सन्निपतितेहि ‘‘किं करोम, देवा’’ति वुत्ते ‘‘सब्बेपि ते नागा बाराणसिं पवज्जन्तू’’ति आह. ‘‘तत्थ गन्त्वा किं कातब्बं, देव, तं नासावातप्पहारेन भस्मं करोमा’’ति च वुत्ते राजधीतरि पटिबद्धचित्तताय तस्सा विनासं अनिच्छन्तो ‘‘मा च कञ्चि विहेठयु’’न्ति आह, तुम्हेसु कोचि कञ्चि मा विहेठयाति अत्थो. अयमेव वा पाठो.
अथ नं नागा ‘‘सचे कोचि मनुस्सो न विहेठेतब्बो, तत्थ गन्त्वा किं करिस्सामा’’ति आहंसु. अथ ने ‘‘इदञ्चिदञ्च करोथ, अहम्पि इदं नाम करिस्सामी’’ति आचिक्खन्तो गाथाद्वयमाह –
७९१. ‘‘निवेसनेसु सोब्भेसु, रथिया चच्चरेसु च;
रुक्खग्गेसु च लम्बन्तु, वितता तोरणेसु च.
७९२. ‘‘अहम्पि सब्बसेतेन, महता सुमहं पुरं;
परिक्खिपिस्सं भोगेहि, कासीनं जनयं भय’’न्ति.
तत्थ सोब्भेसूति पोक्खरणीसु. रथियाति रथिकाय. वितताति विततसरीरा महासरीरा हुत्वा एतेसु चेव निवेसनादीसु द्वारतोरणेसु च ओलम्बन्तु, एत्तकं नागा करोन्तु, करोन्ता च निवेसने ताव मञ्चपीठानं हेट्ठा च उपरि च अन्तोगब्भबहिगब्भादीसु च पोक्खरणियं उदकपिट्ठे रथिकादीनं पस्सेसु चेव थलेसु च महन्तानि सरीरानि मापेत्वा महन्ते फणे कत्वा कम्मारगग्गरी विय धममाना ‘‘सुसू’’ति सद्दं करोन्ता ओलम्बथ च निपज्जथ च. अत्तानं पन तरुणदारकानं जराजिण्णानं गब्भिनित्थीनं समुद्दजाय चाति इमेसं चतुन्नं मा दस्सयित्थ. अहम्पि सब्बसेतेन महन्तेन सरीरेन गन्त्वा सुमहन्तं कासिपुरं सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्खिपिस्सं, महन्तेन फणेन नं छादेत्वा एकन्धकारं कत्वा कासीनं भयं जनयन्तो ‘‘सुसू’’ति सद्दं मुञ्चिस्सामीति.
अथ सब्बे नागा तथा अकंसु. तमत्थं पकासेन्तो सत्था आह –
७९३. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, उरगानेकवण्णिनो;
बाराणसिं पवज्जिंसु, न च कञ्चि विहेठयुं.
७९४. ‘‘निवेसनेसु सोब्भेसु, रथिया चच्चरेसु च;
रुक्खग्गेसु च लम्बिंसु, वितता तोरणेसु च.
७९५. ‘‘तेसु दिस्वान लम्बन्ते, पुथू कन्दिंसु नारियो;
नागे सोण्डिकते दिस्वा, पस्ससन्ते मुहुं मुहुं.
७९६. ‘‘बाराणसी पब्यथिता, आतुरा समपज्जथ;
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, धीतरं देहि राजिनो’’ति.
तत्थ अनेकवण्णिनोति नीलादिवसेन अनेकवण्णा. एवरूपानि हि ते रूपानि मापयिंसु. पवज्जिंसूति अड्ढरत्तसमये पविसिंसु. लम्बिंसूति धतरट्ठेन वुत्तनियामेनेव ते सब्बेसु ठानेसु मनुस्सानं सञ्चारं पच्छिन्दित्वा ओलम्बिंसु. दूता हुत्वा आगता पन चत्तारो नागमाणवका रञो सयनस्स चत्तारो पादे परिक्खिपित्वा उपरिसीसे महन्ते फणे कत्वा तुण्डेहि सीसं पहरन्ता विय दाठा विवरित्वा पस्ससन्ता अट्ठंसु. धतरट्ठोपि अत्तना वुत्तनियामेन नगरं पटिच्छादेसि. पबुज्झमाना पुरिसा यतो यतो हत्थं वा पादं वा पसारेन्ति, तत्थ तत्थ सप्पे छुपित्वा ‘‘सप्पो, सप्पो’’ति विरवन्ति. पुथू कन्दिंसूति येसु गेहेसु दीपा जलन्ति, तेसु इत्थियो पबुद्धा द्वारतोरणगोपानसियो ओलोकेत्वा ओलम्बन्ते नागे दिस्वा बहू एकप्पहारेनेव कन्दिंसु. एवं सकलनगरं एककोलाहलं अहोसि. सोण्डिकतेति कतफणे.
पक्कन्दुन्ति विभाताय रत्तिया नागानं अस्सासवातेन सकलनगरे राजनिवेसने च उप्पातियमाने विय भीता मनुस्सा ‘‘नागराजानो किस्स नो विहेठथा’’ति वत्वा तुम्हाकं राजा ‘‘धीतरं दस्सामी’’ति धतरट्ठस्स दूतं पेसेत्वा पुन तस्स दूतेहि आगन्त्वा ‘‘देही’’ति वुत्तो अम्हाकं राजानं अक्कोसति परिभासति. ‘‘सचे अम्हाकं रञ्ञो धीतरं न दस्सति, सकलनगरस्स जीवितं नत्थी’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि नो, सामि, ओकासं देथ, मयं गन्त्वा राजानं याचिस्सामा’’ति याचन्ता ओकासं लभित्वा राजद्वारं गन्त्वा महन्तेन रवेन पक्कन्तिंसु. भरियायोपिस्स अत्तनो अत्तनो गब्भेसु निपन्नकाव ‘‘देव, धीतरं धतरट्ठरञ्ञो देही’’ति एकप्पहारेन कन्दिंसु. तेपि चत्तारो नागमाणवका ‘‘देही’’ति तुण्हेहि सीसं पहरन्ता विय दाठा विवरित्वा पस्ससन्ता अट्ठंसु.
सो निपन्नकोव नगरवासीनञ्च अत्तनो च भरियानं परिदेवितसद्दं सुत्वा चतूहि च नागमाणवकेहि तज्जितत्ता मरणभयभीतो ‘‘मम धीतरं समुद्दजं धतरट्ठस्स दम्मी’’ति तिक्खत्तुं अवच. तं सुत्वा सब्बेपि नागराजानो तिगावुतमत्तं पटिक्कमित्वा देवनगरं विय एकं नगरं मापेत्वा तत्थ ठिता ‘‘धीतरं किर नो पेसेतू’’ति पण्णाकारं पहिणिंसु. राजा तेहि आभतं पण्णाकारं गहेत्वा ‘‘तुम्हे गच्छथ, अहं धीतरं अमच्चानं हत्थे पहिणिस्सामी’’ति ते उय्योजेत्वा धीतरं पक्कोसापेत्वा उपरिपासादं आरोपेत्वा सीहपञ्जरं विवरित्वा ‘‘अम्म, पस्सेतं अलङ्कतनगरं, त्वं एत्थ एतस्स रञ्ञो अग्गमहेसी भविस्ससि, न दूरे इतो तं नगरं, उक्कण्ठितकालेयेव इध आगन्तुं सक्का, एत्थ गन्तब्ब’’न्ति सञ्ञापेत्वा सीसं न्हापेत्वा सब्बालङ्कारेहि अलङ्करित्वा पटिच्छन्नयोग्गे निसीदापेत्वा अमच्चानं हत्थे दत्वा पाहेसि. नागराजानो पच्चुग्गमनं कत्वा महासक्कारं करिंसु. अमच्चा नगरं पविसित्वा तं तस्स दत्वा बहुं धनं आदाय निवत्तिंसु. ते राजधीतरं पासादं आरोपेत्वा अलङ्कतदिब्बसयने निपज्जापेसुं. तङ्खणञ्ञेव नं नागमाणविका खुज्जादिवेसं गहेत्वा मनुस्सपरिचारिका विय परिवारयिंसु. सा दिब्बसयने निपन्नमत्ताव दिब्बफस्सं फुसित्वा निद्दं ओक्कमि.
धतरट्ठो तं गहेत्वा सद्धिं नागपरिसाय तत्थ अन्तरहितो नागभवनेयेव पातुरहोसि. राजधीता पबुज्झित्वा अलङ्कतदिब्बसयनं अञ्ञे च सुवण्णपासादमणिपासादादयो उय्यानपोक्खरणियो अलङ्कतदेवनगरं विय नागभवनं दिस्वा खुज्जादिपरिचारिकायो पुच्छि ‘‘इदं नगरं अतिविय अलङ्कतं, न अम्हाकं नगरं विय, कस्सेत’’न्ति. ‘‘सामिकस्स ते सन्तकं, देवि, न अप्पपुञ्ञा एवरूपं सम्पत्तिं लभन्ति, महापुञ्ञताय ते अयं लद्धा’’ति. धतरट्ठोपि पञ्चयोजनसतिके नागभवने भेरिं चरापेसि ‘‘यो समुद्दजाय सप्पवण्णं दस्सेति, तस्स राजदण्डो भविस्सती’’ति. तस्मा एकोपि तस्सा सप्पवण्णं दस्सेतुं समत्थो नाम नाहोसि. सा मनुस्सलोकसञ्ञाय एव तत्थ तेन सद्धिं सम्मोदमाना पियसंवासं वसि.
नगरकण्डं निट्ठितं.
उपोसथकण्डं
सा अपरभागे धतरट्ठं पटिच्च गब्भं पटिलभित्वा पुत्तं विजायि, तस्स पियदस्सनत्ता ‘‘सुदस्सनो’’ति नामं करिंसु. पुनापरं पुत्तं विजायि, तस्स ‘‘दत्तो’’ति नामं अकंसु. सो पन बोधिसत्तो. पुनेकं पुत्तं विजायि, तस्स ‘‘सुभोगो’’ति नामं करिंसु. अपरम्पि पुत्तं विजायि, तस्स ‘‘अरिट्ठो’’ति नामं करिंसु. इति सा चत्तारो पुत्ते विजायित्वापि नागभवनभावं न जानाति. अथेकदिवसं तरुणनागा अरिट्ठस्स आचिक्खिंसु ‘‘तव माता मनुस्सित्थी, न नागिनी’’ति. अरिट्ठो ‘‘वीमंसिस्सामि न’’न्ति एकदिवसं थनं पिवन्तोव सप्पसरीरं मापेत्वा नङ्गुट्ठखण्डेन मातु पिट्ठिपादे घट्टेसि. सा तस्स सप्पसरीरं दिस्वा भीततसिता महारवं रवित्वा तं भूमियं खिपन्ती नखेन तस्स अक्खिं भिन्दि. ततो लोहितं पग्घरि. राजा तस्सा सद्दं सुत्वा ‘‘किस्सेसा विरवती’’ति पुच्छित्वा अरिट्ठेन कतकिरियं सुत्वा ‘‘गण्हथ, नं दासं गहेत्वा जीवितक्खयं पापेथा’’ति तज्जेन्तो आगच्छि. राजधीता तस्स कुद्धभावं ञत्वा पुत्तसिनेहेन ‘‘देव, पुत्तस्स मे अक्खि भिन्नं, खमथेतस्सापराध’’न्ति आह. राजा एताय एवं वदन्तिया ‘‘किं सक्का कातु’’न्ति खमि. तं दिवसं सा ‘‘इदं नागभवन’’न्ति अञ्ञासि. ततो च पट्ठाय अरिट्ठो काणारिट्ठो नाम जातो. चत्तारोपि पुत्ता विञ्ञुतं पापुणिंसु.
अथ नेसं पिता योजनसतिकं योजनसतिकं कत्वा रज्जमदासि, महन्तो यसो अहोसि. सोळस सोळस नागकञ्ञासहस्सानि परिवारयिंसु. पितु एकयोजनसतिकमेव रज्जं अहोसि. तयो पुत्ता मासे मासे मातापितरो पस्सितुं आगच्छन्ति, बोधिसत्तो पन अन्वद्धमासं आगच्छति. नागभवने समुट्ठितं पञ्हं बोधिसत्तोव कथेति. पितरा सद्धिं विरूपक्खमहाराजस्सपि उपट्ठानं गच्छति, तस्स सन्तिके समुट्ठितं पञ्हम्पि सोव कथेति. अथेकदिवसं विरूपक्खे नागपरिसाय सद्धिं तिदसपुरं गन्त्वा सक्कं परिवारेत्वा निसिन्ने देवानं अन्तरे पञ्हो समुट्ठासि. तं कोचि कथेतुं नासक्खि, पल्लङ्कवरगतो पन हुत्वा महासत्तोव कथेसि. अथ नं देवराजा दिब्बगन्धपुप्फेहि पूजेत्वा ‘‘दत्त, त्वं पथविसमाय विपुलाय पञ्ञाय समन्नागतो, इतो पट्ठाय भूरिदत्तो नाम होही’’ति ‘‘भूरिदत्तो’’ तिस्स नामं अकासि. सो ततो पट्ठाय सक्कस्स उपट्ठानं गच्छन्तो अलङ्कतवेजयन्तपासादं देवच्छराहि आकिण्णं अतिमनोहरं सक्कस्स सम्पत्तिं दिस्वा देवलोके पियं कत्वा ‘‘किं मे इमिना मण्डूकभक्खेन अत्तभावेन, नागभवनं गन्त्वा उपोसथवासं वसित्वा इमस्मिं देवलोके उप्पत्तिकारणं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा नागभवनं गन्त्वा मातापितरो आपुच्छि ‘‘अम्मताता, अहं उपोसथकम्मं करिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, तात, करोहि, करोन्तो पन बहि अगन्त्वा इमस्मिञ्ञेव नागभवने एकस्मिं सुञ्ञविमाने करोहि, बहिगतानं पन नागानं महन्तं भय’’न्ति.
सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तत्थेव सुञ्ञविमाने राजुय्याने उपोसथवासं वसति. अथ नं नानातूरियहत्था नागकञ्ञा परिवारेन्ति. सो ‘‘न मय्हं इध वसन्तस्स उपोसथकम्मं मत्थकं पापुणिस्सति, मनुस्सपथं गन्त्वा करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा निवारणभयेन मातापितूनं अनारोचेत्वा अत्तनो भरियायो आमन्तेत्वा ‘‘भद्दे, अहं मनुस्सलोकं गन्त्वा यमुनातीरे निग्रोधरुक्खो अत्थि, तस्साविदूरे वम्मिकमत्थके भोगे आभुजित्वा चतुरङ्गसमन्नागतं उपोसथं अधिट्ठाय निपज्जित्वा उपोसथकम्मं करिस्सामि. मया सब्बरत्तिं निपज्जित्वा उपोसथकम्मे कते अरुणुग्गमनवेलायमेव तुम्हे दस दस इत्थियो आदाय वारेन वारेन तूरियहत्था मम सन्तिकं आगन्त्वा मं गन्धेहि च पुप्फेहि च पूजेत्वा गायित्वा नच्चित्वा मं आदाय नागभवनमेव आगच्छथा’’ति वत्वा तत्थ गन्त्वा वम्मिकमत्थके भोगे आभुजित्वा ‘‘यो मम चम्मं वा न्हारुं वा अट्ठिं वा रुहिरं वा इच्छति, सो आहरतू’’ति चतुरङ्गसमन्नागतं उपोसथं अधिट्ठाय नङ्गलसीसप्पमाणं सरीरं मापेत्वा निपन्नो उपोसथकम्ममकासि. अरुणे उट्ठहन्तेयेव तं नागमाणविका आगन्त्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्जित्वा नागभवनं आनेन्ति. तस्स इमिना नियामेन उपोसथं करोन्तस्स दीघो अद्धा वीतिवत्तो.
उपोसथखण्डं निट्ठितं.
गरुळखण्डं
तदा एको बाराणसिद्वारगामवासी ब्राह्मणो सोमदत्तेन नाम पुत्तेन सद्धिं अरञ्ञं गन्त्वा सूलयन्तपासवागुरादीहि ओड्डेत्वा मिगे वधित्वा मंसं काजेनाहरित्वा विक्किणन्तो जीविकं कप्पेसि. सो एकदिवसं अन्तमसो गोधामत्तम्पि अलभित्वा ‘‘तात सोमदत्त, सचे तुच्छहत्था गमिस्साम, माता ते कुज्झिस्सति, यं किञ्चि गहेत्वा गमिस्सामा’’ति वत्वा बोधिसत्तस्स निपन्नवम्मिकट्ठानाभिमुखो गन्त्वा पानीयं पातुं यमुनं ओतरन्तानं मिगानं पदवलञ्जं दिस्वा ‘‘तात, मिगमग्गो पञ्ञायति, त्वं पटिक्कमित्वा तिट्ठाहि, अहं पानीयत्थाय आगतं मिगं विज्झिस्सामी’’ति धनुं आदाय मिगं ओलोकेन्तो एकस्मिं रुक्खमूले अट्ठासि. अथेको मिगो सायन्हसमये पानीयं पातुं आगतो. सो तं विज्झि. मिगो तत्थ अपतित्वा सरवेगेन तज्जितो लोहितेन पग्घरन्तेन पलायि. पितापुत्ता नं अनुबन्धित्वा पतितट्ठाने मंसं गहेत्वा अरञ्ञा निक्खमित्वा सूरियत्थङ्गमनवेलाय तं निग्रोधं पत्वा ‘‘इदानि अकालो, न सक्का गन्तुं, इधेव वसिस्सामा’’ति मंसं एकमन्ते ठपेत्वा रुक्खं आरुय्ह विटपन्तरे निपज्जिंसु. ब्राह्मणो पच्चूससमये पबुज्झित्वा मिगसद्दसवनाय सोतं ओदहि.
तस्मिं खणे नागमाणविकायो आगन्त्वा बोधिसत्तस्स पुप्फासनं पञ्ञापेसुं. सो अहिसरीरं अन्तरधापेत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितं दिब्बसरीरं मापेत्वा सक्कलीलाय पुप्फासने निसीदि. नागमाणविकापि नं गन्धमालादीहि पूजेत्वा दिब्बतूरियानि वादेत्वा नच्चगीतं पट्ठपेसुं. ब्राह्मणो तं सद्दं सुत्वा ‘‘को नु खो एस, जानिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘पुत्त, पुत्ता’’ति वत्वापि पुत्तं पबोधेतुं असक्कोन्तो ‘‘सयतु एस, किलन्तो भविस्सति, अहमेव गमिस्सामी’’ति रुक्खा ओरुय्ह तस्स सन्तिकं अगमासि. नागमाणविका तं दिस्वा सद्धिं तूरियेहि भूमियं निमुज्जित्वा अत्तनो नागभवनमेव गता. बोधिसत्तो एककोव अहोसि. ब्राह्मणो तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छन्तो गाथाद्वयमाह –
७९७. ‘‘पुप्फाभिहारस्स वनस्स मज्झे, को लोहितक्खो विततन्तरंसो;
का कम्बुकायूरधरा सुवत्था, तिट्ठन्ति नारियो दस वन्दमाना.
७९८. ‘‘को त्वं ब्रहाबाहु वनस्स मज्झे, विरोचसि घतसित्तोव अग्गि;
महेसक्खो अञ्ञतरोसि यक्खो, उदाहु नागोसि महानुभावो’’ति.
तत्थ पुप्फाभिहारस्साति बोधिसत्तस्स पूजनत्थाय आभतेन दिब्बपुप्फाभिहारेन समन्नागतस्स. कोति को नाम त्वं. लोहितक्खोति रत्तक्खो. विततन्तरंसोति पुथुलअन्तरंसो. कम्बुकायूरधराति सुवण्णालङ्कारधरा. ब्रहाबाहूति महाबाहु.
तं सुत्वा महासत्तो ‘‘सचेपि ‘सक्कादीसु अञ्ञतरोहमस्मी’ति वक्खामि, सद्दहिस्सतेवायं ब्राह्मणो, अज्ज पन मया सच्चमेव कथेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो नागराजभावं कथेन्तो आह –
७९९. ‘‘नागोहमस्मि इद्धिमा, तेजस्सी दुरतिक्कमो;
डंसेय्यं तेजसा कुद्धो, फीतं जनपदं अपि.
८००. ‘‘समुद्दजा हि मे माता, धतरट्ठो च मे पिता;
सुदस्सनकनिट्ठोस्मि, भूरिदत्तोति मं विदू’’ति.
तत्थ तेजस्सीति विसतेजेन तेजवा. दुरतिक्कमोति अञ्ञेन अतिक्कमितुं असक्कुणेय्यो. डंसेय्यन्ति सचाहं कुद्धो फीतं जनपदं अपि डंसेय्यं, पथवियं मम दाठाय पतितमत्ताय सद्धिं पथविया मम तेजेन सो सब्बो जनपदो भस्मा भवेय्याति वदति. सुदस्सनकनिट्ठोस्मीति अहं मम भातु सुदस्सनस्स कनिट्ठो अस्मि. विदूति एवं ममं पञ्चयोजनसतिके नागभवने जानन्तीति.
इदञ्च पन वत्वा महासत्तो चिन्तेसि ‘‘अयं ब्राह्मणो चण्डो फरुसो, अहितुण्डिकस्स आरोचेत्वा उपोसथकम्मस्स मे अन्तरायम्पि करेय्य, यं नूनाहं इमं नागभवनं नेत्वा महन्तं यसं दत्वा उपोसथकम्मं अद्धनियं करेय्य’’न्ति. अथ नं आह ‘‘ब्राह्मण, महन्तं ते यसं दस्सामि, रमणीयं नागभवनं, एहि तत्थ गच्छामा’’ति. ‘‘सामि, पुत्तो मे अत्थि, तस्मिं गच्छन्ते आगमिस्सामी’’ति. अथ नं महासत्तो ‘‘गच्छ, ब्राह्मण, आनेहि न’’न्ति वत्वा अत्तनो आवासं आचिक्खन्तो आह –
८०१. ‘‘यं गम्भीरं सदावट्टं, रहदं भेस्मं पेक्खसि;
एस दिब्यो ममावासो, अनेकसतपोरिसो.
८०२. ‘‘मयूरकोञ्चाभिरुदं, नीलोदं वनमज्झतो;
यमुनं पविस मा भीतो, खेमं वत्तवतं सिव’’न्ति.
तत्थ सदावट्टन्ति सदा पवत्तं आवट्टं. भेस्मन्ति भयानकं. पेक्खसीति यं एवरूपं रहदं पस्ससि. मयूरकोञ्चाभिरुदन्ति उभोसु तीरेसु वनघटायं वसन्तेहि मयूरेहि च कोञ्चेहि च अभिरुदं उपकूजितं. नीलोदन्ति नीलसलिलं. वनमज्झतोति वनमज्झेन सन्दमानं. पविस मा भीतोति एवरूपं यमुनं अभीतो हुत्वा पविस. वत्तवतन्ति वत्तसम्पन्नानं आचारवन्तानं वसनभूमिं पविस, गच्छ, ब्राह्मण, पुत्तं आनेहीति.
ब्राह्मणो गन्त्वा पुत्तस्स तमत्थं आरोचेत्वा पुत्तं आनेसि. महासत्तो ते उभोपि आदाय यमुनातीरं गन्त्वा तीरे ठितो आह –
८०३. ‘‘तत्थ पत्तो सानुचरो, सह पुत्तेन ब्राह्मण;
पूजितो मय्हं कामेहि, सुखं ब्राह्मण वच्छसी’’ति.
तत्थ तत्थ पत्तोति त्वं अम्हाकं नागभवनं पत्तो हुत्वा. मय्हन्ति मम सन्तकेहि कामेहि पूजितो. वच्छसीति तत्थ नागभवने सुखं वसिस्सति.
एवं वत्वा महासत्तो उभोपि ते पितापुत्ते अत्तनो आनुभावेन नागभवनं आनेसि. तेसं तत्थ दिब्बो अत्तभावो पातुभवि. अथ नेसं महासत्तो दिब्बसम्पत्तिं दत्वा चत्तारि चत्तारि नागकञ्ञासतानि अदासि. ते महासम्पत्तिं अनुभविंसु. बोधिसत्तोपि अप्पमत्तो उपोसथकम्मं अकासि. अन्वड्ढमासं मातापितूनं उपट्ठानं गन्त्वा धम्मकथं कथेत्वा ततो च ब्राह्मणस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोग्यं पुच्छित्वा ‘‘येन ते अत्थो, तं वदेय्यासि, अनुक्कण्ठमानो अभिरमा’’ति वत्वा सोमदत्तेनपि सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा अत्तनो निवेसनं अगच्छि. ब्राह्मणो एकसंवच्छरं नागभवने वसित्वा मन्दपुञ्ञताय उक्कण्ठितो मनुस्सलोकं गन्तुकामो अहोसि. नागभवनमस्स लोकन्तरनिरयो विय अलङ्कतपासादो बन्धनागारं विय अलङ्कतनागकञ्ञा यक्खिनियो विय उपट्ठहिंसु. सो ‘‘अहं ताव उक्कण्ठितो, सोमदत्तस्सपि चित्तं जानिस्सामी’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा आह ‘‘किं, तात, उक्कण्ठसी’’ति? ‘‘कस्मा उक्कण्ठिस्सामि न उक्कण्ठामि, त्वं पन उक्कण्ठसि, ताता’’ति? ‘‘आम ताता’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति. ‘‘तव मातु चेव भातुभगिनीनञ्च अदस्सनेन उक्कण्ठामि, एहि, तात सोमदत्त, गच्छामा’’ति. सो ‘‘न गच्छामी’’ति वत्वापि पुनप्पुनं पितरा याचियमानो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.
ब्राह्मणो ‘‘पुत्तस्स ताव मे मनो लद्धो, सचे पनाहं भूरिदत्तस्स ‘उक्कण्ठितोम्ही’ति वक्खामि, अतिरेकतरं मे यसं दस्सति, एवं मे गमनं न भविस्सति. एकेन पन उपायेन तस्स सम्पत्तिं वण्णेत्वा ‘त्वं एवरूपं सम्पत्तिं पहाय किंकारणा मनुस्सलोकं गन्त्वा उपोसथकम्मं करोसी’ति पुच्छित्वा ‘सग्गत्थाया’ति वुत्ते ‘त्वं ताव एवरूपं सम्पत्तिं पहाय सग्गत्थाय उपोसथकम्मं करोसि, किमङ्गं पन मयंयेव परधनेन जीविकं कप्पेम, अहम्पि मनुस्सलोकं गन्त्वा ञातके दिस्वा पब्बजित्वा समणधम्मं करिस्सामी’ति नं सञ्ञापेस्सामि. अथ मे सो गमनं अनुजानिस्सती’’ति चिन्तेत्वा एकदिवसं तेनागन्त्वा ‘‘किं, ब्राह्मण, उक्कण्ठसी’’ति पुच्छितो ‘‘तुम्हाकं सन्तिका अम्हाकं न किञ्चि परिहायती’’ति किञ्चि गमनपटिबद्धं अवत्वाव आदितो ताव तस्स सम्पत्तिं वण्णेन्तो आह –
८०४. ‘‘समा समन्तपरितो, पहूततगरा मही;
इन्दगोपकसञ्छन्ना, सोभति हरितुत्तमा.
८०५. ‘‘रम्मानि वनचेत्यानि, रम्मा हंसूपकूजिता;
ओपुप्फपद्धा तिट्ठन्ति, पोक्खरञ्ञो सुनिम्मिता.
८०६. ‘‘अट्ठंसा सुकता थम्भा, सब्बे वेळुरियामया;
सहस्सथम्भा पासादा, पूरा कञ्ञाहि जोतरे.
८०७. ‘‘विमानं उपपन्नोसि, दिब्यं पुञ्ञेहि अत्तनो;
असम्बाधं सिवं रम्मं, अच्चन्तसुखसंहितं.
८०८. ‘‘मञ्ञे सहस्सनेत्तस्स, विमानं नाभिकङ्खसि;
इद्धी हि त्यायं विपुला, सक्कस्सेव जुतीमतो’’ति.
तत्थ समा समन्तपरितोति परिसमन्ततो सब्बदिसाभागेसु अयं तव नागभवने मही सुवण्णरजतमणि मुत्तावालुकापरिकिण्णा समतला. पहूततगरा महीति बहुकेहि तगरगच्छेहि समन्नागता. इन्दगोपकसञ्छन्नाति सुवण्णइन्दगोपकेहि सञ्छन्ना. सोभति हरितुत्तमाति हरितवण्णदब्बतिणसञ्छन्ना सोभतीति अत्थो. वनचेत्यानीति वनघटा. ओपुप्फपद्धाति पुप्फित्वा पतितेहि पदुमपत्तेहि सञ्छन्ना उदकपिट्ठा. सुनिम्मिताति तव पुञ्ञसम्पत्तिया सुट्ठु निम्मिता. अट्ठंसाति तव वसनपासादेसु अट्ठंसा सुकता वेळुरियमया थम्भा. तेहि थम्भेहि सहस्सथम्भा तव पासादा नागकञ्ञाहि पूरा विज्जोतन्ति. उपपन्नोसीति एवरूपे विमाने निब्बत्तोसीति अत्थो. सहस्सनेत्तस्स विमानन्ति सक्कस्स वेजयन्तपासादं. इद्धी हि त्यायं विपुलाति यस्मा तवायं विपुला इद्धि, तस्मा त्वं तेन उपोसथकम्मेन सक्कस्स विमानम्पि न पत्थेसि, अञ्ञं ततो उत्तरि महन्तं ठानं पत्थेसीति मञ्ञामि.
तं सुत्वा महासत्तो ‘‘मा हेवं, ब्राह्मण, अवच, सक्कस्स यसं पटिच्च अम्हाकं यसो सिनेरुसन्तिके सासपो विय, मयं तस्स परिचारकेपि न अग्घामा’’ति वत्वा गाथमाह –
८०९. ‘‘मनसापि न पत्तब्बो, आनुभावो जुतीमतो;
परिचारयमानानं, सइन्दानं वसवत्तिन’’न्ति.
तस्सत्थो – ब्राह्मण, सक्कस्स यसो नाम एकं द्वे तयो चत्तारो वा दिवसे ‘‘एत्तको सिया’’ति मनसा चिन्तेन्तेनपि न अभिपत्तब्बो. येपि नं चत्तारो महाराजानो परिचारेन्ति, तेसं देवराजानं परिचारयमानानं इन्दं नायकं कत्वा चरन्तानं सइन्दानं वसवत्तीनं चतुन्नं लोकपालानं यसस्सपि अम्हाकं तिरच्छानगतानं यसो सोळसिं कलं नग्घतीति.
एवञ्च पन वत्वा ‘‘इदं ते मञ्ञे सहस्सनेत्तस्स विमान’’न्ति वचनं सुत्वा अहं तं अनुस्सरिं. ‘‘अहञ्हि वेजयन्तं पत्थेन्तो उपोसथकम्मं करोमी’’ति तस्स अत्तनो पत्थनं आचिक्खन्तो आह –
८१०. ‘‘तं विमानं अभिज्झाय, अमरानं सुखेसिनं;
उपोसथं उपवसन्तो, सेमि वम्मिकमुद्धनी’’ति.
तत्थ अभिज्झायाति पत्थेत्वा. अमरानन्ति दीघायुकानं देवानं. सुखेसिनन्ति एसितसुखानं सुखे पतिट्ठितानं.
कं सुत्वा ब्राह्मणो ‘‘इदानि मे ओकासो लद्धो’’ति सोमनस्सप्पत्तो गन्तुं आपुच्छन्तो गाथाद्वयमाह –
८११. ‘‘अहञ्च मिगमेसानो, सपुत्तो पाविसिं वनं;
तं मं मतं वा जीवं वा, नाभिवेदेन्ति ञातका.
८१२. ‘‘आमन्तये भूरिदत्तं, कासिपुत्तं यसस्सिनं;
तया नो समनुञ्ञाता, अपि पस्सेमु ञातके’’ति.
तत्थ नाभिवेदेन्तीति न जानन्ति, कथेन्तोपि नेसं नत्थि. आमन्तयेति आमन्तयामि. कासिपुत्तन्ति कासिराजधीताय पुत्तं.
ततो बोधिसत्तो आह –
८१३. ‘‘एसो हि वत मे छन्दो, यं वसेसि ममन्तिके;
न हि एतादिसा कामा, सुलभा होन्ति मानुसे.
८१४. ‘‘सचे त्वं निच्छसे वत्थुं, मम कामेहि पूजितो;
मया त्वं समनुञ्ञातो, सोत्थिं पस्साहि ञातके’’ति.
महासत्तो गाथाद्वयं वत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं मणिं निस्साय सुखं जीवन्तो कस्सचि नाचिक्खिस्सति, एतस्स सब्बकामददं मणिं दस्सामी’’ति. अथस्स तं ददन्तो आह –
८१५. ‘‘धारयिमं मणिं दिब्यं, पसुं पुत्ते च विन्दति;
अरोगो सुखितो होति, गच्छेवादाय ब्राह्मणा’’ति.
तत्थ पसुं पुत्ते च विन्दतीति इमं मणिं धारयमानो इमस्सानुभावेन पसुञ्च पुत्ते च अञ्ञञ्च यं इच्छति, तं सब्बं लभति.
ततो ब्राह्मणो गाथमाह –
८१६. ‘‘कुसलं पटिनन्दामि, भूरिदत्त वचो तव;
पब्बजिस्सामि जिण्णोस्मि, न कामे अभिपत्थये’’ति.
तस्सत्थो – भूरिदत्त, तव वचनं कुसलं अनवज्जं, तं पटिनन्दामि न पटिक्खिपामि. अहं पन जिण्णो अस्मि, तस्मा पब्बजिस्सामि, न कामे अभिपत्थयामि, किं मे मणिनाति.
बोधिसत्तो आह –
८१७. ‘‘ब्रह्मचरियस्स चे भङ्गो, होति भोगेहि कारियं;
अविकम्पमानो एय्यासि, बहुं दस्सामि ते धन’’न्ति.
तत्थ चे भङ्गोति ब्रह्मचरियवासो नाम दुक्करो, अनभिरतस्स ब्रह्मचरियस्स चे भङ्गो होति, तदा गिहिभूतस्स भोगेहि कारियं होति, एवरूपे काले त्वं निरासङ्को हुत्वा मम सन्तिकं आगच्छेय्यासि, बहुं ते धनं दस्सामीति.
ब्राह्मणो आह –
८१८. ‘‘कुसलं पटिनन्दामि, भूरिदत्त वचो तव;
पुनपि आगमिस्सामि, सचे अत्थो भविस्सती’’ति.
तत्थ पुनपीति पुन अपि, अयमेव वा पाठो.
अथस्स तत्थ अवसितुकामतं ञत्वा महासत्तो नागमाणवके आणापेत्वा ब्राह्मणं मनुस्सलोकं पापेसि. तमत्थं पकासेन्तो सत्था आह –
८१९. ‘‘इदं वत्वा भूरिदत्तो, पेसेसि चतुरो जने;
एथ गच्छथ उट्ठेथ, खिप्पं पापेथ ब्राह्मणं.
८२०. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, उट्ठाय चतुरो जना;
पेसिता भूरिदत्तेन, खिप्पं पापेसु ब्राह्मण’’न्ति.
तत्थ पापेसूति यमुनातो उत्तारेत्वा बाराणसिमग्गं पापयिंसु, पापयित्वा च पन ‘‘तुम्हे गच्छथा’’ति वत्वा नागभवनमेव पच्चागमिंसु.
ब्राह्मणोपि ‘‘तात सोमदत्त, इमस्मिं ठाने मिगं विज्झिम्हा, इमस्मिं सूकर’’न्ति पुत्तस्स आचिक्खन्तो अन्तरामग्गे पोक्खरणिं दिस्वा ‘‘तात सोमदत्त, न्हायामा’’ति वत्वा ‘‘साधु, ताता’’ति वुत्ते उभोपि दिब्बाभरणानि चेव दिब्बवत्थानि च ओमुञ्चित्वा भण्डिकं कत्वा पोक्खरणीतीरे ठपेत्वा ओतरित्वा न्हायिंसु. तस्मिं खणे तानि अन्तरधायित्वा नागभवनमेव अगमंसु. पठमं निवत्थकासावपिलोतिकाव नेसं सरीरे पटिमुञ्चिंसु, धनुसरसत्तियोपि पाकतिकाव अहेसुं. सोमदत्तो ‘‘नासिताम्हा तया, ताता’’ति परिदेवि. अथ नं पिता ‘‘मा चिन्तयि, मिगेसु सन्तेसु अरञ्ञे मिगे वधित्वा जीविकं कप्पेस्सामा’’ति अस्सासेसि. सोमदत्तस्स माता तेसं आगमनं सुत्वा पच्चुग्गन्त्वा घरं नेत्वा अन्नपानेन सन्तप्पेसि. ब्राह्मणो भुञ्जित्वा निद्दं ओक्कमि. इतरा पुत्तं पुच्छि ‘‘तात, एत्तकं कालं कुहिं गतत्था’’ति? ‘‘अम्म, भूरिदत्तनागराजेन अम्हे नागभवनं नीता, ततो उक्कण्ठित्वा इदानि आगता’’ति. ‘‘किञ्चि पन वो रतनं आभत’’न्ति. ‘‘नाभतं अम्मा’’ति. ‘‘किं तुम्हाकं तेन किञ्चि न दिन्न’’न्ति. ‘‘अम्म, भूरिदत्तेन मे पितु सब्बकामददो मणि दिन्नो अहोसि, इमिना पन न गहितो’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति. ‘‘पब्बजिस्सति किरा’’ति. सा ‘‘एत्तकं कालं दारके मम भारं करोन्तो नागभवने वसित्वा इदानि किर पब्बजिस्सती’’ति कुज्झित्वा वीहिभञ्जनदब्बिया पिट्ठिं पोथेन्ती ‘‘अरे, दुट्ठब्राह्मण, पब्बजिस्सामीति किर मणिरतनं न गण्हसि, अथ कस्मा अपब्बजित्वा इधागतोसि, निक्खम मम घरा सीघ’’न्ति सन्तज्जेसि. अथ नं ‘‘भद्दे, मा कुज्झि, अरञ्ञे मिगेसु सन्तेसु अहं तं पोसेस्सामी’’ति वत्वा पुत्तेन सद्धिं अरञ्ञं गन्त्वा पुरिमनियामेनेव जीविकं कप्पेसि.
तदा दक्खिणमहासमुद्दस्स दिसाभागे सिम्बलिवासी एको गरुळो पक्खवातेहि समुद्दे उदकं वियूहित्वा एकं नागराजानं सीसे गण्हि. तदाहि सुपण्णा नागं गहेतुं अजाननकायेव, पच्छा पण्डरजातके जानिंसु. सो पन तं सीसे गहेत्वापि उदके अनोत्थरन्तेयेव उक्खिपित्वा ओलम्बन्तं आदाय हिमवन्तमत्थकेन पायासि. तदा चेको कासिरट्ठवासी ब्राह्मणो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तप्पदेसे पण्णसालं मापेत्वा पटिवसति. तस्स चङ्कमनकोटियं महानिग्रोधरुक्खो अत्थि. सो तस्स मूले दिवाविहारं करोति. सुपण्णो निग्रोधमत्थकेन नागं हरति. नागो ओलम्बन्तो मोक्खत्थाय नङ्गुट्ठेन निग्रोधविटपं वेठेसि. सुपण्णो तं अजानन्तोव महब्बलताय आकासे पक्खन्दियेव. निग्रोधरुक्खो समूलो उप्पाटितो. सुपण्णो नागं सिम्बलिवनं नेत्वा तुण्डेन पहरित्वा कुच्छिं फालेत्वा नागमेदं खादित्वा सरीरं समुद्दकुच्छिम्हि छड्डेसि. निग्रोधरुक्खो पतन्तो महासद्दमकासि. सुपण्णो ‘‘किस्स एसो सद्दो’’ति अधो ओलोकेन्तो निग्रोधरुक्खं दिस्वा ‘‘कुतो एस मया उप्पाटितो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘तापसस्स चङ्कमनकोटिया निग्रोधो एसो’’ति तथतो ञत्वा ‘‘अयं तस्स बहूपकारो, ‘अकुसलं नु खो मे पसुतं, उदाहु नो’ति तमेव पुच्छित्वा जानिस्सामी’’ति माणवकवेसेन तस्स सन्तिकं अगमासि.
तस्मिं खणे तापसो तं ठानं समं करोति. सुपण्णराजा तापसं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो अजानन्तो विय ‘‘किस्स ठानं, भन्ते, इद’’न्ति पुच्छि. ‘‘उपासक, एको सुपण्णो भोजनत्थाय नागं हरन्तो नागेन मोक्खत्थाय निग्रोधविटपं नङ्गुट्ठेन वेठितायपि अत्तनो महब्बलताय पक्खन्तित्वा गतो, अथ निग्रोधरुक्खो उप्पाटितो, इदं तस्स उप्पाटितट्ठान’’न्ति. ‘‘किं पन, भन्ते, तस्स सुपण्णस्स अकुसलं होति, उदाहु नो’’ति? ‘‘सचे न जानाति, अचेतनकम्मं नाम अकुसलं न होती’’ति. ‘‘किं नागस्स पन, भन्ते’’ति? ‘‘सो इमं नासेतुं न गण्हि, मोक्खत्थाय गण्हि, तस्मा तस्सपि न होतियेवा’’ति. सुपण्णो तापसस्स तुस्सित्वा ‘‘भन्ते, अहं सो सुपण्णराजा, तुम्हाकञ्हि पञ्हवेय्याकरणेन तुट्ठो. तुम्हे अरञ्ञे वसथ, अहञ्चेकं अलम्पायनमन्तं जानामि, अनग्घो मन्तो. तमहं तुम्हाकं आचरियभागं कत्वा दम्मि, पटिग्गण्हथ न’’न्ति आह. ‘‘अलं मय्हं मन्तेन, गच्छथ तुम्हे’’ति. सो तं पुनप्पुनं याचित्वा सम्पटिच्छापेत्वा मन्तं दत्वा ओसधानि आचिक्खित्वा पक्कामि.
गरुळकण्डं निट्ठितं.
कीळनकण्डं
तस्मिं काले बाराणसियं एको दलिद्दब्राह्मणो बहुं इणं गहेत्वा इणसामिकेहि चोदियमानो ‘‘किं मे इध वासेन, अरञ्ञं पविसित्वा मतं सेय्यो’’ति निक्खमित्वा वनं पविसित्वा अनुपुब्बेन तं अस्समपदं पत्वा तापसं वत्तसम्पदाय आराधेसि. तापसो ‘‘अयं ब्राह्मणो मय्हं अतिविय उपकारको, सुपण्णराजेन दिन्नं दिब्बमन्तमस्स दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘ब्राह्मण, अहं अलम्पायनमन्तं जानामि, तं ते दम्मि, गण्हाहि न’’न्ति वत्वा ‘‘अलं, भन्ते, न मय्हं मन्तेनत्थो’’ति वुत्तेपि पुनप्पुनं वत्वा निप्पीळेत्वा सम्पटिच्छापेत्वा अदासियेव. तस्स च मन्तस्स अनुच्छविकानि ओसधानि चेव मन्तुपचारञ्च सब्बं कथेसि. ब्राह्मणो ‘‘लद्धो मे जीवितुपायो’’ति कतिपाहं वसित्वा ‘‘वाताबाधो मे, भन्ते, बाधती’’ति अपदेसं कत्वा तापसेन विस्सज्जितो तं वन्दित्वा खमापेत्वा अरञ्ञा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन यमुनाय तीरं पत्वा तं मन्तं सज्झायन्तो महामग्गं गच्छति.
तस्मिं काले सहस्समत्ता भूरिदत्तस्स परिचारिका नागमाणविका तं सब्बकामददं मणिरतनं आदाय नागभवना निक्खमित्वा यमुनातीरे वालुकरासिम्हि ठपेत्वा तस्स ओभासेन सब्बरत्तिं उदककीळं कीळित्वा अरुणुग्गमने सब्बालङ्कारेन अलङ्करित्वा मणिरतनं परिवारेत्वा सिरिं पवेसयमाना निसीदिंसु. ब्राह्मणोपि मन्तं सज्झायन्तो तं ठानं पापुणि. ता मन्तसद्दं सुत्वाव ‘‘इमिना सुपण्णेन भवितब्ब’’न्ति मरणभयतज्जिता मणिरतनं अग्गहेत्वा पथवियं निमुज्जित्वा नागभवनं अगमिंसु. ब्राह्मणोपि मणिरतनं दिस्वा ‘‘इदानेव मे मन्तो समिद्धो’’ति तुट्ठमानसो मणिरतनं आदाय पायासि. तस्मिं खणे नेसादब्राह्मणो सोमदत्तेन सद्धिं मिगवधाय अरञ्ञं पविसन्तो तस्स हत्थे तं मणिरतनं दिस्वा पुत्तं आह ‘‘तात, ननु एसो अम्हाकं भूरिदत्तेन दिन्नो मणी’’ति? ‘‘आम, तात, एसो मणी’’ति. ‘‘तेन हिस्स अगुणं कथेत्वा इमं ब्राह्मणं वञ्चेत्वा गण्हामेतं मणिरतन’’न्ति. ‘‘तात, पुब्बे भूरिदत्तेन दीयमानं न गण्हि, इदानि पनेस ब्राह्मणो तञ्ञेव वञ्चेस्सति, तुण्ही होही’’ति. ब्राह्मणो ‘‘होतु, तात, पस्ससि एतस्स वा मम वा वञ्चनभाव’’न्ति अलम्पायनेन सद्धिं सल्लपन्तो आह –
८२१. ‘‘मणिं पग्गय्ह मङ्गल्यं, साधुवित्तं मनोरमं;
सेलं ब्यञ्जनसम्पन्नं, को इमं मणिमज्झगा’’ति.
तत्थ मङ्गल्यन्ति मङ्गलसम्मतं सब्बकामददं. को इमन्ति कुहिं इमं मणिं अधिगतोसि.
ततो अलम्पायनो गाथमाह –
८२२. ‘‘लोहितक्खसहस्साहि, समन्ता परिवारितं;