२२. महानिपातो
[५३८] १. मूगपक्खजातकवण्णना
मा पण्डिच्चयं विभावयाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो महाभिनिक्खमनं आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना भगवतो नेक्खम्मपारमिं वण्णयन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, इदानि मम पूरितपारमिस्स रज्जं छड्डेत्वा महाभिनिक्खमनं नाम अनच्छरियं. अहञ्हि पुब्बे अपरिपक्के ञाणे पारमियो पूरेन्तोपि रज्जं छड्डेत्वा निक्खन्तोयेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते कासिरट्ठे बाराणसियं कासिराजा नाम धम्मेन रज्जं कारेसि. तस्स सोळससहस्सा इत्थियो अहेसुं. तासु एकापि पुत्तं वा धीतरं वा न लभि. नागरा ‘‘अम्हाकं रञ्ञो वंसानुरक्खको एकोपि पुत्तो नत्थी’’ति राजङ्गणे सन्निपतित्वा कुसजातके (जा. २.२०.१ आदयो) आगतनयेनेव राजानं एवमाहंसु ‘‘देव, पुत्तं पत्थेथा’’ति. राजा तेसं वचनं सुत्वा सोळससहस्सा इत्थियो ‘‘तुम्हे पुत्तं पत्थेथा’’ति आणापेसि. ता चन्दादीनं देवतानं आयाचनउपट्ठानादीनि कत्वा पत्थेन्तियोपि पुत्तं वा धीतरं वा न लभिंसु. अग्गमहेसी पनस्स मद्दराजधीता चन्दादेवी नाम सीलसम्पन्ना अहोसि. राजा ‘‘भद्दे, त्वम्पि पुत्तं पत्थेही’’ति आह. सा पुण्णमदिवसे उपोसथं समादियित्वा चूळसयने निपन्नाव अत्तनो सीलं आवज्जेत्वा ‘‘सचाहं अखण्डसीला इमिना मे सच्चेन पुत्तो उप्पज्जतू’’ति सच्चकिरियं अकासि.
तस्सा सीलतेजेन सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘चन्दादेवी पुत्तं पत्थेति, हन्दाहं पुत्तं दस्सामी’’ति तस्सानुच्छविकं पुत्तं उपधारेन्तो बोधिसत्तं पस्सि. बोधिसत्तोपि तदावीसतिवस्सानि बाराणसियं रज्जं कारेत्वा ततो चुतो उस्सदनिरये निब्बत्तित्वा असीतिवस्ससहस्सानि तत्थ पच्चित्वा ततो चवित्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति. तत्थापि यावतायुकं ठत्वा ततो चवित्वा उपरिदेवलोकं गन्तुकामो अहोसि. सक्को तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मारिस, तयि मनुस्सलोके उप्पन्ने पारमियो च ते पूरिस्सन्ति, महाजनस्स वुड्ढि च भविस्सति, अयं कासिरञ्ञो चन्दादेवी नाम अग्गमहेसी पुत्तं पत्थेति, तस्सा कुच्छियं उप्पज्जाही’’ति वत्वा अञ्ञेसञ्च चवनधम्मानं पञ्चसतानं देवपुत्तानं पटिञ्ञं गहेत्वा सकट्ठानमेव अगमासि. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पञ्चहि देवपुत्तसतेहि सद्धिं देवलोकतो चवित्वा सयं चन्दादेविया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. इतरे पन देवपुत्ता अमच्चभरियानं कुच्छीसु पटिसन्धिं गण्हिंसु.
तदा चन्दादेविया कुच्छि वजिरपुण्णा विय अहोसि. सा गब्भस्स पतिट्ठितभावं ञत्वा रञ्ञो आरोचेसि. तं सुत्वा राजा गब्भस्स परिहारं दापेसि. सा परिपुण्णगब्भा दसमासच्चयेन धञ्ञपुञ्ञलक्खणसम्पन्नं पुत्तं विजायि. तं दिवसमेव अमच्चगेहेसु पञ्च कुमारसतानि जायिंसु. तस्मिं खणे राजा अमच्चगणपरिवुतो महातले निसिन्नो अहोसि. अथस्स ‘‘पुत्तो, ते देव, जातो’’ति आरोचयिंसु. तेसं वचनं सुत्वा रञ्ञो पुत्तपेमं उप्पज्जित्वा छवियादीनि छिन्दित्वा अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासि, अब्भन्तरे पीति उप्पज्जि, हदयं सीतलं जातं. सो अमच्चे पुच्छि ‘‘तुट्ठा नु खो तुम्हे, मम पुत्तो जातो’’ति? ‘‘किं कथेथ, देव, मयं पुब्बे अनाथा, इदानि पन सनाथा जाता, सामिको नो लद्धो’’ति आहंसु. राजा महासेनगुत्तं पक्कोसापेत्वा आणापेसि ‘‘मम पुत्तस्स परिवारो लद्धुं वट्टति, गच्छ त्वं अमच्चगेहेसु अज्ज जाता दारका कित्तका नामाति ओलोकेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा अमच्चगेहानि गन्त्वा ओलोकेन्तो पञ्च कुमारसतानि दिस्वा पुनागन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि.
राजा पञ्चन्नं दारकसतानं कुमारपसाधनानि पेसेत्वा पुन पञ्च धातिसतानि च दापेसि. महासत्तस्स पन अतिदीघादिदोसवज्जिता अलम्बत्थनियो मधुरथञ्ञायो चतुसट्ठि धातियो अदासि. अतिदीघाय हि इत्थिया पस्से निसीदित्वा थञ्ञं पिवतो दारकस्स गीवा दीघा होति, अतिरस्साय पस्से निसीदित्वा थञ्ञं पिवन्तो दारको निप्पीळितखन्धट्ठिको होति, अतिकिसाय पस्से निसीदित्वा थञ्ञं पिवतो दारकस्स ऊरू रुज्जन्ति, अतिथूलाय पस्से निसीदित्वा थञ्ञं पिवन्तो दारको पक्खपादो होति, अतिकाळिकाय खीरं अतिसीतलं होति, अतिओदाताय खीरं अतिउण्हं होति, लम्बत्थनिया पस्से निसीदित्वा थञ्ञं पिवन्तो दारको निप्पीळितनासिको होति. कासानञ्च पन इत्थीनं खीरं अतिअम्बिलं होति, सासानञ्च पन इत्थीनं खीरं अतिकटुकादिभेदं होति, तस्मा ते सब्बेपि दोसे विवज्जेत्वा अलम्बत्थनियो मधुरथञ्ञायो चतुसट्ठि धातियो दत्वा महन्तं सक्कारं कत्वा चन्दादेवियापि वरं अदासि. सापि गहितकं कत्वा ठपेसि.
राजा कुमारस्स नामग्गहणदिवसे लक्खणपाठके ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा तेसं महन्तं सक्कारं कत्वा कुमारस्स अन्तरायाभावं पुच्छि. ते तस्स लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘महाराज, धञ्ञपुञ्ञलक्खणसम्पन्नो अयं कुमारो, तिट्ठतु एकदीपो, द्विसहस्सपरिवारानं चतुन्नम्पि महादीपानं रज्जं कारेतुं समत्थो होति, नास्स कोचि अन्तरायो पञ्ञायती’’ति वदिंसु. राजा तेसं वचनं सुत्वा तुस्सित्वा कुमारस्स नामं करोन्तो यस्मा कुमारस्स जातदिवसे सकलकासिरट्ठे देवो वस्सि, यस्मा च रञ्ञो चेव अमच्चानञ्च हदयं सीतलं जातं, यस्मा च तेमयमानो जातो, तस्मा ‘‘तेमियकुमारो’’तिस्स नामं अकासि. अथ नं धातियो एकमासिकं अलङ्करित्वा रञ्ञो सन्तिकं आनयिंसु. राजा पियपुत्तं आलिङ्गित्वा सीसे चुम्बित्वा अङ्के निसीदापेत्वा रमयमानो निसीदि.
तस्मिं खणे चत्तारो चोरा आनीता. राजा ते दिस्वा ‘‘तेसु एकस्स चोरस्स सकण्टकाहि कसाहि पहारसहस्सं करोथ, एकस्स सङ्खलिकाय बन्धित्वा बन्धनागारपवेसनं करोथ, एकस्स सरीरे सत्तिपहारं करोथ, एकस्स सूलारोपनं करोथा’’ति आणापेसि. अथ महासत्तो पितु वचनं सुत्वा भीततसितो हुत्वा ‘‘अहो मम पिता रज्जं निस्साय अतिभारियं निरयगामिकम्मं अकासी’’ति चिन्तेसि. पुनदिवसे पन तं सेतच्छत्तस्स हेट्ठा अलङ्कतसिरिसयने निपज्जापेसुं. सो थोकं निद्दायित्वा पबुद्धो अक्खीनि उम्मीलेत्वा सेतच्छत्तं ओलोकेन्तो महन्तं सिरिविभवं पस्सि. अथस्स पकतियापि भीततसितस्स अतिरेकतरं भयं उप्पज्जि. सो ‘‘कुतो नु खो अहं इमं चोरगेहं आगतोम्ही’’ति उपधारेन्तो जातिस्सरञाणेन देवलोकतो आगतभावं ञत्वा ततो परं ओलोकेन्तो उस्सदनिरये पक्कभावं पस्सि, ततो परं ओलोकेन्तो तस्मिंयेव नगरे राजभावं अञ्ञासि.
अथस्स ‘‘अहं वीसतिवस्सानि बाराणसियं रज्जं कारेत्वा असीतिवस्ससहस्सानि उस्सदनिरये पच्चिं, इदानि पुनपि इमस्मिंयेव चोरगेहे निब्बत्तोम्हि, पिता मे हिय्यो चतूसु चोरेसु आनीतेसु तथारूपं फरुसं निरयसंवत्तनिकं कथं कथेसि, सचाहं रज्जं कारेस्सामि, पुनपि निरये निब्बत्तित्वा महादुक्खं अनुभविस्सामी’’ति आवज्जेन्तस्स महन्तं भयं उप्पज्जि. बोधिसत्तस्स कञ्चनवण्णं सरीरं हत्थेन परिमद्दितं पदुमं विय मिलातं दुब्बण्णं अहोसि. सो ‘‘कथं नु खो इमम्हा चोरगेहा मुच्चेय्य’’न्ति चिन्तेन्तो निपज्जि. अथ नं एकस्मिं अत्तभावे मातुभूतपुब्बा छत्ते अधिवत्था देवधीता अस्सासेत्वा ‘‘तात तेमियकुमार, मा भायि, मा सोचि, मा चिन्तयि. सचे इतो मुच्चितुकामोसि, त्वं अपीठसप्पीपि पीठसप्पी विय होहि, अबधिरोपि बधिरो विय होहि, अमूगोपि मूगो विय होहि, इमानि तीणि अङ्गानि अधिट्ठाय अत्तनो पण्डितभावं मा पकासेही’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१. ‘‘मा पण्डिच्चयं विभावय, बालमतो भव सब्बपाणिनं;
सब्बो तं जनो ओचिनायतु, एवं तव अत्थो भविस्सती’’ति.
तत्थ पण्डिच्चयन्ति पण्डिच्चं, अयमेव वा पाठो. बालमतोति बालो इति सम्मतो. सब्बो जनोति सकलो अन्तोजनो चेव बहिजनो च. ओचिनायतूति ‘‘नीहरथेतं काळकण्णि’’न्ति अवमञ्ञतु, अवजानातूति अत्थो.
सो तस्सा वचनेन अस्सासं पटिलभित्वा –
२. ‘‘करोमि ते तं वचनं, यं मं भणसि देवते;
अत्थकामासि मे अम्म, हितकामासि देवते’’ति. –
इमं गाथं वत्वा तानि तीणि अङ्गानि अधिट्ठासि. सा च देवधीता अन्तरधायि. राजा पुत्तस्स अनुक्कण्ठनत्थाय तानि पञ्च कुमारसतानि तस्स सन्तिकेयेव ठपेसि. ते दारका थञ्ञत्थाय रोदन्ति परिदेवन्ति. महासत्तो पन निरयभयतज्जितो ‘‘रज्जतो मे सुस्सित्वा मतमेव सेय्यो’’ति न रोदति न परिदेवति. अथस्स धातियो तं पवत्तिं ञत्वा चन्दादेविया आरोचयिंसु. सापि रञ्ञो आरोचेसि. राजा नेमित्तके ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा पुच्छि. अथ ब्राह्मणा आहंसु ‘‘देव, कुमारस्स पकतिवेलं अतिक्कमित्वा थञ्ञं दातुं वट्टति, एवं सो रोदमानो थनं दळ्हं गहेत्वा सयमेव पिविस्सती’’ति. ततो पट्ठाय धातियो कुमारस्स पकतिवेलं अतिक्कमित्वा थञ्ञं देन्ति. ददमाना च कदाचि एकवारं अतिक्कमित्वा देन्ति, कदाचि सकलदिवसं खीरं न देन्ति.
वीमंसनकण्डं
सो निरयभयतज्जितो सुस्सन्तोपि थञ्ञत्थाय न रोदति, न परिदेवति. अथ नं अरोदन्तम्पि दिस्वा ‘‘पुत्तो मे छातो’’ति माता वा थञ्ञं पायेति, कदाचि धातियो वा पायेन्ति. सेसदारका थञ्ञं अलद्धवेलायमेव रोदन्ति परिदेवन्ति. महासत्तो पन निरयभयतज्जितो न रोदति, न परिदेवति, न निद्दायति, न हत्थपादे समिञ्जति, न सद्दं करोति. अथस्स धातियो ‘‘पीठसप्पीनं हत्थपादा नाम न एवरूपा होन्ति, मूगानं हनुकपरियोसानं नाम न एवरूपं होति, बधिरानं कण्णसोतानि नाम न एवरूपानि होन्ति, भवितब्बमेत्थ कारणेन, वीमंसिस्साम न’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘खीरेन ताव नं वीमंसिस्सामा’’ति सकलदिवसं खीरं न देन्ति. सो सुस्सन्तोपि खीरत्थाय सद्दं न करोति. अथस्स माता ‘‘पुत्तो मे छातो’’ति सयमेव थञ्ञं पायेति. एवं अन्तरन्तरा खीरं अदत्वा एकसंवच्छरं वीमंसन्तापिस्स अन्तरं न पस्सिंसु.
ततो अमच्चादयो रञ्ञो आरोचेसुं ‘‘एकवस्सिकदारका नाम पूवखज्जकं पियायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति पञ्च कुमारसतानि तस्स सन्तिकेयेव निसीदापेत्वा नानापूवखज्जकानि उपनामेत्वा बोधिसत्तस्स अविदूरे ठपेत्वा ‘‘यथारुचि तानि पूवखज्जकानि गण्हथा’’ति पटिच्छन्नट्ठाने तिट्ठन्ति. सेसदारका कलहं करोन्ता अञ्ञमञ्ञं पहरन्ता तं तं गहेत्वा खादन्ति. महासत्तो पन अत्तानं ओवदित्वा ‘‘तात तेमियकुमार, निरयभयं इच्छन्तो पूवखज्जकं इच्छाही’’ति निरयभयतज्जितो पूवखज्जकं न ओलोकेसि. एवं पूवखज्जकेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘द्विवस्सिकदारका नाम फलाफलं पियायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति नानाफलानि उपनामेत्वा बोधिसत्तस्स अविदूरे ठपेत्वा वीमंसिंसु. सेसदारका कलहं कत्वा युज्झन्ता तं तं गहेत्वा खादन्ति. सो निरयभयतज्जितो तम्पि न ओलोकेसि. एवं फलाफलेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘तिवस्सिकदारका नाम कीळनभण्डकं पियायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति नानासुवण्णमयानि हत्थिअस्सरूपकादीनि कारापेत्वा बोधिसत्तस्स अविदूरे ठपेसुं. सेसदारका अञ्ञमञ्ञं विलुम्पन्ता गण्हिंसु. महासत्तो पन न किञ्चि ओलोकेसि. एवं कीळनभण्डकेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘चतुवस्सिकदारका नाम भोजनं पियायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति नानाभोजनानि उपनामेसुं. सेसदारका तं पिण्डं पिण्डं कत्वा भुञ्जन्ति. महासत्तो पन अत्तानं ओवदित्वा ‘‘तात तेमियकुमार, अलद्धभोजनानं ते अत्तभावानं गणना नाम नत्थी’’ति निरयभयतज्जितो तम्पि न ओलोकेसि. अथस्स माता सयमेव हदयेन भिज्जमानेन विय असहन्तेन सहत्थेन भोजनं भोजेसि. एवं भोजनेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘पञ्चवस्सिकदारका नाम अग्गिनो भायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति राजङ्गणे अनेकद्वारयुत्तं महन्तं गेहं कारेत्वा तालपण्णेहि छादेत्वा तं सेसदारकेहि परिवुतं तस्स मज्झे निसीदापेत्वा अग्गिं देन्ति. सेसदारका अग्गिं दिस्वा विरवन्ता पलायिंसु. महासत्तो पन चिन्तेसि ‘‘निरयअग्गिसन्तापनतो इदमेव अग्गिसन्तापनं सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन वरतर’’न्ति निरोधसमापन्नो महाथेरो विय निच्चलोव अहोसि. अथ नं अग्गिम्हि आगच्छन्ते गहेत्वा अपनेन्ति. एवं अग्गिनापि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘छवस्सिकदारका नाम मत्तहत्थिनो भायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति एकं हत्थिं सुसिक्खितं सिक्खापेत्वा बोधिसत्तं सेसदारकेहि परिवुतं राजङ्गणे निसीदापेत्वा तं हत्थिं मुञ्चन्ति. सो कोञ्चनादं नदन्तो सोण्डाय भूमियं पोथेन्तो भयं दस्सेन्तो आगच्छति. सेसदारका तं दिस्वा मरणभयभीता दिसाविदिसासु पलायिंसु. महासत्तो पन मत्तहत्थिं आगच्छन्तं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘चण्डनिरये पच्चनतो चण्डहत्थिनो हत्थे मरणमेव सेय्यो’’ति निरयभयतज्जितो तत्थेव निसीदि. सुसिक्खितो हत्थी महासत्तं पुप्फकलापं विय उक्खिपित्वा अपरापरं कत्वा अकिलमेत्वाव गच्छति. एवं हत्थिनापि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘सत्तवस्सिकदारका नाम सप्पस्स भायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति बोधिसत्तं सेसदारकेहि सद्धिं राजङ्गणे निसीदापेत्वा उद्धटदाठे कतमुखबन्धे सप्पे विस्सज्जेसुं. सेसदारका ते दिस्वा विरवन्ता पलायिंसु. महासत्तो पन निरयभयं आवज्जेत्वा ‘‘चण्डसप्पस्स मुखे विनासमेव वरतर’’न्ति निरोधसमापन्नो महाथेरो विय निच्चलोव अहोसि. अथस्स सप्पो सकलसरीरं वेठेत्वा मत्थके फणं कत्वा अच्छि. तदापि सो निच्चलोव अहोसि. एवं सप्पेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘अट्ठवस्सिकदारका नाम नटसमज्जं पियायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति तं पञ्चदारकसतेहि सद्धिं राजङ्गणे निसीदापेत्वा नटसमज्जं कारापेसुं. सेसदारका तं नटसमज्जं दिस्वा ‘‘साधु साधू’’ति वदन्ता महाहसितं हसन्ति. महासत्तो पन ‘‘निरये निब्बत्तकाले तव खणमत्तम्पि हासो वा सोमनस्सं वा नत्थी’’ति निरयभयं आवज्जेत्वा निच्चलोव अहोसि, तं न ओलोकेसि. एवं नटसमज्जेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो ‘‘नववस्सिकदारका नाम असिनो भायन्ति, तेन नं वीमंसिस्सामा’’ति तं पञ्चदारकसतेहि सद्धिं राजङ्गणे निसीदापेत्वा दारकानं कीळनकाले एको पुरिसो फलिकवण्णं असिं गहेत्वा परिब्भमन्तो नदन्तो वग्गन्तो तासेन्तो लङ्घन्तो अप्फोटेन्तो महासद्दं करोन्तो ‘‘कासिरञ्ञो किर काळकण्णी एको पुत्तो अत्थि, सो कुहिं, सीसमस्स छिन्दिस्सामी’’ति अभिधावति. तं पुरिसं दिस्वा सेसदारका भीततसिता हुत्वा विरवन्ता दिसाविदिसासु पलायिंसु. महासत्तो पन निरयभयं आवज्जेत्वा अजानन्तो विय निसीदि. अथ नं सो पुरिसो असिना सीसे परामसित्वा ‘‘सीसं ते छिन्दिस्सामी’’ति तासेन्तोपि तासेतुं असक्कोन्तो अपगमि. एवं खग्गेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो दसवस्सिककाले पनस्स बधिरभाववीमंसनत्थं सिरिसयने निसीदापेत्वा साणिया परिक्खिपापेत्वा चतूसु पस्सेसु छिद्दानि कत्वा तस्स अदस्सेत्वा हेट्ठासयने सङ्खधमके निसीदापेत्वा एकप्पहारेनेव सङ्खे धमापेन्ति, एकनिन्नादं अहोसि. अमच्चा चतूसु पस्सेसु ठत्वा साणिया छिद्देहि ओलोकेन्तापि महासत्तस्स एकदिवसम्पि सतिसम्मोसं वा हत्थपादविकारं वा फन्दनमत्तं वा न पस्सिंसु. एवं एकसंवच्छरं सङ्खसद्देनपि अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो परम्पि एकादसवस्सिककाले एकसंवच्छरं तथेव भेरिसद्देन वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो द्वादसवस्सिककाले ‘‘दीपेन नं वीमंसिस्सामा’’ति ‘‘रत्तिभागे अन्धकारे हत्थं वा पादं वा फन्दापेति नु खो, नो’’ति घटेसु दीपे जालेत्वा सेसदीपे निब्बापेत्वा थोकं अन्धकारे सयापेत्वा घटेहि दीपे उक्खिपित्वा एकप्पहारेनेव आलोकं कत्वा इरियापथं उपधारेन्ति. एवं दीपेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स किञ्चि फन्दनमत्तम्पि न पस्सिंसु.
ततो तेरसवस्सिककाले ‘‘फाणितेन नं वीमंसिस्सामा’’ति सकलसरीरं फाणितेन मक्खेत्वा बहुमक्खिके ठाने निपज्जापेसुं. मक्खिका उट्ठहन्ति, ता तस्स सकलसरीरं परिवारेत्वा सूचीहि विज्झमाना विय खादन्ति. सो निरोधसमापन्नो महाथेरो विय निच्चलोव अहोसि. एवं फाणितेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स किञ्चि फन्दनमत्तम्पि न पस्सिंसु.
अथस्स चुद्दसवस्सिककाले ‘‘इदानि पनेस महल्लको जातो सुचिकामो असुचिजिगुच्छको, असुचिना नं वीमंसिस्सामा’’ति ततो पट्ठाय नं नेव न्हापेन्ति न च आचमापेन्ति. सो उच्चारपस्सावं कत्वा तत्थेव पलिपन्नो सयति. दुग्गन्धभावेन पनस्स अन्तरुधीनं निक्खमनकालो विय अहोसि, असुचिगन्धेन मक्खिका खादन्ति. सो निच्चलोव अहोसि. अथ नं परिवारेत्वा ठिता धातियो आहंसु ‘‘तात तेमियकुमार, त्वं महल्लको जातो, को तं सब्बदा पटिजग्गिस्सति, किं न लज्जसि, कस्मा निपन्नोसि, उट्ठाय ते सरीरं पटिजग्गाही’’ति अक्कोसन्ति परिभासन्ति. सो तथारूपे पटिकूले गूथरासिम्हि निमुग्गोपि दुग्गन्धभावेन योजनसतमत्थके ठितानम्पि हदयुप्पतनसमत्थस्स गूथनिरयस्स दुग्गन्धभावं आवज्जेत्वा निच्चलोव अहोसि. एवं असुचिनापि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
ततो पन्नरसवस्सिककाले ‘‘अङ्गारेन नं वीमंसिस्सामा’’ति अथस्स हेट्ठामञ्चके अग्गिकपल्लानि ठपयिंसु ‘‘अप्पेव नाम उण्हेन पीळितो दुक्खवेदनं असहन्तो विप्फन्दनाकारं दस्सेय्या’’ति. अथस्स सरीरे फोटानि उट्ठहन्ति. महासत्तो ‘‘अवीचिनिरयसन्तापो योजनसतमत्थके फरति, तम्हा दुक्खतो इदं दुक्खं सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन वरतर’’न्ति अधिवासेत्वा निच्चलोव अहोसि. अथस्स मातापितरो भिज्जमानहदया विय मनुस्से पटिक्कमापेत्वा तं ततो अग्गिसन्तापनतो अपनेत्वा ‘‘तात तेमियकुमार, मयं तव अपीठसप्पिआदिभावं जानाम. न हि एतेसं एवरूपानि हत्थपादकण्णसोतानि होन्ति, त्वं अम्हेहि पत्थेत्वा लद्धपुत्तको, मा नो नासेहि, सकलजम्बुदीपे वसन्तानं राजूनं सन्तिके गरहतो नो मोचेही’’ति याचिंसु. एवं सो तेहि याचितोपि असुणन्तो विय हुत्वा निच्चलोव निपज्जि. अथस्स मातापितरो रोदमाना परिदेवमाना पटिक्कमन्ति. एकदा माता एकिका उपसङ्कमित्वा याचति, एकदा पिता एककोव उपसङ्कमित्वा याचति. एवं एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
अथस्स सोळसवस्सिककाले अमच्चब्राह्मणादयो चिन्तयिंसु ‘‘पीठसप्पी वा होतु, मूगो वा बधिरो वा होतु, वये परिणते रजनीये अरज्जन्ता नाम नत्थि, दुस्सनीये अदुस्सन्ता नाम नत्थि, समये सम्पत्ते पुप्फविकसनं विय हि धम्मता एसा, नाटकानम्पिस्स पच्चुपट्ठापेत्वा ताहि नं वीमंसिस्सामा’’ति. ततो उत्तमरूपधरा देवकञ्ञायो विय विलाससम्पन्ना नाटकित्थियो पक्कोसापेत्वा ‘‘या कुमारं हसापेतुं वा किलेसेहि बन्धितुं वा सक्कोति, सा तस्स अग्गमहेसी भविस्सती’’ति वत्वा कुमारं गन्धोदकेन न्हापेत्वा देवपुत्तं विय अलङ्करित्वा देवविमानसदिसे सिरिगब्भे सुपञ्ञत्ते सिरिसयने आरोपेत्वा गन्धदामपुप्फदामधूमवासचुण्णादीहि अन्तोगब्भं एकगन्धसमोदकं कत्वा पटिक्कमिंसु. अथ नं ता इत्थियो परिवारेत्वा नच्चगीतेहि चेव मधुरवचनादीहि च नानप्पकारेहि अभिरमापेतुं वायमिंसु. सो बुद्धिसम्पन्नताय ता इत्थियो अनोलोकेत्वा ‘‘इमा इत्थियो मम सरीरसम्फस्सं मा विन्दन्तू’’ति अधिट्ठहित्वा अस्सासपस्सासे सन्निरुम्भि, अथस्स सरीरं थद्धं अहोसि. ता तस्स सरीरसम्फस्सं अविन्दन्तियो हुत्वा ‘‘थद्धसरीरो एस, नायं मनुस्सो, यक्खो भविस्सती’’ति भीततसिता हुत्वा अत्तानं सन्धारेतुं असक्कोन्तियो पलायिंसु. एवं नाटकेनपि एकसंवच्छरं अन्तरन्तरा वीमंसन्तापिस्स नेव अन्तरं पस्सिंसु.
एवं सोळस संवच्छरानि सोळसहि महावीमंसाहि चेव अनेकाहि खुद्दकवीमंसाहि च वीमंसमानापि तस्स चित्तं परिग्गण्हितुं नासक्खिंसु.
वीमंसनकण्डं निट्ठितं.
रज्जयाचनकण्डं
ततो राजा विप्पटिसारी हुत्वा लक्खणपाठके ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा ‘‘तुम्हे कुमारस्स जातकाले ‘धञ्ञपुञ्ञलक्खणसम्पन्नो अयं कुमारो, नास्स कोचि अन्तरायो पञ्ञायती’ति मे कथयित्थ, इदानि पन सो पीठसप्पी मूगबधिरो जातो, कथा वो न समेती’’ति आह. ब्राह्मणा वदिंसु ‘‘महाराज, आचरियेहि अदिट्ठकं नाम नत्थि, अपिच खो पन, देव, ‘राजकुलेहि पत्थेत्वा लद्धपुत्तको काळकण्णी’ति वुत्ते ‘तुम्हाकं दोमनस्सं सिया’ति न कथयिम्हा’’ति. अथ ने राजा एवमाह ‘‘इदानि पन किं कातुं वट्टती’’ति? ‘‘महाराज, इमस्मिं कुमारे इमस्मिं गेहे वसन्ते तयो अन्तराया पञ्ञायिस्सन्ति – जीवितस्स वा अन्तरायो, सेतच्छत्तस्स वा अन्तरायो, अग्गमहेसिया वा अन्तरायो’’ति. ‘‘तस्मा, देव, पपञ्चं अकत्वा अवमङ्गलरथे अवमङ्गलअस्से योजेत्वा तत्थ नं निपज्जापेत्वा पच्छिमद्वारेन नीहरित्वा आमकसुसाने चतुब्भित्तिकं आवाटं खणित्वा निखणितुं वट्टती’’ति. राजा अन्तरायभयेन भीतो तेसं वचनं ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.
तदा चन्दादेवी तं पवत्तिं सुत्वा तुरिततुरिताव एकिका राजानं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘देव, तुम्हेहि मय्हं वरो दिन्नो, मया च गहितको कत्वा ठपितो, इदानि तं मे देथा’’ति याचि. ‘‘गण्हाहि, देवी’’ति. ‘‘देव, पुत्तस्स मे रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘किंकारणा, देवा’’ति. ‘‘पुत्तो, ते देवि, काळकण्णी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, यावजीवं अददन्तापि सत्त वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, छ वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, पञ्च वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, चत्तारि वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, तीणि वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, द्वे वस्सानि देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, एकवस्सं रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, सत्त मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, छ मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, पञ्च मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, चत्तारि मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, तीणि मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, द्वे मासानि रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, एकमासं रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, अड्ढमासं रज्जं देथा’’ति. ‘‘न सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, देव, सत्त दिवसानि रज्जं देथा’’ति. राजा ‘‘साधु, देवि, गण्हाही’’ति आह. सा तस्मिं खणे पुत्तं अलङ्कारापेत्वा ‘‘तेमियकुमारस्स इदं रज्ज’’न्ति नगरे भेरिं चरापेत्वा सकलनगरं अलङ्कारापेत्वा पुत्तं हत्थिक्खन्धं आरोपेत्वा सेतच्छत्तं तस्स मत्थके कारापेत्वा नगरं पदक्खिणं कत्वा पुन आगन्त्वा अन्तोनगरं पवेसेत्वा तं सिरिसयने निपज्जापेत्वा पियपुत्तं सब्बरत्तिं याचि ‘‘तात तेमियकुमार, तं निस्साय सोळस वस्सानि निद्दं अलभित्वा रोदमानाय मे अक्खीनि उपक्कानि, सोकेन मे हदयं भिज्जमानं विय अहोसि, अहं तव अपीठसप्पिआदिभावं जानामि, मा मं अनाथं करी’’ति. सा इमिना उपायेनेव पुनदिवसेपि पुनदिवसेपीति पञ्च दिवसानि याचि.
रज्जयाचनकण्डं निट्ठितं.
अथ छट्ठे दिवसे राजा सुनन्दं नाम सारथिं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, सुनन्दसारथि स्वे पातोव अवमङ्गलरथे अवमङ्गलअस्से योजेत्वा कुमारं तत्थ निपज्जापेत्वा पच्छिमद्वारेन नीहरित्वा आमकसुसाने चतुब्भित्तिकं आवाटं खणित्वा तत्थ नं पक्खिपित्वा कुद्दालपिट्ठेन मत्थकं भिन्दित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा उपरि पंसुं दत्वा पथविवड्ढनकम्मं कत्वा न्हत्वा एही’’ति आणापेसि. सो ‘‘साधु, देवा’’ति सम्पटिच्छि. अथ छट्ठम्पि रत्तिं देवी कुमारं याचित्वा ‘‘तात तेमियकुमार, तव पिता कासिराजा तं स्वे पातोव आमकसुसाने निखणितुं आणापेसि, स्वे पातोव मरणं पापुणिस्ससि पुत्ता’’ति आह. तं सुत्वा महासत्तस्स ‘‘तात तेमियकुमार, सोळस वस्सानि तया कतो वायामो इदानि मत्थकं पक्को’’ति चिन्तेन्तस्स अब्भन्तरे पीति उप्पज्जि. मातुया पनस्स हदयं भिज्जमानं विय अहोसि, एवं सन्तेपि ‘‘मनोरथो मत्थकं पापुणिस्सती’’ति मातुया सद्धिं नालपि.
अथस्सा रत्तिया अच्चयेन पातोव सुनन्दो सारथि रथं योजेन्तो देवतानुभावेन महासत्तस्स पारमितानुभावेन च मङ्गलरथे मङ्गलअस्से योजेत्वा रथं राजद्वारे ठपेत्वा महातलं अभिरुहित्वा सिरिगब्भं पविसित्वा देविं वन्दित्वा एवमाह – ‘‘देवि, मय्हं मा कुज्झ, रञ्ञो आणा’’ति वत्वा पुत्तं आलिङ्गित्वा निपन्नं देविं पिट्ठिहत्थेन अपनेत्वा पुप्फकलापं विय कुमारं उक्खिपित्वा पासादा ओतरि. तदा चन्दादेवी उरं पहरित्वा महन्तेन सद्देन परिदेवित्वा महातले ओहीयि. अथ नं महासत्तो ओलोकेत्वा ‘‘मयि अकथेन्ते माता हदयेन फलितेन मरिस्सती’’ति कथेतुकामो हुत्वापि ‘‘सचे अहं कथेस्सामि, सोळस वस्सानि कतो वायामो मे मोघो भविस्सति, अकथेन्तो पनाहं अत्तनो च मातापितूनञ्च महाजनस्स च पच्चयो भविस्सामी’’ति अधिवासेसि.
अथ नं सारथि रथं आरोपेत्वा ‘‘पच्छिमद्वाराभिमुखं रथं पेसेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा रथं पेसेसि. तदा महासत्तस्स पारमितानुभावेन देवताविग्गहितो हुत्वा रथं निवत्तापेत्वा पाचीनद्वाराभिमुखं रथं पेसेसि, अथ रथचक्कं उम्मारे पतिहञ्ञि. महासत्तोपि तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘मनोरथो मे मत्थकं पत्तो’’ति सुट्ठुतरं तुट्ठचित्तो अहोसि. रथो नगरा निक्खमित्वा देवतानुभावेन तियोजनिकं ठानं गतो. तत्थ वनघटं सारथिस्स आमकसुसानं विय उपट्ठासि. सो ‘‘इदं ठानं फासुक’’न्ति सल्लक्खेत्वा रथं मग्गा ओक्कमापेत्वा मग्गपस्से ठपेत्वा रथा ओरुय्ह महासत्तस्स आभरणभण्डं ओमुञ्चित्वा भण्डिकं कत्वा एकमन्तं ठपेत्वा कुद्दालं आदाय रथस्स अविदूरे ठाने चतुब्भित्तिकं आवाटं खणितुं आरभि.
ततो बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘अयं मे वायामकालो, अहञ्हि सोळस वस्सानि हत्थपादे न चालेसिं, किं नु खो मे बलं अत्थि, उदाहु नो’’ति. सो उट्ठाय वामहत्थेन दक्खिणहत्थं, दक्खिणहत्थेन वामहत्थं परामसन्तो उभोहि हत्थेहि पादे सम्बाहित्वा रथा ओतरितुं चित्तं उप्पादेसि. तावदेवस्स पादपतितट्ठाने वातपुण्णभस्तचम्मं विय महापथवी अब्भुग्गन्त्वा रथस्स पच्छिमन्तं आहच्च अट्ठासि. महासत्तो रथा ओतरित्वा कतिपये वारे अपरापरं चङ्कमित्वा ‘‘इमिनाव नियामेन एकदिवसं योजनसतम्पि मे गन्तुं बलं अत्थी’’ति ञत्वा ‘‘सचे, सारथि, मया सद्धिं विरुज्झेय्य, अत्थि नु खो मे तेन सह पटिविरुज्झितुं बल’’न्ति उपधारेन्तो रथस्स पच्छिमन्तं गहेत्वा कुमारकानं कीळनयानकं विय उक्खिपित्वा रथं परिब्भमेन्तो अट्ठासि. अथस्स ‘‘अत्थि मे तेन सह पटिविरुज्झितुं बल’’न्ति सल्लक्खेत्वा पसाधनत्थाय चित्तं उप्पज्जि.
तंखणञ्ञेव सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘तेमियकुमारस्स मनोरथो मत्थकं पत्तो, इदानि पसाधनत्थाय चित्तं उप्पन्नं, किं एतस्स मानुसकेन पसाधनेना’’ति दिब्बपसाधनं गाहापेत्वा विस्सकम्मदेवपुत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात विस्सकम्म देवपुत्त, त्वं गच्छ, कासिराजस्स पुत्तं तेमियकुमारं अलङ्करोही’’ति आणापेसि. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तावतिंसभवनतो ओतरित्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा दसहि दुस्ससहस्सेहि वेठनं कत्वा दिब्बेहि चेव मानुसकेहि च अलङ्कारेहि सक्कं विय तं अलङ्करित्वा सकट्ठानमेव गतो. सो देवराजलीलाय सारथिस्स खणनोकासं गन्त्वा आवाटतीरे ठत्वा पुच्छन्तो ततियं गाथमाह –
३. ‘‘किं नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि;
पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, किं कासुया करिस्ससी’’ति.
तत्थ कासुन्ति आवाटं.
तं सुत्वा सारथि आवाटं खणन्तो उद्धं अनोलोकेत्वाव चतुत्थं गाथामाह –
४. ‘‘रञ्ञो मूगो च पक्खो च, पुत्तो जातो अचेतसो;
सोम्हि रञ्ञा समज्झिट्ठो, पुत्तं मे निखणं वने’’ति.
तत्थ पक्खोति पीठसप्पी. ‘‘मूगो’’ति वचनेनेव पनस्स बधिरभावोपि सिज्झति बधिरस्स हि पटिवचनं कथेतुं असक्कुणेय्यत्ता. अचेतसोति अचित्तको विय जातो. सोळस वस्सानि अकथितत्ता एवमाह. समज्झिट्ठोति आणत्तो, पेसितोति अत्थो. निखणं वनेति वने निखणेय्यासि.
अथ नं महासत्तो आह –
५. ‘‘न बधिरो न मूगोस्मि, न पक्खो न च वीकलो;
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.
६. ‘‘ऊरू बाहुञ्च मे पस्स, भासितञ्च सुणोहि मे;
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’ति.
तत्थ न बधिरोति सम्म सारथि, सचे तं राजा एवरूपं पुत्तं मारापेतुं आणापेसि, अहं पन एवरूपो न भवामीति दीपेतुं एवमाह. मं चे त्वं निखणं वनेति सचे बधिरभावादिविरहितं एवरूपं मं वने निखणेय्यासि, अधम्मं कम्मं करेय्यासीति अत्थो. ‘‘ऊरू’’ति इदं सो पुरिमगाथं सुत्वापि नं अनोलोकेन्तमेव दिस्वा ‘‘अलङ्कतसरीरमस्स दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा आह. तस्सत्थो – सम्म सारथि, इमे कञ्चनकदलिक्खन्धसदिसे ऊरू, कनकच्छविं बाहुञ्च मे पस्स, मधुरवचनञ्च मे सुणाहीति.
ततो सारथि एवं चिन्तेसि ‘‘को नु खो एस, आगतकालतो पट्ठाय अत्तानमेव वण्णेती’’ति. सो आवाटखणनं पहाय उद्धं ओलोकेन्तो तस्स रूपसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसो को नु खो, मनुस्सो वा देवो वा’’ति अजानन्तो इमं गाथमाह –
७. ‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो;
को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मय’’न्ति.
अथस्स महासत्तो अत्तानं आचिक्खित्वा धम्मं देसेन्तो आह –
८. ‘‘नम्हि देवो न गन्धब्बो, नम्हि सक्को पुरिन्ददो;
कासिरञ्ञो अहं पुत्तो, यं कासुया निहञ्ञसि.
९. ‘‘तस्स रञ्ञो अहं पुत्तो, यं त्वं सम्मूपजीवसि;
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.
१०. ‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा;
न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो हि पापको.
११. ‘‘यथा रुक्खो तथा राजा, यथा साखा तथा अहं;
यथा छायूपगो पोसो, एवं त्वमसि सारथि;
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’ति.
तत्थ निहञ्ञसीति निहनिस्ससि. यं त्वं एत्थ निहनिस्सामीति सञ्ञाय कासुं खणसि, सो अहन्ति दीपेति. सो ‘‘राजपुत्तो अह’’न्ति वुत्तेपि न सद्दहतियेव, मधुरकथाय पनस्स बज्झित्वा धम्मं सुणन्तो अट्ठासि. मित्तदुब्भोति परिभुत्तछायस्स रुक्खस्स पत्तं वा साखं वा अङ्कुरं वा भञ्जन्तो मित्तघातको होति लामकपुरिसो, किमङ्गं पन सामिपुत्तघातको. छायूपगोति परिभोगत्थाय छायं उपगतो पुरिसो विय राजानं निस्साय जीवमानो त्वन्ति वदति.
सो एवं कथेन्तेपि बोधिसत्ते न सद्दहतियेव. अथ महासत्तो ‘‘सद्दहापेस्सामि न’’न्ति देवतानं साधुकारेन चेव अत्तनो घोसेन च वनघटं उन्नादेन्तो दस मित्तपूजगाथा नाम आरभि –
१२. ‘‘पहूतभक्खो भवति, विप्पवुट्ठो सकंघरा;
बहू नं उपजीवन्ति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१३. ‘‘यं यं जनपदं याति, निगमे राजधानियो;
सब्बत्थ पूजितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१४. ‘‘नास्स चोरा पसाहन्ति, नातिमञ्ञन्ति खत्तिया;
सब्बे अमित्ते तरति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१५. ‘‘अक्कुद्धो सघरं एति, सभायं पटिनन्दितो;
ञातीनं उत्तमो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१६. ‘‘सक्कत्वा सक्कतो होति, गरु होति सगारवो;
वण्णकित्तिभतो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१७. ‘‘पूजको लभते पूजं, वन्दको पटिवन्दनं;
यसोकित्तिञ्च पप्पोति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१८. ‘‘अग्गि यथा पज्जलति, देवताव विरोचति;
सिरिया अजहितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.
१९. ‘‘गावो तस्स पजायन्ति, खेत्ते वुत्तं विरूहति;
वुत्तानं फलमस्नाति, यो मित्तानं न दुब्भति.
२०. ‘‘दरितो पब्बतातो वा, रुक्खतो पतितो नरो;
चुतो पतिट्ठं लभति, यो मित्तानं न दुब्भति.
२१. ‘‘विरूळ्हमूलसन्तानं, निग्रोधमिव मालुतो;
अमित्ता नप्पसाहन्ति, यो मित्तानं न दुब्भती’’ति.
तत्थ सकं घराति सकघरा, अयमेव वा पाठो. न दुब्भतीति न दुस्सति. मित्तानन्ति बुद्धादीनं कल्याणमित्तानं न दुब्भति. ‘‘सब्बत्थ पूजितो होती’’ति इदं सीवलिवत्थुना वण्णेतब्बं. न पसाहन्तीति पसय्हकारं कातुं न सक्कोन्ति. इदं संकिच्चसामणेरवत्थुना दीपेतब्बं. ‘‘नातिमञ्ञन्ति खत्तिया’’ति इदं जोतिकसेट्ठिवत्थुना दीपेतब्बं. तरतीति अतिक्कमति. सघरन्ति अत्तघरं. मित्तानं दुब्भन्तो अत्तनो घरं आगच्छन्तोपि घट्टितचित्तो कुद्धोव आगच्छति, अयं पन अकुद्धोव सकघरं एति. पटिनन्दितोति बहूनं सन्निपातट्ठाने अमित्तदुब्भिनो गुणकथं कथेन्ति, ताय सो पटिनन्दितो होति पमुदितचित्तो.
सक्कत्वा सक्कतो होतीति परं सक्कत्वा सयम्पि परेहि सक्कतो होति. गरु होति सगारवोति परेसु सगारवो सयम्पि परेहि गरुको होति. वण्णकित्तिभतोति भतवण्णकित्ति, गुणञ्चेव कित्तिसद्दञ्च उक्खिपित्वा चरन्तो नाम होतीति अत्थो. पूजकोति मित्तानं पूजको हुत्वा सयम्पि पूजं लभति. वन्दकोति बुद्धादीनं कल्याणमित्तानं वन्दको हुत्वा पुनब्भवे पटिवन्दनं लभति. यसोकित्तिञ्चाति इस्सरियपरिवारञ्चेव गुणकित्तिञ्च पप्पोति. इमाय गाथाय चित्तगहपतिनो वत्थु (ध. प. ७३-७४) कथेतब्बं.
पज्जलतीति इस्सरियपरिवारेन पज्जलति. सिरिया अजहितो होतीति एत्थ अनाथपिण्डिकस्स वत्थु (ध. प. ११९-१२०) कथेतब्बं. अस्नातीति परिभुञ्जति. ‘‘पतिट्ठं लभती’’ति इदं चूळपदुमजातकेन (जा. १.२.८५-८६) दीपेतब्बं. विरूळ्हमूलसन्तानन्ति वड्ढितमूलपारोहं. अमित्ता नप्पसाहन्तीति एत्थ कुररघरियसोणत्थेरस्स मातु गेहं पविट्ठचोरवत्थु कथेतब्बं.
सुनन्दो सारथि एत्तकाहि गाथाहि धम्मं देसेन्तम्पि तं असञ्जानित्वा ‘‘को नु खो अय’’न्ति आवाटखणनं पहाय रथसमीपं गन्त्वा तत्थ तञ्च पसाधनभण्डञ्च उभयं अदिस्वा पुन आगन्त्वा ओलोकेन्तो तं सञ्जानित्वा तस्स पादेसु पतित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह याचन्तो इमं गाथमाह –
२२. ‘‘एहि तं पटिनेस्सामि, राजपुत्त सकं घरं;
रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससी’’ति.
अथ नं महासत्तो आह –
२३. ‘‘अलं मे तेन रज्जेन, ञातकेहि धनेन वा;
यं मे अधम्मचरियाय, रज्जं लब्भेथ सारथी’’ति.
तत्थ अलन्ति पटिक्खेपवचनं.
सारथि आह –
२४. ‘‘पुण्णपत्तं मं लाभेहि, राजपुत्त इतो गतो;
पिता माता च मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते.
२५. ‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा;
तेपि अत्तमना दज्जुं, राजपुत्त तयी गते.
२६. ‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका;
तेपि अत्तमना दज्जुं, राजपुत्त तयी गते.
२७. ‘‘बहुधञ्ञा जानपदा, नेगमा च समागता;
उपायनानि मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते’’ति.
तत्थ पुण्णपत्तन्ति तुट्ठिदायं. दज्जुन्ति सत्तरतनवस्सं वस्सन्ता विय मम अज्झासयपूरणं तुट्ठिदायं ददेय्युं. इदं सो ‘‘अप्पेव नाम मयि अनुकम्पाय गच्छेय्या’’ति चिन्तेत्वा आह. वेसियाना चाति वेस्सा च. उपायनानीति पण्णाकारानि.
अथ नं महासत्तो आह –
२८. ‘‘पितु मातु चहं चत्तो, रट्ठस्स निगमस्स च;
अथो सब्बकुमारानं, नत्थि मय्हं सकं घरं.
२९. ‘‘अनुञ्ञातो अहं मत्या, सञ्चत्तो पितरा महं;
एकोरञ्ञे पब्बजितो, न कामे अभिपत्थये’’ति.
तत्थ पितु मातु चाति पितरा च मातरा च अहं चत्तो. इतरेसुपि एसेव नयो. मत्याति सम्म सारथि, अहं सत्ताहं रज्जं परिच्छिन्दित्वा वरं गण्हन्तिया मातरा अनुञ्ञातो नाम. सञ्छत्तोति सुट्ठु चत्तो. पब्बजितोति पब्बजित्वा अरञ्ञे वसनत्थाय निक्खन्तोति अत्थो.
एवं महासत्तस्स अत्तनो गुणे कथेन्तस्स पीति उप्पज्जि, ततो पीतिवेगेन उदानं उदानेन्तो आह –
३०. ‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति;
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि सारथि.
३१. ‘‘अपि अतरमानानं, सम्मदत्थो विपच्चति;
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, निक्खन्तो अकुतोभयो’’ति.
तत्थ फलासावाति अतरमानस्स मम सोळसवस्सेहि कतवायामस्स समिद्धं अज्झासयफलं दस्सेतुं एवमाह. विपक्कब्रह्मचरियोस्मीति निट्ठप्पत्तमनोरथो. सम्मदत्थो विपच्चतीति सम्मा उपायेन कारणेन कत्तब्बकिच्चं सम्पज्जति.
सारथि आह –
३२. ‘‘एवं वग्गुकथो सन्तो, विसट्ठवचनो चसि;
कस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणी तदा’’ति.
तत्थ वग्गुकथोति सखिलकथो.
ततो महासत्तो आह –
३३. ‘‘नाहं असन्धिता पक्खो, न बधिरो असोतता;
नाहं अजिव्हता मूगो, मा मं मूगमधारयि.
३४. ‘‘पुरिमं सरामहं जातिं, यत्थ रज्जमकारयिं;
कारयित्वा तहिं रज्जं, पापत्थं निरयं भुसं.
३५. ‘‘वीसतिञ्चेव वस्सानि, तहिं रज्जमकारयिं;
असीतिवस्ससहस्सानि, निरयम्हि अपच्चिसं.
३६. ‘‘तस्स रज्जस्सहं भीतो, मा मं रज्जाभिसेचयुं;
तस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणिं तदा.
३७. ‘‘उच्छङ्गे मं निसादेत्वा, पिता अत्थानुसासति;
एकं हनथ बन्धथ, एकं खारापतच्छिकं;
एकं सूलस्मिं उप्पेथ, इच्चस्स मनुसासति.
३८. ‘‘तायाहं फरुसं सुत्वा, वाचायो समुदीरिता;
अमूगो मूगवण्णेन, अपक्खो पक्खसम्मतो;
सके मुत्तकरीसस्मिं, अच्छाहं सम्परिप्लुतो.
३९. ‘‘कसिरञ्च परित्तञ्च, तञ्च दुक्खेन संयुतं;
कोमं जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि.
४०. ‘‘पञ्ञाय च अलाभेन, धम्मस्स च अदस्सना;
कोमं जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि.
४१. ‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति;