१२. द्वादसकनिपातो
[४६४] १. चूळकुणालजातकवण्णना
१-१२. लुद्धानं लहुचित्तानन्ति इदं जातकं कुणालजातके (जा. २.२१.कुणालजातक) आवि भविस्सति;
चूळकुणालजातकवण्णना पठमा.
[४६५] २. भद्दसालजातकवण्णना
का त्वं सुद्धेहि वत्थेहीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ञातत्थचरियं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि अनाथपिण्डिकस्स निवेसने पञ्चन्नं भिक्खुसतानं निबद्धभोजनं पवत्तति, तथा विसाखाय च कोसलरञ्ञो च. तत्थ पन किञ्चापि नानग्गरसभोजनं दीयति, भिक्खूनं पनेत्थ कोचि विस्सासिको नत्थि, तस्मा भिक्खू राजनिवेसने न भुञ्जन्ति, भत्तं गहेत्वा अनाथपिण्डिकस्स वा विसाखाय वा अञ्ञेसं वा विस्सासिकानं घरं गन्त्वा भुञ्जन्ति. राजा एकदिवसं पण्णाकारं आहटं ‘‘भिक्खूनं देथा’’ति भत्तग्गं पेसेत्वा ‘‘भत्तग्गे भिक्खू नत्थी’’ति वुत्ते ‘‘कहं गता’’ति पुच्छित्वा ‘‘अत्तनो विस्सासिकगेहेसु निसीदित्वा भुञ्जन्ती’’ति सुत्वा भुत्तपातरासो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, भोजनं नाम किं परम’’न्ति पुच्छि. विस्सासपरमं महाराज, कञ्जिकमत्तकम्पि विस्सासिकेन दिन्नं मधुरं होतीति. भन्ते, केन पन सद्धिं भिक्खूनं विस्सासो होतीति? ‘‘ञातीहि वा सेक्खकुलेहि वा, महाराजा’’ति. ततो राजा चिन्तेसि ‘‘एकं सक्यधीतरं आनेत्वा अग्गमहेसिं करिस्सामि, एवं मया सद्धिं भिक्खूनं ञातके विय विस्सासो भविस्सती’’ति. सो उट्ठायासना अत्तनो निवेसनं गन्त्वा कपिलवत्थुं दूतं पेसेसि ‘‘धीतरं मे देथ, अहं तुम्हेहि सद्धिं ञातिभावं इच्छामी’’ति.
साकिया दूतवचनं सुत्वा सन्निपतित्वा मन्तयिंसु ‘‘मयं कोसलरञ्ञो आणापवत्तिट्ठाने वसाम, सचे दारिकं न दस्साम, महन्तं वेरं भविस्सति, सचे दस्साम, कुलवंसो नो भिज्जिस्सति, किं नु खो कातब्ब’’न्ति. अथ ने महानामो आह – ‘‘मा चिन्तयित्थ, मम धीता वासभखत्तिया नाम नागमुण्डाय नाम दासिया कुच्छिस्मिं निब्बत्ति. सा सोळसवस्सुद्देसिका उत्तमरूपधरा सोभग्गप्पत्ता पितु वंसेन खत्तियजातिका, तमस्स ‘खत्तियकञ्ञा’ति पेसेस्सामा’’ति. साकिया ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा दूते पक्कोसापेत्वा ‘‘साधु, दारिकं दस्साम, इदानेव नं गहेत्वा गच्छथा’’ति आहंसु. दूता चिन्तेसुं ‘‘इमे साकिया नाम जातिं निस्साय अतिमानिनो, ‘सदिसी नो’ति वत्वा असदिसिम्पि ददेय्युं, एतेहि सद्धिं एकतो भुञ्जमानमेव गण्हिस्सामा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘मयं गहेत्वा गच्छन्ता या तुम्हेहि सद्धिं एकतो भुञ्जति, तं गहेत्वा गमिस्सामा’’ति. साकिया तेसं निवासट्ठानं दापेत्वा ‘‘किं करिस्सामा’’ति चिन्तयिंसु. महानामो आह – ‘‘तुम्हे मा चिन्तयित्थ, अहं उपायं करिस्सामि, तुम्हे मम भोजनकाले वासभखत्तियं अलङ्करित्वा आनेत्वा मया एकस्मिं कबळे गहितमत्ते ‘देव, असुकराजा पण्णं पहिणि, इमं ताव सासनं सुणाथा’ति पण्णं दस्सेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तस्मिं भुञ्जमाने कुमारिकं अलङ्करिंसु.
महानामो ‘‘धीतरं मे आनेथ, मया सद्धिं भुञ्जतू’’ति आह. अथ नं अलङ्करित्वा तावदेव थोकं पपञ्चं कत्वा आनयिंसु. सा ‘‘पितरा सद्धिं भुञ्जिस्सामी’’ति एकपातियं हत्थं ओतारेसि. महानामोपि ताय सद्धिं एकपिण्डं गहेत्वा मुखे ठपेसि. दुतियपिण्डाय हत्थे पसारिते ‘‘देव, असुकरञ्ञा पण्णं पहितं, इमं ताव सासनं सुणाथा’’ति पण्णं उपनामेसुं. महानामो ‘‘अम्म, त्वं भुञ्जाही’’ति दक्खिणहत्थं पातियायेव कत्वा वामहत्थेन गहेत्वा पण्णं ओलोकेसि. तस्स तं सासनं उपधारेन्तस्सेव इतरा भुञ्जि. सो तस्सा भुत्तकाले हत्थं धोवित्वा मुखं विक्खालेसि. तं दिस्वा दूता ‘‘निच्छयेनेसा एतस्स धीता’’ति निट्ठमकंसु, न तं अन्तरं जानितुं सक्खिंसु. महानामो महन्तेन परिवारेन धीतरं पेसेसि. दूतापि नं सावत्थिं नेत्वा ‘‘अयं कुमारिका जातिसम्पन्ना महानामस्स धीता’’ति वदिंसु. राजा तुस्सित्वा सकलनगरं अलङ्कारापेत्वा तं रतनरासिम्हि ठपेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने अभिसिञ्चापेसि. सा रञ्ञो पिया अहोसि मनापा.
अथस्सा न चिरस्सेव गब्भो पतिट्ठहि. राजा गब्भपरिहारमदासि. सा दसमासच्चयेन सुवण्णवण्णं पुत्तं विजायि. अथस्स नामग्गहणदिवसे राजा अत्तनो अय्यकस्स सन्तिकं पेसेसि ‘‘सक्यराजधीता वासभखत्तिया पुत्तं विजायि, किमस्स नामं करोमा’’ति. तं पन सासनं गहेत्वा गतो अमच्चो थोकं बधिरधातुको, सो गन्त्वा रञ्ञो अय्यकस्सारोचेसि. सो तं सुत्वा ‘‘वासभखत्तिया पुत्तं अविजायित्वापि सब्बं जनं अभिभवति, इदानि पन अतिविय रञ्ञो वल्लभा भविस्सती’’ति आह. सो बधिरअमच्चो ‘‘वल्लभा’’ति वचनं दुस्सुतं सुत्वा ‘‘विटटूभो’’ति सल्लक्खेत्वा राजानं उपगन्त्वा ‘‘देव, कुमारस्स किर ‘विटटूभो’ति नामं करोथा’’ति आह. राजा ‘‘पोराणकं नो कुलदत्तिकं नामं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘विटटूभो’’ति नामं अकासि. ततो पट्ठाय कुमारो कुमारपरिहारेन वड्ढन्तो सत्तवस्सिककाले अञ्ञेसं कुमारानं मातामहकुलतो हत्थिरूपकअस्सरूपकादीनि आहरियमानानि दिस्वा मातरं पुच्छि ‘‘अम्म, अञ्ञेसं मातामहकुलतो पण्णाकारो आहरियति, मय्हं कोचि किञ्चि न पेसेसि, किं त्वं निम्माता निप्पितासी’’ति? अथ नं सा ‘‘तात, सक्यराजानो मातामहा दूरे पन वसन्ति, तेन ते किञ्चि न पेसेन्ती’’ति वत्वा वञ्चेसि.
पुन सोळसवस्सिककाले ‘‘अम्म, मातामहकुलं पस्सितुकामोम्ही’’ति वत्वा ‘‘अलं तात, किं तत्थ गन्त्वा करिस्ससी’’ति वारियमानोपि पुनप्पुनं याचि. अथस्स माता ‘‘तेन हि गच्छाही’’ति सम्पटिच्छि. सो पितु आरोचेत्वा महन्तेन परिवारेन निक्खमि. वासभखत्तिया पुरेतरं पण्णं पेसेसि ‘‘अहं इध सुखं वसामि, सामिनो किञ्चि अन्तरं मा दस्सयिंसू’’ति. साकिया विटटूभस्स आगमनं ञत्वा ‘‘वन्दितुं न सक्का’’ति तस्स दहरदहरे कुमारके जनपदं पहिणिंसु. कुमारे कपिलवत्थुं सम्पत्ते साकिया सन्थागारे सन्निपतिंसु. कुमारो सन्थागारं गन्त्वा अट्ठासि. अथ नं ‘‘अयं ते, तात, मातामहो, अयं मातुलो’’ति वदिंसु सो सब्बे वन्दमानो विचरि. सो यावपिट्ठिया रुजनप्पमाणा वन्दित्वा एकम्पि अत्तानं वन्दमानं अदिस्वा ‘‘किं नु खो मं वन्दन्ता नत्थी’’ति पुच्छि. साकिया ‘‘तात, तव कनिट्ठकुमारा जनपदं गता’’ति वत्वा तस्स महन्तं सक्कारं करिंसु. सो कतिपाहं वसित्वा महन्तेन परिवारेन निक्खमि. अथेका दासी सन्थागारे तेन निसिन्नफलकं ‘‘इदं वासभखत्तियाय दासिया पुत्तस्स निसिन्नफलक’’न्ति अक्कोसित्वा परिभासित्वा खीरोदकेन धोवि. एको पुरिसो अत्तनो आवुधं पमुस्सित्वा निवत्तो तं गण्हन्तो विटटूभकुमारस्स अक्कोसनसद्दं सुत्वा तं अन्तरं पुच्छित्वा ‘‘वासभखत्तिया दासिया कुच्छिस्मिं महानामसक्कस्स जाता’’ति ञत्वा गन्त्वा बलकायस्स कथेसि. ‘‘वासभखत्तिया किर दासिया धीता’’ति महाकोलाहलं अहोसि.
कुमारो तं सुत्वा ‘‘एते ताव मम निसिन्नफलकं खीरोदकेन धोवन्तु, अहं पन रज्जे पतिट्ठितकाले एतेसं गललोहितं गहेत्वा मम निसिन्नफलकं धोविस्सामी’’ति चित्तं पट्ठपेसि. तस्मिं सावत्थिं गते अमच्चा सब्बं पवत्तिं रञ्ञो आरोचेसुं. राजा ‘‘सब्बे मय्हं दासिधीतरं अदंसू’’ति साकियानं कुज्झित्वा वासभखत्तियाय च पुत्तस्स च दिन्नपरिहारं अच्छिन्दित्वा दासदासीहि लद्धब्बपरिहारमत्तमेव दापेसि. ततो कतिपाहच्चयेन सत्था राजनिवेसनं आगन्त्वा निसीदि. राजा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, तुम्हाकं किर ञातकेहि दासिधीता मय्हं दिन्ना, तेनस्सा अहं सपुत्ताय परिहारं अच्छिन्दित्वा दासदासीहि लद्धब्बपरिहारमत्तमेव दापेसि’’न्ति आह. सत्था ‘‘अयुत्तं, महाराज, साकियेहि कतं, ददन्तेहि नाम समानजातिका दातब्बा अस्स. तं पन महाराज, वदामि वासभखत्तिया खत्तियराजधीता खत्तियस्स रञ्ञो गेहे अभिसेकं लभि, विटटूभोपि खत्तियराजानमेव पटिच्च जातो, मातुगोत्तं नाम किं करिस्सति, पितुगोत्तमेव पमाणन्ति पोराणकपण्डिता दलिद्दित्थिया कट्ठहारिकायपि अग्गमहेसिट्ठानं अदंसु, तस्सा च कुच्छिम्हि जातकुमारो द्वादसयोजनिकाय बाराणसिया रज्जं कत्वा कट्ठवाहनराजा नाम जातो’’ति कट्ठवाहनजातकं (जा. १.१.७) कथेसि. राजा सत्थु धम्मकथं सुत्वा ‘‘पितुगोत्तमेव किर पमाण’’न्ति सुत्वा तुस्सित्वा मातापुत्तानं पकतिपरिहारमेव दापेसि.
रञ्ञो पन बन्धुलो नाम सेनापति मल्लिकं नाम अत्तनो भरियं वञ्झं ‘‘तव कुलघरमेव गच्छाही’’ति कुसिनारमेव पेसेसि. सा ‘‘सत्थारं दिस्वाव गमिस्सामी’’ति जेतवनं पविसित्वा तथागतं वन्दित्वा एकमन्तं ठिता ‘‘कहं गच्छसी’’ति च पुट्ठा ‘‘सामिको मे, भन्ते, कुलघरं पेसेसी’’ति वत्वा ‘‘कस्मा’’ति वुत्ता ‘‘वञ्झा अपुत्तिका, भन्ते’’ति वत्वा सत्थारा ‘‘यदि एवं गमनकिच्चं नत्थि, निवत्ताही’’ति वुत्ता तुट्ठा सत्थारं वन्दित्वा निवेसनमेव पुन अगमासि. ‘‘कस्मा निवत्तसी’’ति पुट्ठा ‘‘दसबलेन निवत्तिताम्ही’’ति आह. सेनापति ‘‘दिट्ठं भविस्सति तथागतेन कारण’’न्ति आह. सा न चिरस्सेव गब्भं पटिलभित्वा उप्पन्नदोहळा ‘‘दोहळो मे उप्पन्नो’’ति आरोचेसि. ‘‘किं दोहळो’’ति? ‘‘वेसालिया नगरे लिच्छविराजानं अभिसेकमङ्गलपोक्खरणिं ओतरित्वा न्हत्वा पानीयं पिवितुकामाम्हि, सामी’’ति. सेनापति ‘‘साधू’’ति वत्वा सहस्सथामधनुं गहेत्वा तं रथं आरोपेत्वा सावत्थितो निक्खमित्वा रथं पाजेन्तो वेसालिं पाविसि.
तस्मिञ्च काले कोसलरञ्ञो बन्धुलसेनापतिना सद्धिं एकाचरियकुले उग्गहितसिप्पो महालि नाम लिच्छवी अन्धो लिच्छवीनं अत्थञ्च धम्मञ्च अनुसासन्तो द्वारसमीपे वसति. सो रथस्स उम्मारे पटिघट्टनसद्दं सुत्वा ‘‘बन्धुलमल्लस्स रथपतनसद्दो एसो, अज्ज लिच्छवीनं भयं उप्पज्जिस्सती’’ति आह. पोक्खरणिया अन्तो च बहि च आरक्खा बलवा, उपरि लोहजालं पत्थटं, सकुणानम्पि ओकासो नत्थि. सेनापति पन रथा ओतरित्वा आरक्खके खग्गेन पहरन्तो पलापेत्वा लोहजालं छिन्दित्वा अन्तोपोक्खरणियं भरियं ओतारेत्वा न्हापेत्वा पायेत्वा सयम्पि न्हत्वा मल्लिकं रथं आरोपेत्वा नगरा निक्खमित्वा आगतमग्गेनेव पायासि. आरक्खका गन्त्वा लिच्छवीनं आरोचेसुं. लिच्छविराजानो कुज्झित्वा पञ्च रथसतानि आरुय्ह ‘‘बन्धुलमल्लं गण्हिस्सामा’’ति निक्खमिंसु. तं पवत्तिं महालिस्स आरोचेसुं. महालि ‘‘मा गमित्थ, सो हि वो सब्बे घातयिस्सती’’ति आह. तेपि ‘‘मयं गमिस्सामयेवा’’ति वदिंसु. तेन हि चक्कस्स याव नाभितो पथविं पविट्ठट्ठानं दिस्वा निवत्तेय्याथ, ततो अनिवत्तन्ता पुरतो असनिसद्दं विय सुणिस्सथ, तम्हा ठाना निवत्तेय्याथ, ततो अनिवत्तन्ता तुम्हाकं रथधुरेसु छिद्दं पस्सिस्सथ, तम्हा ठाना निवत्तेय्याथ, पुरतो मागमित्थाति. ते तस्स वचनेन अनिवत्तित्वा तं अनुबन्धिंसुयेव.
मल्लिका दिस्वा ‘‘रथा, सामि, पञ्ञायन्ती’’ति आह. तेन हि एकस्स रथस्स विय पञ्ञायनकाले मम आरोचेय्यासीति. सा यदा सब्बे एको विय हुत्वा पञ्ञायिंसु, तदा ‘‘एकमेव सामि रथसीसं पञ्ञायती’’ति आह. बन्धुलो ‘‘तेन हि इमा रस्मियो गण्हाही’’ति तस्सा रस्मियो दत्वा रथे ठितोव धनुं आरोपेति, रथचक्कं याव नाभितो पथविं पाविसि, लिच्छविनो तं ठानं दिस्वापि न निवत्तिंसु. इतरो थोकं गन्त्वा जियं पोथेसि, असनिसद्दो विय अहोसि. ते ततोपि न निवत्तिंसु, अनुबन्धन्ता गच्छन्तेव. बन्धुलो रथे ठितकोव एकं सरं खिपि. सो पञ्चन्नं रथसतानं रथसीसं छिद्दं कत्वा पञ्च राजसतानि परिकरबन्धनट्ठाने विज्झित्वा पथविं पाविसि. ते अत्तनो विद्धभावं अजानित्वा ‘‘तिट्ठ रे, तिट्ठ रे’’ति वदन्ता अनुबन्धिंसुयेव. बन्धुलो रथं ठपेत्वा ‘‘तुम्हे मतका, मतकेहि सद्धिं मय्हं युद्धं नाम नत्थी’’ति आह. ते ‘‘मतका नाम अम्हादिसा नेव होन्ती’’ति वदिंसु. ‘‘तेन हि सब्बपच्छिमस्स परिकरं मोचेथा’’ति. ते मोचयिंसु. सो मुत्तमत्तेयेव मरित्वा पतितो. अथ ने ‘‘सब्बेपि तुम्हे एवरूपा, अत्तनो घरानि गन्त्वा संविधातब्बं संविदहित्वा पुत्तदारे अनुसासित्वा सन्नाहं मोचेथा’’ति आह. ते तथा कत्वा सब्बे जीवितक्खयं पत्ता.
बन्धुलोपि मल्लिकं सावत्थिं आनेसि. सा सोळसक्खत्तुं यमके पुत्ते विजायि, सब्बेपि सूरा थामसम्पन्ना अहेसुं, सब्बसिप्पे निप्फत्तिं पापुणिंसु. एकेकस्सपि पुरिससहस्सपरिवारो अहोसि. पितरा सद्धिं राजनिवेसनं गच्छन्तेहि तेहेव राजङ्गणं परिपूरि. अथेकदिवसं विनिच्छये कूटड्डपराजिता मनुस्सा बन्धुलं आगच्छन्तं दिस्वा महारवं विरवन्ता विनिच्छयअमच्चानं कूटड्डकारणं तस्स आरोचेसुं. सोपि विनिच्छयं गन्त्वा तं अड्डं तीरेत्वा सामिकमेव सामिकं, अस्सामिकमेव अस्सामिकं अकासि. महाजनो महासद्देन साधुकारं पवत्तेसि. राजा ‘‘किमिद’’न्ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा तुस्सित्वा सब्बेपि ते अमच्चे हारेत्वा बन्धुलस्सेव विनिच्छयं निय्यादेसि. सो ततो पट्ठाय सम्मा विनिच्छिनि. ततो पोराणकविनिच्छयिका लञ्जं अलभन्ता अप्पलाभा हुत्वा ‘‘बन्धुलो रज्जं पत्थेती’’ति राजकुले परिभिन्दिंसु. राजा तं कथं गहेत्वा चित्तं निग्गहेतुं नासक्खि, ‘‘इमस्मिं इधेव घातियमाने गरहा मे उप्पज्जिस्सती’’ति पुन चिन्तेत्वा ‘‘पयुत्तपुरिसेहि पच्चन्तं पहरापेत्वा ते पलापेत्वा निवत्तकाले अन्तरामग्गे पुत्तेहि सद्धिं मारेतुं वट्टती’’ति बन्धुलं पक्कोसापेत्वा ‘‘पच्चन्तो किर कुपितो, तव पुत्तेहि सद्धिं गन्त्वा चोरे गण्हाही’’ति पहिणित्वा ‘‘एत्थेवस्स द्वत्तिंसाय पुत्तेहि सद्धिं सीसं छिन्दित्वा आहरथा’’ति तेहि सद्धिं अञ्ञेपि समत्थे महायोधे पेसेसि. तस्मिं पच्चन्तं गच्छन्तेयेव ‘‘सेनापति किर आगच्छती’’ति सुत्वाव पयुत्तकचोरा पलायिंसु. सो तं पदेसं आवासापेत्वा जनपदं सण्ठपेत्वा निवत्ति.
अथस्स नगरतो अविदूरे ठाने ते योधा पुत्तेहि सद्धिं सीसं छिन्दिंसु. तं दिवसं मल्लिकाय पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं द्वे अग्गसावका निमन्तिता होन्ति. अथस्सा पुब्बण्हसमये ‘‘सामिकस्स ते सद्धिं पुत्तेहि सीसं छिन्दिंसू’’ति पण्णं आहरित्वा अदंसु. सा तं पवत्तिं ञत्वा कस्सचि किञ्चि अवत्वा पण्णं उच्छङ्गे कत्वा भिक्खुसङ्घमेव परिविसि. अथस्सा परिचारिका भिक्खूनं भत्तं दत्वा सप्पिचाटिं आहरन्तियो थेरानं पुरतो चाटिं भिन्दिंसु. धम्मसेनापति ‘‘उपासिके, भेदनधम्मं भिन्नं, न चिन्तेतब्ब’’न्ति आह. सा उच्छङ्गतो पण्णं नीहरित्वा ‘‘द्वत्तिंसपुत्तेहि सद्धिं पितु सीसं छिन्नन्ति मे इमं पण्णं आहरिंसु, अहं इदं सुत्वापि न चिन्तेमि, सप्पिचाटिया भिन्नाय किं चिन्तेमि, भन्ते’’ति आह. धम्मसेनापति ‘‘अनिमित्तमनञ्ञात’’न्तिआदीनि (सु. नि. ५७९) वत्वा धम्मं देसेत्वा उट्ठायासना विहारं अगमासि. सापि द्वत्तिंस सुणिसायो पक्कोसापेत्वा ‘‘तुम्हाकं सामिका अत्तनो पुरिमकम्मफलं लभिंसु, तुम्हे मा सोचित्थ मा परिदेवित्थ, रञ्ञो उपरि मनोपदोसं मा करित्था’’ति ओवदि.
रञ्ञो चरपुरिसा तं कथं सुत्वा तेसं निद्दोसभावं रञ्ञो कथयिंसु. राजा संवेगप्पत्तो तस्सा निवेसनं गन्त्वा मल्लिकञ्च सुणिसायो चस्सा खमापेत्वा मल्लिकाय वरं अदासि. सा ‘‘गहितो मे होतू’’ति वत्वा तस्मिं गते मतकभत्तं दत्वा न्हत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘देव, तुम्हेहि मे वरो दिन्नो, मय्हञ्च अञ्ञेन अत्थो नत्थि, द्वत्तिंसाय मे सुणिसानं मम च कुलघरगमनं अनुजानाथा’’ति आह. राजा सम्पटिच्छि. सा द्वत्तिंसाय सुणिसानं सककुलं पेसेत्वा सयं कुसिनारनगरे अत्तनो कुलघरं अगमासि. राजा बन्धुलसेनापतिनो भागिनेय्यस्स दीघकारायनस्स नाम सेनापतिट्ठानं अदासि. सो पन ‘‘मातुलो मे इमिना मारितो’’ति रञ्ञो ओतारं गवेसन्तो विचरति. राजापि निप्पराधस्स बन्धुलस्स मारितकालतो पट्ठाय विप्पटिसारी चित्तस्सादं न लभति, रज्जसुखं नानुभोति.
तदा सत्था साकियानं वेळुं नाम निगमं उपनिस्साय विहरति. राजा तत्थ गन्त्वा आरामतो अविदूरे खन्धावारं निवासेत्वा ‘‘महन्तेन परिवारेन सत्थारं वन्दिस्सामा’’ति विहारं गन्त्वा पञ्च राजककुधभण्डानि दीघकारायनस्स दत्वा एककोव गन्धकुटिं पाविसि. सब्बं धम्मचेतियसुत्तनियामेनेव (म. नि. २.३६४ आदयो) वेदितब्बं. तस्मिं गन्धकुटिं पविट्ठे दीघकारायनो तानि पञ्च राजककुधभण्डानि गहेत्वा विटटूभं राजानं कत्वा रञ्ञो एकं अस्सं एकञ्च उपट्ठानकारिकं मातुगामं निवत्तेत्वा सावत्थिं अगमासि. राजा सत्थारा सद्धिं पियकथं कथेत्वा निक्खन्तो सेनं अदिस्वा तं मातुगामं पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘अहं भागिनेय्यं अजातसत्तुं आदाय आगन्त्वा विटटूभं गहेस्सामी’’ति राजगहनगरं गच्छन्तो विकाले द्वारेसु पिहितेसु नगरं पविसितुमसक्कोन्तो एकिस्साय सालाय निपज्जित्वा वातातपेन किलन्तो रत्तिभागे तत्थेव कालमकासि. विभाताय रत्तिया ‘‘देव कोसलनरिन्द, इदानि अनाथोसि जातो’’ति विलपन्तिया तस्सा इत्थिया सद्दं सुत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. सो मातुलस्स महन्तेन सक्कारेन सरीरकिच्चं कारेसि.
विटटूभोपि रज्जं लभित्वा तं वेरं सरित्वा ‘‘सब्बेपि साकिये मारेस्सामी’’ति महतिया सेनाय निक्खमि. तं दिवसं सत्था पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो ञातिसङ्घस्स विनासं दिस्वा ‘‘ञातिसङ्गहं कातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा पुब्बण्हसमये पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो गन्धकुटियं सीहसेय्यं कप्पेत्वा सायन्हसमये आकासेन गन्त्वा कपिलवत्थुसामन्ते एकस्मिं कबरच्छाये रुक्खमूले निसीदि. ततो अविदूरे विटटूभस्स रज्जसीमाय अन्तो सन्दच्छायो निग्रोधरुक्खो अत्थि, विटटूभो सत्थारं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, किंकारणा एवरूपाय उण्हवेलाय इमस्मिं कबरच्छाये रुक्खमूले निसीदथ, एतस्मिं सन्दच्छाये निग्रोधरुक्खमूले निसीदथ, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘होतु, महाराज, ञातकानं छाया नाम सीतला’’ति वुत्ते ‘‘ञातकानं रक्खणत्थाय सत्था आगतो भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं वन्दित्वा सावत्थिमेव पच्चागमि. सत्थापि उप्पतित्वा जेतवनमेव गतो.
राजा साकियानं दोसं सरित्वा दुतियं निक्खमित्वा तथेव सत्थारं पस्सित्वा पुन निवत्तित्वा ततियवारे निक्खमित्वा तत्थेव सत्थारं पस्सित्वा निवत्ति. चतुत्थवारे पन तस्मिं निक्खन्ते सत्था साकियानं पुब्बकम्मं ओलोकेत्वा तेसं नदियं विसपक्खिपनपापकम्मस्स अप्पटिबाहिरभावं ञत्वा चतुत्थवारे न अगमासि. विटटूभराजा खीरपायके दारके आदिं कत्वा सब्बे साकिये घातेत्वा गललोहितेन निसिन्नफलकं धोवित्वा पच्चागमि. सत्थरि ततियवारे गमनतो पच्चागन्त्वा पुनदिवसे पिण्डाय चरित्वा निट्ठापितभत्तकिच्चे गन्धकुटियं पविसन्ते दिसाहि सन्निपतिता भिक्खू धम्मसभायं निसीदित्वा ‘‘आवुसो, सत्था अत्तानं दस्सेत्वा राजानं निवत्तापेत्वा ञातके मरणभया मोचेसि, एवं ञातकानं अत्थचरो सत्था’’ति भगवतो गुणकथं कथयिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव तथागतो ञातकानं अत्थं चरति, पुब्बेपि चरियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्तो नाम राजा दस राजधम्मे अकोपेत्वा धम्मेन रज्जं कारेन्तो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘जम्बुदीपतले राजानो बहुथम्भेसु पासादेसु वसन्ति, तस्मा बहूहि थम्भेहि पासादकरणं नाम अनच्छरियं, यंनूनाहं एकथम्भकं पासादं कारेय्यं, एवं सब्बराजूनं अग्गराजा भविस्सामी’’ति. सो वड्ढकी पक्कोसापेत्वा ‘‘मय्हं सोभग्गप्पत्तं एकथम्भकं पासादं करोथा’’ति आह. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा अरञ्ञं पविसित्वा उजू महन्ते एकथम्भकपासादारहे बहू रुक्खे दिस्वा ‘‘इमे रुक्खा सन्ति, मग्गो पन विसमो, न सक्का ओतारेतुं, रञ्ञो आचिक्खिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा तथा अकंसु. राजा ‘‘केनचि उपायेन सणिकं ओतारेथा’’ति वत्वा ‘‘देव, येन केनचि उपायेन न सक्का’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि मम उय्याने एकं रुक्खं उपधारेथा’’ति आह. वड्ढकी उय्यानं गन्त्वा एकं सुजातं उजुकं गामनिगमपूजितं राजकुलतोपि लद्धबलिकम्मं मङ्गलसालरुक्खं दिस्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘उय्याने रुक्खो नाम मम पटिबद्धो, गच्छथ भो तं छिन्दथा’’ति आह. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा गन्धमालादिहत्था उय्यानं गन्त्वा रुक्खे गन्धपञ्चङ्गुलिकं दत्वा सुत्तेन परिक्खिपित्वा पुप्फकण्णिकं बन्धित्वा दीपं जालेत्वा बलिकम्मं कत्वा ‘‘इतो सत्तमे दिवसे आगन्त्वा रुक्खं छिन्दिस्साम, राजा छिन्दापेति, इमस्मिं रुक्खे निब्बत्तदेवता अञ्ञत्थ गच्छतु, अम्हाकं दोसो नत्थी’’ति सावेसुं.
अथ तस्मिं निब्बत्तो देवपुत्तो तं वचनं सुत्वा ‘‘निस्संसयं इमे वड्ढकी इमं रुक्खं छिन्दिस्सन्ति, विमानं मे नस्सिस्सति, विमानपरियन्तिकमेव खो पन मय्हं जीवितं, इमञ्च रक्खं परिवारेत्वा ठितेसु तरुणसालरुक्खेसु निब्बत्तानं मम ञातिदेवतानम्पि बहूनि विमानानि नस्सिस्सन्ति. विमानपरियन्तिकमेव मम ञातीनं देवतानम्पि जीवितं, न खो पन मं तथा अत्तनो विनासो बाधति, यथा ञातीनं, तस्मा नेसं मया जीवितं दातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा अड्ढरत्तसमये दिब्बालङ्कारपटिमण्डितो रञ्ञो सिरिगब्भं पविसित्वा सकलगब्भं एकोभासं कत्वा उस्सिसकपस्से रोदमानो अट्ठासि. राजा तं दिस्वा भीततसितो तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
१३. ‘‘का त्वं सुद्धेहि वत्थेहि, अघे वेहायसं ठिता;
केन त्यास्सूनि वत्तन्ति, कुतो तं भयमागत’’न्ति.
तत्थ का त्वन्ति नागयक्खसुपण्णसक्कादीसु का नाम त्वन्ति पुच्छति. वत्थेहीति वचनमत्तमेवेतं, सब्बेपि पन दिब्बालङ्कारे सन्धायेवमाह. अघेति अप्पटिघे आकासे. वेहायसन्ति तस्सेव वेवचनं. केन त्यास्सूनि वत्तन्तीति केन कारणेन तव अस्सूनि वत्तन्ति. कुतोति ञातिवियोगधनविनासादीनं किं निस्साय तं भयमागतन्ति पुच्छति.
ततो देवराजा द्वे गाथा अभासि –
१४. ‘‘तवेव देव विजिते, भद्दसालोति मं विदू;
सट्ठि वस्ससहस्सानि, तिट्ठतो पूजितस्स मे.
१५. ‘‘कारयन्ता नगरानि, अगारे च दिसम्पति;
विविधे चापि पासादे, न मं ते अच्चमञ्ञिसुं;
यथेव मं ते पूजेसुं, तथेव त्वम्पि पूजया’’ति.
तत्थ तिट्ठतोति सकलबाराणसिनगरेहि चेव गामनिगमेहि च तया च पूजितस्स निच्चं बलिकम्मञ्च सक्कारञ्च लभन्तस्स मय्हं इमस्मिं उय्याने तिट्ठन्तस्स एत्तको कालो गतोति दस्सेति. नगरानीति नगरपटिसङ्खरणकम्मानि. अगारेचाति भूमिगेहानि. दिसम्पतीति दिसानं पति, महाराज. न मं तेति ते नगरपटिसङ्खरणादीनि करोन्ता इमस्मिं नगरे पोराणकराजानो मं नातिमञ्ञिसुं नातिक्कमिंसु न विहेठयिंसु, मम निवासरुक्खं छिन्दित्वा अत्तनो कम्मं न करिंसु, मय्हं पन सक्कारमेव करिंसूति अवच. यथेवाति तस्मा यथेव ते पोराणकराजानो मं पूजयिंसु, एकोपि इमं रुक्खं न छिन्दापेसि, त्वञ्चापि मं तथेव पूजय, मा मे रुक्खं छेदयीति.
ततो राजा द्वे गाथा अभासि –
१६. ‘‘तं इवाहं न पस्सामि, थूलं कायेन ते दुमं;
आरोहपरिणाहेन, अभिरूपोसि जातिया.
१७. ‘‘पासादं कारयिस्सामि, एकत्थम्भं मनोरमं;
तत्थ तं उपनेस्सामि, चिरं ते यक्ख जीवित’’न्ति.
तत्थ कायेनाति पमाणेन. इदं वुत्तं होति – तव पमाणेन तं विय थूलं महन्तं अञ्ञं दुमं न पस्सामि, त्वञ्ञेव पन आरोहपरिणाहेन सुजातसङ्खाताय समसण्ठानउजुभावप्पकाराय जातिया च अभिरूपो सोभग्गप्पत्तो एकथम्भपासादारहोति. पासादन्ति तस्मा तं छेदापेत्वा अहं पासादं कारापेस्सामेव. तत्थ तन्ति तं पनाहं सम्म देवराज, तत्थ पासादे उपनेस्सामि, सो त्वं मया सद्धिं एकतो वसन्तो अग्गगन्धमालादीनि लभन्तो सक्कारप्पत्तो सुखं जीविस्ससि, निवासट्ठानाभावेन मे विनासो भविस्सतीति मा चिन्तयि, चिरं ते यक्ख जीवितं भविस्सतीति.
तं सुत्वा देवराजा द्वे गाथा अभासि –
१८. ‘‘एवं चित्तं उदपादि, सरीरेन विनाभावो;
पुथुसो मं विकन्तित्वा, खण्डसो अवकन्तथ.
१९. ‘‘अग्गे च छेत्वा मज्झे च, पच्छा मूलम्हि छिन्दथ;
एवं मे छिज्जमानस्स, न दुक्खं मरणं सिया’’ति.
तत्थ एवं चित्तं उदपादीति यदि एवं चित्तं तव उप्पन्नं. सरीरेन विनाभावोति यदि ते मम सरीरेन भद्दसालरुक्खेन सद्धिं मम विनाभावो पत्थितो. पुथुसोति बहुधा. विकन्तित्वाति छिन्दित्वा. खण्डसोति खण्डाखण्डं कत्वा अवकन्तथ. अग्गे चाति अवकन्तन्ता पन पठमं अग्गे, ततो मज्झे छेत्वा सब्बपच्छा मूले छिन्दथ. एवञ्हि मे छिज्जमानस्स न दुक्खं मरणं सिया, सुखं नु खण्डसो भवेय्याति याचति.
ततो राजा द्वे गाथा अभासि –
२०. ‘‘हत्थपादं यथा छिन्दे, कण्णनासञ्च जीवतो;
ततो पच्छा सिरो छिन्दे, तं दुक्खं मरणं सिया.
२१. ‘‘सुखं नु खण्डसो छिन्नं, भद्दसाल वनप्पति;
किंहेतु किं उपादाय, खण्डसो छिन्नमिच्छसी’’ति.
तत्थ हत्थपादन्ति हत्थे च पादे च. तं दुक्खन्ति एवं पटिपाटिया छिज्जन्तस्स चोरस्स तं मरणं दुक्खं सिया. सुखं नूति सम्म भद्दसाल, वज्झप्पत्ता चोरा सुखेन मरितुकामा सीसच्छेदं याचन्ति, न खण्डसो छेदनं, त्वं पन एवं याचसि, तेन तं पुच्छामि ‘‘सुखं नु खण्डसो छिन्न’’न्ति. किंहेतूति खण्डसो छिन्नं नाम न सुखं, कारणेन पनेत्थ भवितब्बन्ति तं पुच्छन्तो एवमाह.
अथस्स आचिक्खन्तो भद्दसालो द्वे गाथा अभासि –
२२. ‘‘यञ्च हेतुमुपादाय, हेतुं धम्मूपसंहितं;
खण्डसो छिन्नमिच्छामि, महाराज सुणोहि मे.
२३. ‘‘ञाती मे सुखसंवद्धा, मम पस्से निवातजा;
तेपिहं उपहिंसेय्य, परेसं असुखोचित’’न्ति.
तत्थ हेतुं धम्मूपसंहितन्ति महाराज, यं हेतुसभावयुत्तमेव, न हेतुपतिरूपकं, हेतुं उपादाय आरब्भ सन्धायाहं खण्डसो छिन्नमिच्छामि, तं ओहितसोतो सुणोहीति अत्थो. ञाती मेति मम भद्दसालरुक्खस्स छायाय सुखसंवद्धा मम पस्से तरुणसालरुक्खेसु निब्बत्ता मया कतवातपरित्ताणत्ता निवातजा मम ञातका देवसङ्घा अत्थि, ते अहं विसालसाखविटपो मूले छिन्दित्वा पतन्तो उपहिंसेय्यं, संभग्गविमाने करोन्तो विनासेय्यन्ति अत्थो. परेसं असुखोचितन्ति एवं सन्ते मया तेसं परेसं ञातिदेवसङ्घानं असुखं दुक्खं ओचितं वड्ढितं, न चाहं तेसं दुक्खकामो, तस्मा भद्दसालं खण्डसो खण्डसो छिन्दापेमीति अयमेत्थाधिप्पायो.
तं सुत्वा राजा ‘‘धम्मिको वतायं, देवपुत्तो, अत्तनो विमानविनासतोपि ञातीनं विमानविनासं न इच्छति, ञातीनं अत्थचरियं चरति, अभयमस्स दस्सामी’’ति तुस्सित्वा ओसानगाथमाह –
२४. ‘‘चेतेय्यरूपं चेतेसि, भद्दसाल वनप्पति;
हितकामोसि ञातीनं, अभयं सम्म दम्मि ते’’ति.
तत्थ चेतेय्यरूपं चेतेसीति ञातीसु मुदुचित्तताय चिन्तेन्तो चिन्तेतब्बयुत्तकमेव चिन्तेसि. छेदेय्यरूपं छेदेसीतिपि पाठो. तस्सत्थो – खण्डसो छिन्नमिच्छन्तो छेदेतब्बयुत्तकमेव छेदेसीति. अभयन्ति एतस्मिं ते सम्म, गुणे पसीदित्वा अभयं ददामि, न मे पासादेनत्थो, नाहं तं छेदापेस्सामि, गच्छ ञातिसङ्घपरिवुतो सक्कतगरुकतो सुखं जीवाति आह.
देवराजा रञ्ञो धम्मं देसेत्वा अगमासि. राजा तस्सोवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपुरं पूरेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘एवं, भिक्खवे, पुब्बेपि तथागतो ञातत्थचरियं अचरियेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, तरुणसालेसु निब्बत्तदेवता बुद्धपरिसा, भद्दसालदेवराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
भद्दसालजातकवण्णना दुतिया.
[४६६] ३. समुद्दवाणिजजातकवण्णना
कसन्ति वपन्ति ते जनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तस्स पञ्च कुलसतानि गहेत्वा निरये पतितभावं आरब्भ कथेसि. सो हि अग्गसावकेसु परिसं गहेत्वा पक्कन्तेसु सोकं सन्धारेतुं असक्कोन्तो उण्हलोहिते मुखतो निक्खन्ते बलववेदनापीळितो तथागतस्स गुणं अनुस्सरित्वा ‘‘अहमेव नव मासे तथागतस्स अनत्थं चिन्तेसिं, सत्थु पन मयि पापचित्तं नाम नत्थि, असीतिमहाथेरानम्पि मयि आघातो नाम नत्थि, मया कतकम्मेन अहमेव इदानि अनाथो जातो, सत्थारापिम्हि विस्सट्ठो महाथेरेहिपि ञातिसेट्ठेन राहुलत्थेरेनपि सक्यराजकुलेहिपि, गन्त्वा सत्थारं खमापेस्सामी’’ति परिसाय सञ्ञं दत्वा अत्तानं पञ्चकेन गाहापेत्वा रत्तिं रत्तिं गच्छन्तो कोसलरट्ठं सम्पापुणि. आनन्दत्थेरो सत्थु आरोचेसि ‘‘देवदत्तो किर, भन्ते, तुम्हाकं खमापेतुं आगच्छती’’ति. ‘‘आनन्द, देवदत्तो मम दस्सनं न लभिस्सती’’ति.
अथ तस्मिं सावत्थिनगरद्वारं सम्पत्ते पुन थेरो आरोचेसि, भगवापि तथेव अवच. तस्स जेतवने पोक्खरणिया समीपं आगतस्स पापं मत्थकं पापुणि, सरीरे डाहो उप्पज्जि, न्हत्वा पानीयं पिवितुकामो हुत्वा ‘‘मञ्चकतो मं आवुसो ओतारेथ, पानीयं पिविस्सामी’’ति आह. तस्स ओतारेत्वा भूमियं ठपितमत्तस्स चित्तस्सादे अलद्धेयेव महापथवी विवरमदासि. तावदेव तं अवीचितो अग्गिजाला उट्ठाय परिक्खिपित्वा गण्हि. सो ‘‘पापकम्मं मे मत्थकं पत्त’’न्ति तथागतस्स गुणे अनुस्सरित्वा –
‘‘इमेहि अट्ठीहि तमग्गपुग्गलं, देवातिदेवं नरदम्मसारथिं;
समन्तचक्खुं सतपुञ्ञलक्खणं, पाणेहि बुद्धं सरणं उपेमी’’ति. (मि. प. ४.१.३) –
इमाय गाथाय सरणे पतिट्ठहन्तो अवीचिपरायणो अहोसि. तस्स पन पञ्च उपट्ठाककुलसतानि अहेसुं. तानिपि तप्पक्खिकानि हुत्वा दसबलं अक्कोसित्वा अवीचिम्हियेव निब्बत्तिंसु. एवं सो तानि पञ्च कुलसतानि गण्हित्वा अवीचिम्हि पतिट्ठितो.
अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, देवदत्तो पापो लाभसक्कारगिद्धताय सम्मासम्बुद्धे अट्ठाने कोपं बन्धित्वा अनागतभयमनोलोकेत्वा पञ्चहि कुलसतेहि सद्धिं अवीचिपरायणो जातो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो लाभसक्कारगिद्धो हुत्वा अनागतभयं न ओलोकेसि, पुब्बेपि अनागतभयं अनोलोकेत्वा पच्चुप्पन्नसुखगिद्धेन सद्धिं परिसाय महाविनासं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसितो अविदूरे कुलसहस्सनिवासो महावड्ढकीगामो अहोसि. तत्थ वड्ढकी ‘‘तुम्हाकं मञ्चं करिस्साम, पीठं करिस्साम, गेहं करिस्सामा’’ति वत्वा मनुस्सानं हत्थतो बहुं इणं गहेत्वा किञ्चि कातुं न सक्खिंसु. मनुस्सा दिट्ठदिट्ठे वड्ढकी चोदेन्ति पलिबुद्धन्ति. ते इणायिकेहि उपद्दुता सुखं वसितुं असक्कोन्ता ‘‘विदेसं गन्त्वा यत्थ कत्थचि वसिस्सामा’’ति अरञ्ञं पविसित्वा रुक्खे छिन्दित्वा महतिं नावं बन्धित्वा नदिं ओतारेत्वा आहरित्वा गामतो गावुतड्ढयोजनमत्ते ठाने ठपेत्वा अड्ढरत्तसमये गामं आगन्त्वा पुत्तदारमादाय नावट्ठानं गन्त्वा नावं आरुय्ह अनुक्कमेन महासमुद्दं पविसित्वा वातवेगेन विचरन्ता समुद्दमज्झे एकं दीपकं पापुणिंसु. तस्मिं पन दीपके सयंजातसालिउच्छुकदलिअम्बजम्बुपनसतालनाळिकेरादीनि विविधफलानि अत्थि, अञ्ञतरो पभिन्ननावो पुरिसो पठमतरं तं दीपकं पत्वा सालिभत्तं भुञ्जमानो उच्छुआदीनि खादमानो थूलसरीरो नग्गो परूळ्हकेसमस्सु तस्मिं दीपके पटिवसति.
वड्ढकी चिन्तयिंसु ‘‘सचे अयं दीपको रक्खसपरिग्गहितो भविस्सति, सब्बेपि अम्हे विनासं पापुणिस्साम, परिग्गण्हिस्साम ताव न’’न्ति. अथ सत्तट्ठ पुरिसा सूरा बलवन्तो सन्नद्धपञ्चावुधा हुत्वा ओतरित्वा दीपकं परिग्गण्हिंसु. तस्मिं खणे सो पुरिसो भुत्तपातरासो उच्छुरसं पिवित्वा सुखप्पत्तो रमणीये पदेसे रजतपट्टसदिसे वालुकतले सीतच्छायाय उत्तानको निपज्जित्वा ‘‘जम्बुदीपवासिनो कसन्ता वपन्ता एवरूपं सुखं न लभन्ति, जम्बुदीपतो मय्हं अयमेव दीपको वर’’न्ति गायमानो उदानं उदानेसि. अथ सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘सो भिक्खवे पुरिसो इमं उदानं उदानेसी’’ति दस्सेन्तो पठमं गाथमाह –
२५. ‘‘कसन्ति वपन्ति ते जना, मनुजा कम्मफलूपजीविनो;
नयिमस्स दीपकस्स भागिनो, जम्बुदीपा इदमेव नो वर’’न्ति.
तत्थ ते जनाति ते जम्बुदीपवासिनो जना. कम्मफलूपजीविनोति नानाकम्मानं फलूपजीविनो सत्ता.
अथ ते दीपकं परिग्गण्हन्ता पुरिसा तस्स गीतसद्दं सुत्वा ‘‘मनुस्ससद्दो विय सुय्यति, जानिस्साम न’’न्ति सद्दानुसारेन गन्त्वा तं पुरिसं दिस्वा ‘‘यक्खो भविस्सती’’ति भीततसिता सरे सन्नहिंसु. सोपि ते दिस्वा अत्तनो वधभयेन ‘‘नाहं, सामि, यक्खो, पुरिसोम्हि, जीवितं मे देथा’’ति याचन्तो ‘‘पुरिसा नाम तुम्हादिसा नग्गा न होन्ती’’ति वुत्ते पुनप्पुनं याचित्वा मनुस्सभावं विञ्ञापेसि. ते तं पुरिसं उपसङ्कमित्वा सम्मोदनीयं कथं सुत्वा तस्स तत्थ आगतनियामं पुच्छिंसु. सोपि सब्बं तेसं कथेत्वा ‘‘तुम्हे अत्तनो पुञ्ञसम्पत्तिया इधागता, अयं उत्तमदीपो, न एत्थ सहत्थेन कम्मं कत्वा जीवन्ति, सयंजातसालीनञ्चेव उच्छुआदीनञ्चेत्थ अन्तो नत्थीति अनुक्कण्ठन्ता वसथा’’ति आह. इध पन वसन्तानं अम्हाकं अञ्ञो परिपन्थो नत्थि, अञ्ञं भयं एत्थ नत्थि, अयं पन अमनुस्सपरिग्गहितो, अमनुस्सा तुम्हाकं उच्चारपस्सावं दिस्वा कुज्झेय्युं, तस्मा तं करोन्ता वालुकं वियूहित्वा वालुकाय पटिच्छादेय्याथ, एत्तकं इध भयं, अञ्ञं नत्थि, निच्चं अप्पमत्ता भवेय्याथाति. ते तत्थ वासं उपगच्छिंसु. तस्मिं पन कुलसहस्से पञ्चन्नं पञ्चन्नं कुलसतानं जेट्ठका द्वे वड्ढकी अहेसुं. तेसु एको बालो अहोसि रसगिद्धो, एको पण्डितो रसेसु अनल्लीनो.
अपरभागे सब्बेपि ते तत्थ सुखं वसन्ता थूलसरीरा हुत्वा चिन्तयिंसु ‘‘चिरं पीता नो सुरा, उच्छुरसेन मेरयं कत्वा पिविस्सामा’’ति. ते मेरयं कारेत्वा पिवित्वा मदवसेन गायन्ता नच्चन्ता कीळन्ता पमत्ता तत्थ तत्थ उच्चारपस्सावं कत्वा अप्पटिच्छादेत्वा दीपकं जेगुच्छं पटिकूलं करिंसु. देवता ‘‘इमे अम्हाकं कीळामण्डलं पटिकूलं करोन्ती’’ति कुज्झित्वा ‘‘महासमुद्दं उत्तरापेत्वा दीपकधोवनं करिस्सामा’’ति मन्तेत्वा ‘‘अयं काळपक्खो, अज्ज अम्हाकं समागमो च भिन्नो, इतो दानि पन्नरसमे दिवसे पुण्णमीउपोसथदिवसे चन्दस्सुग्गमनवेलाय समुद्दं उब्बत्तेत्वा सब्बेपिमे घातेस्सामा’’ति दिवसं ठपयिंसु. अथ नेसं अन्तरे एको धम्मिको देवपुत्तो ‘‘मा इमे मम पस्सन्तस्स नस्सिंसू’’ति अनुकम्पाय तेसु सायमासं भुञ्जित्वा घरद्वारे सुखकथाय निसिन्नेसु सब्बालङ्कारपटिमण्डितो सकलदीपं एकोभासं कत्वा उत्तराय दिसाय आकासे ठत्वा ‘‘अम्भो वड्ढकी, देवता तुम्हाकं कुद्धा. इमस्मिं ठाने मा वसित्थ, इतो अड्ढमासच्चयेन हि देवता समुद्दं उब्बत्तेत्वा सब्बेव तुम्हे घातेस्सन्ति, इतो निक्खमित्वा पलायथा’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
२६. ‘‘तिपञ्चरत्तूपगतम्हि चन्दे, वेगो महा हेहिति सागरस्स;
उप्लविस्सं दीपमिमं उळारं, मा वो वधी गच्छथ लेणमञ्ञ’’न्ति.
तत्थ उप्लविस्सन्ति इमं दीपकं उप्लवन्तो अज्झोत्थरन्तो अभिभविस्सति. मा वो वधीति सो सागरवेगो तुम्हे मा वधि.
इति सो तेसं ओवादं दत्वा अत्तनो ठानमेव गतो. तस्मिं गते अपरो साहसिको कक्खळो देवपुत्तो ‘‘इमे इमस्स वचनं गहेत्वा पलायेय्युं, अहं नेसं गमनं निवारेत्वा सब्बेपिमे महाविनासं पापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दिब्बालङ्कारपटिमण्डितो सकलदीपं एकोभासं करोन्तो आगन्त्वा दक्खिणाय दिसाय आकासे ठत्वा ‘‘एको देवपुत्तो इधागतो, नो’’ति पुच्छित्वा ‘‘आगतो’’ति वुत्ते ‘‘सो वो किं कथेसी’’ति वत्वा ‘‘इमं नाम, सामी’’ति वुत्ते ‘‘सो तुम्हाकं इध निवासं न इच्छति, दोसेन कथेति, तुम्हे अञ्ञत्थ अगन्त्वा इधेव वसथा’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –
२७. ‘‘न जातुयं सागरवारिवेगो, उप्लविस्सं दीपमिमं उळारं;
तं मे निमित्तेहि बहूहि दिट्ठं, मा भेथ किं सोचथ मोदथव्हो.
२८. ‘‘पहूतभक्खं बहुअन्नपानं, पत्तत्थ आवासमिमं उळारं;
न वो भयं पटिपस्सामि किञ्चि, आपुत्तपुत्तेहि पमोदथव्हो’’ति.
तत्थ न जातुयन्ति न जातु अयं. मा भेथाति मा भायित्थ. मोदथव्होति पमोदिता पीतिसोमनस्सजाता होथ. आपुत्तपुत्तेहीति याव पुत्तानम्पि पुत्तेहि पमोदथ, नत्थि वो इमस्मिं ठाने भयन्ति.
एवं सो इमाहि द्वीहि गाथाहि ते अस्सासेत्वा पक्कामि. तस्स पक्कन्तकाले धम्मिकदेवपुत्तस्स वचनं अनादियन्तो बालवड्ढकी ‘‘सुणन्तु मे, भोन्तो, वचन’’न्ति सेसवड्ढकी आमन्तेत्वा पञ्चमं गाथमाह –
२९. ‘‘यो देवोयं दक्खिणायं दिसायं, खेमन्ति पक्कोसति तस्स सच्चं;
न उत्तरो वेदि भयाभयस्स, मा भेथ किं सोचथ मोदथव्हो’’ति.
तत्थ दक्खिणायन्ति दक्खिणाय, अयमेव वा पाठो.
तं सुत्वा रसगिद्धा पञ्चसता वड्ढकी तस्स बालस्स वचनं आदियिंसु. इतरो पन पण्डितवड्ढकी तस्स वचनं अनादियन्तो ते वड्ढकी आमन्तेत्वा चतस्सो गाथा अभासि –
३०. ‘‘यथा इमे विप्पवदन्ति यक्खा, एको भयं संसति खेममेको;
तदिङ्घ मय्हं वचनं सुणाथ, खिप्पं लहुं मा विनस्सिम्ह सब्बे.
३१. ‘‘सब्बे समागम्म करोम नावं, दोणिं दळ्हं सब्बयन्तूपपन्नं;
सचे अयं दक्खिणो सच्चमाह, मोघं पटिक्कोसति उत्तरोयं;
सा चेव नो हेहिति आपदत्था, इमञ्च दीपं न परिच्चजेम.
३२. ‘‘सचे च खो उत्तरो सच्चमाह, मोघं पटिक्कोसति दक्खिणोयं;
तमेव नावं अभिरुय्ह सब्बे, एवं मयं सोत्थि तरेमु पारं.
३३. ‘‘न वे सुगण्हं पठमेन सेट्ठं, कनिट्ठमापाथगतं गहेत्वा;
यो चीध तच्छं पविचेय्य गण्हति, स वे नरो सेट्ठमुपेति ठान’’न्ति.
तत्थ विप्पवदन्तीति अञ्ञमञ्ञं विरुद्धं वदन्ति. लहुन्ति पुरिमस्स अत्थदीपनं. दोणिन्ति गम्भीरं महानावं. सब्बयन्तूपपन्नन्ति सब्बेहि फियारित्तादीहि यन्तेहि उपपन्नं. सा चेव नो हेहिति आपदत्थाति सा च नो नावा पच्छापि उप्पन्नाय आपदाय अत्था भविस्सति, इमञ्च दीपं न परिच्चजिस्साम. तरेमूति तरिस्साम. न वे सुगण्हन्ति न वे सुखेन गण्हितब्बं. सेट्ठन्ति उत्तमं तथं सच्चं. कनिट्ठन्ति पठमवचनं उपादाय पच्छिमवचनं कनिट्ठं नाम. इधापि ‘‘न वे सुगण्ह’’न्ति अनुवत्ततेव. इदं वुत्तं होति – अम्भो वड्ढकी, येन केनचि पठमेन वुत्तवचनं ‘‘इदमेव सेट्ठं तथं सच्च’’न्ति सुखं न गण्हितब्बमेव, यथा च तं, एवं कनिट्ठं गच्छा वुत्तवचनम्पि ‘‘इदमेव तथं सच्च’’न्ति न गण्हितब्बं. यं पन सोतविसयं आपाथगतं होति, तं आपाथगतं गहेत्वा यो इध पण्डितपुरिसो पुरिमवचनञ्च पच्छिमवचनञ्च पविचेय्य विचिनित्वा तीरेत्वा उपपरिक्खित्वा तच्छं गण्हाति, यं तथं सच्चं सभावभूतं, तदेव पच्चक्खं कत्वा गण्हाति. स वे नरो सेट्ठमुपेति ठानन्ति सो उत्तमं ठानं उपेति अधिगच्छति विन्दति लभतीति.
सो एवञ्च पन वत्वा आह – ‘‘अम्भो, मयं द्विन्नम्पि देवतानं वचनं करिस्साम, नावं ताव सज्जेय्याम. सचे पठमस्स वचनं सच्चं भविस्सति, तं नावं अभिरुहित्वा पलायिस्साम, अथ इतरस्स वचनं सच्चं भविस्सति, नावं एकमन्ते ठपेत्वा इधेव वसिस्सामा’’ति. एवं वुत्ते बालवड्ढकी ‘‘अम्भो, त्वं उदकपातियं सुसुमारं पस्ससि, अतीव दीघं पस्ससि, पठमदेवपुत्तो अम्हेसु दोसवसेन कथेसि, पच्छिमो सिनेहेनेव, इमं एवरूपं वरदीपं पहाय कुहिं गमिस्साम, सचे पन त्वं गन्तुकामो, तव परिसं गण्हित्वा नावं करोहि, अम्हाकं नावाय किच्चं नत्थी’’ति आह. पण्डितो अत्तनो परिसं गहेत्वा नावं सज्जेत्वा नावाय सब्बूपकरणानि आरोपेत्वा सपरिसो नावाय अट्ठासि.
ततो पुण्णमदिवसे चन्दस्स उग्गमनवेलाय समुद्दतो ऊमि उत्तरित्वा जाणुकपमाणा हुत्वा दीपकं धोवित्वा गता. पण्डितो समुद्दस्स उत्तरणभावं ञत्वा नावं विस्सज्जेसि. बालवड्ढकिपक्खिकानि पञ्च कुलसतानि ‘‘समुद्दतो ऊमि दीपधोवनत्थाय आगता, एत्तकमेव एत’’न्ति कथेन्ता निसीदिंसु. ततो पटिपाटिया कटिप्पमाणा पुरिसप्पमाणा तालप्पमाणा सत्ततालप्पमाणा सागरऊमि दीपकम्पि वुय्हमाना आगञ्छि. पण्डितो उपायकुसलताय रसे अलग्गो सोत्थिना गतो, बालवड्ढकी रसगिद्धेन अनागतभयं अनोलोकेन्तो पञ्चहि कुलसतेहि सद्धिं विनासं पत्तो.
इतो परा सानुसासनी तमत्थं दीपयमाना तिस्सो अभिसम्बुद्धगाथा होन्ति –
३४. ‘‘यथापि ते सागरवारिमज्झे, सकम्मुना सोत्थि वहिंसु वाणिजा;
अनागतत्थं पटिविज्झियान, अप्पम्पि नाच्चेति स भूरिपञ्ञो.
३५. ‘‘बाला च मोहेन रसानुगिद्धा, अनागतं अप्पटिविज्झियत्थं;
पच्चुप्पन्ने सीदन्ति अत्थजाते, समुद्दमज्झे यथा ते मनुस्सा.
३६. ‘‘अनागतं पटिकयिराथ किच्चं, ‘मा मं किच्चं किच्चकाले ब्यधेसि’;
तं तादिसं पटिकतकिच्चकारिं, न तं किच्चं किच्चकाले ब्यधेती’’ति.
तत्थ सकम्मुनाति अनागतभयं दिस्वा पुरेतरं कतेन अत्तनो कम्मेन. सोत्थि वहिंसूति खेमेन गमिंसु. वाणिजाति समुद्दे विचरणभावेन वड्ढकी वुत्ता. पटिविज्झियानाति एवं, भिक्खवे, पठमतरं कत्तब्बं अनागतं अत्थं पटिविज्झित्वा इधलोके भूरिपञ्ञो कुलपुत्तो अप्पमत्तकम्पि अत्तनो अत्थं न अच्चेति नातिवत्तति, न हापेतीति अत्थो. अप्पटिविज्झियत्थन्ति अप्पटिविज्झित्वा अत्थं, पठममेव कत्तब्बं अकत्वाति अत्थो. पच्चुप्पन्नेति यदा तं अनागतं अत्थजातं उप्पज्जति, तदा तस्मिं पच्चुप्पन्ने सीदन्ति, अत्थे जाते अत्तनो पतिट्ठं न लभन्ति, समुद्दे ते बालवड्ढकी मनुस्सा विय विनासं पापुणन्ति.
अनागतन्ति भिक्खवे, पण्डितपुरिसो अनागतं पठमतरं कत्तब्बकिच्चं सम्परायिकं वा दिट्ठधम्मिकं वा पटिकयिराथ, पुरेतरमेव करेय्य. किंकारणा? मा मं किच्चं किच्चकाले ब्यधेसि, पुरे कत्तब्बञ्हि पुरे अकयिरमानं पच्छा पच्चुप्पन्नभावप्पत्तं अत्तनो किच्चकाले कायचित्ताबाधेन ब्यधेति, तं मं मा ब्यधेसीति पठममेव नं पण्डितो करेय्य. तं तादिसन्ति यथा पण्डितं पुरिसं. पटिकतकिच्चकारिन्ति पटिकच्चेव कत्तब्बकिच्चकारिनं. तं किच्चं किच्चकालेति अनागतं किच्चं कयिरमानं पच्छा पच्चुप्पन्नभावप्पत्तं अत्तनो किच्चकाले कायचित्ताबाधकाले तादिसं पुरिमं न ब्यधेति न बाधति. कस्मा? पुरेयेव कतत्ताति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो पच्चुप्पन्नसुखे लग्गो अनागतभयं अनोलोकेत्वा सपरिसो विनासं पत्तो’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बालवड्ढकी देवदत्तो अहोसि, दक्खिणदिसाय ठितो अधम्मिकदेवपुत्तो कोकालिको, उत्तरदिसाय ठितो धम्मिकदेवपुत्तो सारिपुत्तो, पण्डितवड्ढकी पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
समुद्दवाणिजजातकवण्णना ततिया.
[४६७] ४. कामजातकवण्णना
कामं कामयमानस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. एको किर सावत्थिवासी ब्राह्मणो अचिरवतीतीरे खेत्तकरणत्थाय अरञ्ञं कोटेसि. सत्था तस्स उपनिस्सयं दिस्वा सावत्थिं पिण्डाय पविसन्तो मग्गा ओक्कम्म तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं करोसि ब्राह्मणा’’ति वत्वा ‘‘खेत्तट्ठानं कोटापेमि भो, गोतमा’’ति वुत्ते ‘‘साधु, ब्राह्मण, कम्मं करोही’’ति वत्वा अगमासि. एतेनेव उपायेन छिन्नरुक्खे हारेत्वा खेत्तस्स सोधनकाले कसनकाले केदारबन्धनकाले वपनकालेति पुनप्पुनं गन्त्वा तेन सद्धिं पटिसन्थारमकासि. वपनदिवसे पन सो ब्राह्मणो ‘‘अज्ज, भो गोतम, मय्हं वप्पमङ्गलं, अहं इमस्मिं सस्से निप्फन्ने बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दस्सामी’’ति आह. सत्था तुण्हीभावेन अधिवासेत्वा पक्कामि. पुनेकदिवसं ब्राह्मणो सस्सं ओलोकेन्तो अट्ठासि. सत्थापि तत्थ गन्त्वा ‘‘किं करोसि ब्राह्मणा’’ति पुच्छित्वा ‘‘सस्सं ओलोकेमि भो गोतमा’’ति वुत्ते ‘‘साधु ब्राह्मणा’’ति वत्वा पक्कामि. तदा ब्राह्मणो चिन्तेसि ‘‘समणो गोतमो अभिण्हं आगच्छति, निस्संसयं भत्तेन अत्थिको, दस्सामहं तस्स भत्त’’न्ति. तस्सेवं चिन्तेत्वा गेहं गतदिवसे सत्थापि तत्थ अगमासि. अथ ब्राह्मणस्स अतिविय विस्सासो अहोसि. अपरभागे परिणते सस्से ‘‘स्वे खेत्तं लायिस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा निपन्ने ब्राह्मणे अचिरवतिया उपरि सब्बरत्तिं करकवस्सं वस्सि. महोघो आगन्त्वा एकनाळिमत्तम्पि अनवसेसं कत्वा सब्बं सस्सं समुद्दं पवेसेसि. ब्राह्मणो ओघम्हि पतिते सस्सविनासं ओलोकेत्वा सकभावेन सण्ठातुं नाहोसि, बलवसोकाभिभूतो हत्थेन उरं पहरित्वा परिदेवमानो रोदन्तो निपज्जि.
सत्था पच्चूससमये सोकाभिभूतं ब्राह्मणं दिस्वा ‘‘ब्राह्मणस्सावस्सयो भविस्सामी’’ति पुनदिवसे सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो भिक्खू विहारं पेसेत्वा पच्छासमणेन सद्धिं तस्स गेहद्वारं अगमासि. ब्राह्मणो सत्थु आगतभावं सुत्वा ‘‘पटिसन्थारत्थाय मे सहायो आगतो भविस्सती’’ति पटिलद्धस्सासो आसनं पञ्ञपेसि. सत्था पविसित्वा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ‘‘ब्राह्मण, कस्मा त्वं दुम्मनोसि, किं ते अफासुक’’न्ति पुच्छि. भो गोतम, अचिरवतीतीरे मया रुक्खच्छेदनतो पट्ठाय कतं कम्मं तुम्हे जानाथ, अहं ‘‘इमस्मिं सस्से निप्फन्ने तुम्हाकं दानं दस्सामी’’ति विचरामि, इदानि मे सब्बं तं सस्सं महोघो समुद्दमेव पवेसेसि, किञ्चि अवसिट्ठं नत्थि, सकटसतमत्तं धञ्ञं विनट्ठं, तेन मे महासोको उप्पन्नोति. ‘‘किं पन, ब्राह्मण, सोचन्तस्स नट्ठं पुनागच्छती’’ति. ‘‘नो हेतं भो गोतमा’’ति. ‘‘एवं सन्ते कस्मा सोचसि, इमेसं सत्तानं धनधञ्ञं नाम उप्पज्जनकाले उप्पज्जति, नस्सनकाले नस्सति, किञ्चि सङ्खारगतं अनस्सनधम्मं नाम नत्थि, मा चिन्तयी’’ति. इति नं सत्था समस्सासेत्वा तस्स सप्पायधम्मं देसेन्तो कामसुत्तं (सु. नि. ७७२ आदयो) कथेसि. सुत्तपरियोसाने सोचन्तो ब्राह्मणो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्था तं निस्सोकं कत्वा उट्ठायासना विहारं अगमासि. ‘‘सत्था असुकं नाम ब्राह्मणं सोकसल्लसमप्पितं निस्सोकं कत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसी’’ति सकलनगरं अञ्ञासि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, दसबलो ब्राह्मणेन सद्धिं मित्तं कत्वा विस्सासिको हुत्वा उपायेनेव तस्स सोकसल्लसमप्पितस्स धम्मं देसेत्वा तं निस्सोकं कत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं एतं निस्सोकमकासि’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्तस्स रञ्ञो द्वे पुत्ता अहेसुं. सो जेट्ठकस्स उपरज्जं अदासि, कनिट्ठस्स सेनापतिट्ठानं. अपरभागे ब्रह्मदत्ते कालकते अमच्चा जेट्ठकस्स अभिसेकं पट्ठपेसुं. सो ‘‘न मय्हं रज्जेनत्थो, कनिट्ठस्स मे देथा’’ति वत्वा पुनप्पुनं याचियमानोपि पटिक्खिपित्वा कनिट्ठस्स अभिसेके कते ‘‘न मे इस्सरियेनत्थो’’ति उपरज्जादीनिपि न इच्छि. ‘‘तेन हि सादूनि भोजनानि भुञ्जन्तो इधेव वसाही’’ति वुत्तेपि ‘‘न मे इमस्मिं नगरे किच्चं अत्थी’’ति बाराणसितो निक्खमित्वा पच्चन्तं गन्त्वा एकं सेट्ठिकुलं निस्साय सहत्थेन कम्मं करोन्तो वसि. ते अपरभागे तस्स राजकुमारभावं ञत्वा कम्मं कातुं नादंसु, कुमारपरिहारेनेव तं परिहरिंसु. अपरभागे राजकम्मिका खेत्तप्पमाणग्गहणत्थाय तं गामं अगमंसु. सेट्ठि राजकुमारं उपसङ्कमित्वा ‘‘सामि, मयं तुम्हे पोसेम, कनिट्ठभातिकस्स पण्णं पेसेत्वा अम्हाकं बलिं हारेथा’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ‘‘अहं असुकसेट्ठिकुलं नाम उपनिस्साय वसामि, मं निस्साय एतेसं बलिं विस्सज्जेही’’ति पण्णं पेसेसि. राजा ‘‘साधू’’ति वत्वा तथा कारेसि.
अथ नं सकलगामवासिनोपि जनपदवासिनोपि उपसङ्कमित्वा ‘‘मयं तुम्हाकञ्ञेव बलिं दस्साम, अम्हाकम्पि सुङ्कं विस्सज्जापेही’’ति आहंसु. सो तेसम्पि अत्थाय पण्णं पेसेत्वा विस्सज्जापेसि. ततो पट्ठाय ते तस्सेव बलिं अदंसु. अथस्स महालाभसक्कारो अहोसि, तेन सद्धिञ्ञेवस्स तण्हापि महती जाता. सो अपरभागेपि सब्बं जनपदं याचि, उपड्ढरज्जं याचि, कनिट्ठोपि तस्स अदासियेव. सो तण्हाय वड्ढमानाय उपड्ढरज्जेनपि असन्तुट्ठो ‘‘रज्जं गण्हिस्सामी’’ति जनपदपरिवुतो तं नगरं गन्त्वा बहिनगरे ठत्वा ‘‘रज्जं वा मे देतु युद्धं वा’’ति कनिट्ठस्स पण्णं पहिणि. कनिट्ठो चिन्तेसि ‘‘अयं बालो पुब्बे रज्जम्पि उपरज्जादीनिपि पटिक्खिपित्वा इदानि ‘युद्धेन गण्हामी’ति वदति, सचे खो पनाहं इमं युद्धेन मारेस्सामि, गरहा मे भविस्सति, किं मे रज्जेना’’ति. अथस्स ‘‘अलं युद्धेन, रज्जं गण्हतू’’ति पेसेसि. सो रज्जं गण्हित्वा कनिट्ठस्स उपरज्जं दत्वा ततो पट्ठाय रज्जं कारेन्तो तण्हावसिको हुत्वा एकेन रज्जेन असन्तुट्ठो द्वे तीणि रज्जानि पत्थेत्वा तण्हाय कोटिं नाद्दस.
तदा सक्को देवराजा ‘‘के नु खो लोके मातापितरो उपट्ठहन्ति, के दानादीनि पुञ्ञानि करोन्ति, के तण्हावसिका’’ति ओलोकेन्तो तस्स तण्हावसिकभावं ञत्वा ‘‘अयं बालो बाराणसिरज्जेनपि न तुस्सति, अहं सिक्खापेस्सामि न’’न्ति माणवकवेसेन राजद्वारे ठत्वा ‘‘एको उपायकुसलो माणवो द्वारे ठितो’’ति आरोचापेत्वा ‘‘पविसतू’’ति वुत्ते पविसित्वा राजानं जयापेत्वा ‘‘किंकारणा आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘महाराज तुम्हाकं किञ्चि वत्तब्बं अत्थि, रहो पच्चासीसामी’’ति आह. सक्कानुभावेन तावदेव मनुस्सा पटिक्कमिंसु. अथ नं माणवो ‘‘अहं, महाराज, फीतानि आकिण्णमनुस्सानि सम्पन्नबलवाहनानि तीणि नगरानि पस्सामि, अहं ते अत्तनो आनुभावेन तेसु रज्जं गहेत्वा दस्सामि, पपञ्चं अकत्वा सीघं गन्तुं वट्टती’’ति आह. सो तण्हावसिको राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा सक्कानुभावेन ‘‘को वा त्वं, कुतो वा आगतो, किं वा ते लद्धुं वट्टती’’ति न पुच्छि. सोपि एत्तकं वत्वा तावतिंसभवनमेव अगमासि.
राजा अमच्चे पक्कोसापेत्वा ‘‘एको माणवो ‘अम्हाकं तीणि रज्जानि गहेत्वा दस्सामी’ति आह, तं पक्कोसथ, नगरे भेरिं चरापेत्वा बलकायं सन्निपातापेथ, पपञ्चं अकत्वा तीणि रज्जानि गण्हिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘किं पन ते, महाराज, तस्स माणवस्स सक्कारो वा कतो, निवासट्ठानं वा पुच्छित’’न्ति वुत्ते ‘‘नेव सक्कारं अकासिं, न निवासट्ठानं पुच्छिं, गच्छथ नं उपधारेथा’’ति आह. उपधारेन्ता नं अदिस्वा ‘‘महाराज, सकलनगरे माणवं न पस्सामा’’ति आरोचेसुं. तं सुत्वा राजा दोमनस्सजातो ‘‘तीसु नगरेसु रज्जं नट्ठं, महन्तेनम्हि यसेन परिहीनो, ‘नेव मे परिब्बयं अदासि, न च पुच्छि निवासट्ठान’न्ति मय्हं कुज्झित्वा माणवो अनागतो भविस्सती’’ति पुनप्पुनं चिन्तेसि. अथस्स तण्हावसिकस्स सरीरे डाहो उप्पज्जि, सरीरे परिडय्हन्ते उदरं खोभेत्वा लोहितपक्खन्दिका उदपादि. एकं भाजनं पविसति, एकं निक्खमति, वेज्जा तिकिच्छितुं न सक्कोन्ति, राजा किलमति. अथस्स ब्याधितभावो सकलनगरे पाकटो अहोसि.
तदा बोधिसत्तो तक्कसिलतो सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसिनगरे मातापितूनं सन्तिकं आगतो तं रञ्ञो पवत्तिं सुत्वा ‘‘अहं तिकिच्छिस्सामी’’ति राजद्वारं गन्त्वा ‘‘एको किर तरुणमाणवो तुम्हे तिकिच्छितुं आगतो’’ति आरोचापेसि. राजा ‘‘महन्तमहन्ता दिसापामोक्खवेज्जापि मं तिकिच्छितुं न सक्कोन्ति, किं तरुणमाणवो सक्खिस्सति, परिब्बयं दत्वा विस्सज्जेथ न’’न्ति आह. तं सुत्वा माणवो ‘‘मय्हं वेज्जकम्मेन वेतनं नत्थि, अहं तिकिच्छामि, केवलं भेसज्जमूलमत्तं देतू’’ति आह. तं सुत्वा राजा ‘‘साधू’’ति पक्कोसापेसि. माणवो राजानं वन्दित्वा ‘‘मा भायि, महाराज, अहं ते तिकिच्छामि, अपिच खो पन मे रोगस्स समुट्ठानं आचिक्खाही’’ति आह. राजा हरायमानो ‘‘किं ते समुट्ठानेन, भेसज्जं एव करोही’’ति आह. महाराज, वेज्जा नाम ‘‘अयं ब्याधि इमं निस्साय समुट्ठितो’’ति ञत्वा अनुच्छविकं भेसज्जं करोन्तीति. राजा ‘‘साधु ताता’’ति समुट्ठानं कथेन्तो ‘‘एकेन माणवेन आगन्त्वा तीसु नगरेसु रज्जं गहेत्वा दस्सामी’’तिआदिं कत्वा सब्बं कथेत्वा ‘‘इति मे तात, तण्हं निस्साय ब्याधि उप्पन्नो, सचे तिकिच्छितुं सक्कोसि, तिकिच्छाही’’ति आह. किं पन महाराज, सोचनाय तानि नगरानि सक्का लद्धुन्ति? ‘‘न सक्का ताता’’ति. ‘‘एवं सन्ते कस्मा सोचसि, महाराज, सब्बमेव हि सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकवत्थुं अत्तनो कायं आदिं कत्वा पहाय गमनीयं, चतूसु नगरेसु रज्जं गहेत्वापि त्वं एकप्पहारेनेव न चतस्सो भत्तपातियो भुञ्जिस्ससि, न चतूसु सयनेसु सयिस्ससि, न चत्तारि वत्थयुगानि अच्छादेस्ससि, तण्हावसिकेन नाम भवितुं न वट्टति, अयञ्हि तण्हा नाम वड्ढमाना चतूहि अपायेहि मुच्चितुं न देतीति.
इति नं महासत्तो ओवदित्वा अथस्स धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
३७. ‘‘कामं कामयमानस्स, तस्स चे तं समिज्झति;
अद्धा पीतिमनो होति, लद्धा मच्चो यदिच्छति.
३८. ‘‘कामं कामयमानस्स, तस्स चे तं समिज्झति;
ततो नं अपरं कामे, घम्मे तण्हंव विन्दति.
३९. ‘‘गवंव सिङ्गिनो सिङ्गं, वड्ढमानस्स वड्ढति;
एवं मन्दस्स पोसस्स, बालस्स अविजानतो;
भिय्यो तण्हा पिपासा च, वड्ढमानस्स वड्ढति.
४०. ‘‘पथब्या सालियवकं, गवास्सं दासपोरिसं;
दत्वा च नालमेकस्स, इति विद्वा समं चरे.
४१. ‘‘राजा पसय्ह पथविं विजित्वा, ससागरन्तं महिमावसन्तो;
ओरं समुद्दस्स अतित्तरूपो, पारं समुद्दस्सपि पत्थयेथ.
४२. ‘‘याव अनुस्सरं कामे, मनसा तित्ति नाज्झगा;
ततो निवत्ता पटिक्कम्म दिस्वा, ते वे सुतित्ता ये पञ्ञाय तित्ता.
४३. ‘‘पञ्ञाय तित्तिनं सेट्ठं, न सो कामेहि तप्पति;
पञ्ञाय तित्तं पुरिसं, तण्हा न कुरुते वसं.
४४. ‘‘अपचिनेथेव कामानं, अप्पिच्छस्स अलोलुपो;
समुद्दमत्तो पुरिसो, न सो कामेहि तप्पति.
४५. ‘‘रथकारोव चम्मस्स, परिकन्तं उपाहनं;
यं यं चजति कामानं, तं तं सम्पज्जते सुखं;
सब्बञ्चे सुखमिच्छेय्य, सब्बे कामे परिच्चजे’’ति.
तत्थ कामन्ति वत्थुकामम्पि किलेसकामम्पि. कामयमानस्साति पत्थयमानस्स. तस्स चे तं समिज्झतीति तस्स पुग्गलस्स तं कामितवत्थु समिज्झति चे, निप्फज्जति चेति अत्थो. ततो नं अपरं कामेति एत्थ नन्ति निपातमत्तं. अपरन्ति परभागदीपनं. कामेति उपयोगबहुवचनं. इदं वुत्तं होति – सचे कामं कामयमानस्स तं कामितवत्थु समिज्झति, तस्मिं समिद्धे ततो परं सो पुग्गलो कामयमानो यथा नाम घम्मे गिम्हकाले वातातपेन किलन्तो तण्हं विन्दति, पानीयपिपासं पटिलभति, एवं भिय्यो कामतण्हासङ्खाते कामे विन्दति पटिलभति, रूपतण्हादिका तण्हा चस्स वड्ढतियेवाति. गवंवाति गोरूपस्स विय. सिङ्गिनोति मत्थकं पदालेत्वा उट्ठितसिङ्गस्स. मन्दस्साति मन्दपञ्ञस्स. बालस्साति बालधम्मे युत्तस्स. इदं वुत्तं होति – यथा वच्छकस्स वड्ढन्तस्स सरीरेनेव सद्धिं सिङ्गं वड्ढति, एवं अन्धबालस्सपि अप्पत्तकामतण्हा च पत्तकामपिपासा च अपरापरं वड्ढतीति.
सालियवकन्ति सालिखेत्तयवखेत्तं. एतेन सालियवादिकं सब्बं धञ्ञं दस्सेति, दुतियपदेन सब्बं द्विपदचतुप्पदं दस्सेति. पठमपदेन वा सब्बं अविञ्ञाणकं, इतरेन सविञ्ञाणकं. दत्वा चाति दत्वापि. इदं वुत्तं होति – तिट्ठन्तु तीणि रज्जानि, सचे सो माणवो अञ्ञं वा सकलम्पि पथविं सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकरतनपूरं कस्सचि दत्वा गच्छेय्य, इदम्पि एत्तकं वत्थु एकस्सेव अपरियन्तं, एवं दुप्पूरा एसा तण्हा नाम. इति विद्वा समं चरेति एवं जानन्तो पुरिसो तण्हावसिको अहुत्वा कायसमाचारादीनि पूरेन्तो चरेय्य.
ओरन्ति ओरिमकोट्ठासं पत्वा तेन अतित्तरूपो पुन समुद्दपारम्पि पत्थयेथ. एवं तण्हावसिकसत्ता नाम दुप्पूराति दस्सेति. यावाति अनियामितपरिच्छेदो. अनुस्सरन्ति अनुस्सरन्तो. नाज्झगाति न विन्दति. इदं वुत्तं होति – महाराज, पुरिसो अपरियन्तेपि कामे मनसा अनुस्सरन्तो तित्तिं न विन्दति, पत्तुकामोव होति, एवं कामेसु सत्तानं तण्हा वड्ढतेव. ततो निवत्ताति ततो पन वत्थुकामकिलेसकामतो चित्तेन निवत्तित्वा कायेन पटिक्कम्म ञाणेन आदीनवं दिस्वा ये पञ्ञाय तित्ता परिपुण्णा, ते तित्ता नाम.
पञ्ञाय तित्तिनं सेट्ठन्ति पञ्ञाय तित्तीनं अयं परिपुण्णसेट्ठो, अयमेव वा पाठो. न सो कामेहि तप्पतीति ‘‘न ही’’तिपि पाठो. यस्मा पञ्ञाय तित्तो पुरिसो कामेहि न परिडय्हतीति अत्थो. न कुरुते वसन्ति तादिसञ्हि पुरिसं तण्हा वसे वत्तेतुं न सक्कोति, स्वेव पन तण्हाय आदीनवं दिस्वा सरभङ्गमाणवो विय च अड्ढमासकराजा विय च तण्हावसे न पवत्ततीति अत्थो. अपचिनेथेवाति विद्धंसेथेव. समुद्दमत्तोति महतिया पञ्ञाय समन्नागतत्ता समुद्दप्पमाणो. सो महन्तेन अग्गिनापि समुद्दो विय किलेसकामेहि न तप्पति न डय्हति.
रथकारोति चम्मकारो. परिकन्तन्ति परिकन्तन्तो. इदं वुत्तं होति – यथा चम्मकारो उपाहनं परिकन्तन्तो यं यं चम्मस्स अगय्हूपगट्ठानं होति, तं तं चजित्वा उपाहनं कत्वा उपाहनमूलं लभित्वा सुखितो होति, एवमेव पण्डितो चम्मकारसत्थसदिसाय पञ्ञाय कन्तन्तो यं यं ओधिं कामानं चजति, तेन तेनस्स कामोधिना रहितं तं तं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मञ्च सुखं सम्पज्जति विगतदरथं, सचे पन सब्बम्पि कायकम्मादिसुखं विगतपरिळाहमेव इच्छेय्य, कसिणं भावेत्वा झानं निब्बत्तेत्वा सब्बे कामे परिच्चजेति.
बोधिसत्तस्स पन इमं गाथं कथेन्तस्स रञ्ञो सेतच्छत्तं आरम्मणं कत्वा ओदातकसिणज्झानं उदपादि, राजापि अरोगो अहोसि. सो तुट्ठो सयना वुट्ठहित्वा ‘‘एत्तका वेज्जा मं तिकिच्छितुं नासक्खिंसु, पण्डितमाणवो पन अत्तनो ञाणोसधेन मं निरोगं अकासी’’ति तेन सद्धिं सल्लपन्तो दसमं गाथमाह –
४६. ‘‘अट्ठ ते भासिता गाथा, सब्बा होन्ति सहस्सिया;