११. एकादसकनिपातो

[४५५] १. मातुपोसकजातकवण्णना

तस्स नागस्स विप्पवासेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मातुपोसकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु सामजातकवत्थुसदिसमेव. सत्था पन भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘मा भिक्खवे, एतं भिक्खुं उज्झायित्थ, पोराणकपण्डिता तिरच्छानयोनियं निब्बत्तापि मातरा वियुत्ता सत्ताहं निराहारताय सुस्समाना राजारहं भोजनं लभित्वापि ‘मातरा विना न भुञ्जिस्सामा’ति मातरं दिस्वाव गोचरं गण्हिंसू’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतमाहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे हत्थियोनियं निब्बत्तित्वा सब्बसेतो अहोसि अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको लक्खणसम्पन्नो असीतिहत्थिसहस्सपरिवारो. सो जराजिण्णं मातरं पोसेसि, माता पनस्स अन्धा. सो मधुरमधुरानि फलाफलानि हत्थीनं दत्वा मातु सन्तिकं पेसेसि. हत्थी तस्सा अदत्वा अत्तनाव खादन्ति. सो परिग्गण्हन्तो तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘यूथं छड्डेत्वा मातरमेव पोसेस्सामी’’ति रत्तिभागे अञ्ञेसं हत्थीनं अजानन्तानं मातरं गहेत्वा चण्डोरणपब्बतपादं गन्त्वा एकं नळिनिं उपनिस्साय ठिताय पब्बतगुहायं मातरं ठपेत्वा पोसेसि. अथेको बाराणसिवासी वनचरको मग्गमूळ्हो दिसं ववत्थपेतुं असक्कोन्तो महन्तेन सद्देन परिदेवि. बोधिसत्तो तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘अयं पुरिसो अनाथो, न खो पन मेतं पतिरूपं, यं एस मयि ठिते इध विनस्सेय्या’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं भयेन पलायन्तं दिस्वा ‘‘अम्भो पुरिस, नत्थि ते मं निस्साय भयं, मा पलायि, कस्मा त्वं परिदेवन्तो विचरसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सामि, अहं मग्गमूळ्हो, अज्ज मे सत्तमो दिवसो’’ति वुत्ते ‘‘भो पुरिस, मा भायि, अहं तं मनुस्सपथे ठपेस्सामी’’ति तं अत्तनो पिट्ठियं निसीदापेत्वा अरञ्ञा नीहरित्वा निवत्ति. सोपि पापो ‘‘नगरं गन्त्वा रञ्ञो आरोचेस्सामी’’ति रुक्खसञ्ञं पब्बतसञ्ञं करोन्तोव निक्खमित्वा बाराणसिं अगमासि.

तस्मिं काले रञ्ञो मङ्गलहत्थी कालमकासि. राजा ‘‘सचे केनचि कत्थचि ओपवय्हं कातुं युत्तरूपो हत्थी दिट्ठो अत्थि, सो आचिक्खतू’’ति भेरिं चरापेसि. सो पुरिसो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘मया, देव, तुम्हाकं ओपवय्हो भवितुं युत्तरूपो सब्बसेतो सीलवा हत्थिराजा दिट्ठो, अहं मग्गं दस्सेस्सामि, मया सद्धिं हत्थाचरिये पेसेत्वा तं गण्हापेथा’’ति आह. राजा ‘‘साधू’’ति ‘‘इमं मग्गदेसकं कत्वा अरञ्ञं गन्त्वा इमिना वुत्तं हत्थिनागं आनेथा’’ति तेन सद्धिं महन्तेन परिवारेन हत्थाचरियं पेसेसि. सो तेन सद्धिं गन्त्वा बोधिसत्तं नळिनिं पविसित्वा गोचरं गण्हन्तं पस्सि. बोधिसत्तोपि हत्थाचरियं दिस्वा ‘‘इदं भयं न अञ्ञतो उप्पन्नं, तस्स पुरिसस्स सन्तिका उप्पन्नं भविस्सति, अहं खो पन महाबलो हत्थिसहस्सम्पि विद्धंसेतुं समत्थो होमि, कुज्झित्वा सरट्ठकं सेनावाहनं नासेतुं, सचे पन कुज्झिस्सामि, सीलं मे भिज्जिस्सति, तस्मा अज्ज सत्तीहि कोट्टियमानोपि न कुज्झिस्सामी’’ति अधिट्ठाय सीसं नामेत्वा निच्चलोव अट्ठासि. हत्थाचरियो पदुमसरं ओतरित्वा तस्स लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एहि पुत्ता’’ति रजतदामसदिसाय सोण्डाय गहेत्वा सत्तमे दिवसे बाराणसिं पापुणि. बोधिसत्तमाता पन पुत्ते अनागच्छन्ते ‘‘पुत्तो मे राजराजमहामत्तादीहि नीतो भविस्सति, इदानि तस्स विप्पवासेन अयं वनसण्डो वड्ढिस्सती’’ति परिदेवमाना द्वे गाथा अभासि –

१. ‘‘तस्स नागस्स विप्पवासेन, विरूळ्हो सल्लकी च कुटजा च;

कुरुविन्दकरवीरा भिससामा च, निवाते पुप्फिता च कणिकारा.

२. ‘‘कोचिदेव सुवण्णकायुरा, नागराजं भरन्ति पिण्डेन;

यत्थ राजा राजकुमारो वा, कवचमभिहेस्सति अछम्भितो’’ति.

तत्थ विरूळ्हाति वड्ढिता नाम, नत्थेत्थ संसयोति असंसयवसेनेवमाह. सल्लकी च कुटजा चाति इन्दसालरुक्खा च कुटजरुक्खा च. कुरुविन्दकरवीरा भिससामा चाति कुरुविन्दरुक्खा च करवीरनामकानि महातिणानि च भिसानि च सामाकानि चाति अत्थो. एते च सब्बे इदानि वड्ढिस्सन्तीति परिदेवति. निवातेति पब्बतपादे. पुप्फिताति मम पुत्तेन साखं भञ्जित्वा अखादियमाना कणिकारापि पुप्फिता भविस्सन्तीति वुत्तं होति. कोचिदेवाति कत्थचिदेव गामे वा नगरे वा. सुवण्णकायुराति सुवण्णाभरणा राजराजमहामत्ता. भरन्ति पिण्डेनाति अज्ज मातुपोसकं नागराजं राजारहस्स भोजनस्स सुवड्ढितेन पिण्डेन पोसेन्ति. यत्थाति यस्मिं नागराजे राजा निसीदित्वा. कवचमभिहेस्सतीति सङ्गामं पविसित्वा पच्चामित्तानं कवचं अभिहनिस्सति भिन्दिस्सति. इदं वुत्तं होति – ‘‘यत्थ मम पुत्ते निसिन्नो राजा वा राजकुमारो वा अछम्भितो हुत्वा सपत्तानं कवचं हनिस्सति, तं मे पुत्तं नागराजानं सुवण्णाभरणा अज्ज पिण्डेन भरन्ती’’ति.

हत्थाचरियोपि अन्तरामग्गेव रञ्ञो सासनं पेसेसि. तं सुत्वा राजा नगरं अलङ्कारापेसि. हत्थाचरियो बोधिसत्तं कतगन्धपरिभण्डं अलङ्कतपटियत्तं हत्थिसालं नेत्वा विचित्रसाणिया परिक्खिपापेत्वा रञ्ञो आरोचापेसि. राजा नानग्गरसभोजनं आदाय गन्त्वा बोधिसत्तस्स दापेसि. सो ‘‘मातरं विना गोचरं न गण्हिस्सामी’’ति पिण्डं न गण्हि. अथ नं याचन्तो राजा ततियं गाथमाह –

३. ‘‘गण्हाहि नाग कबळं, मा नाग किसको भव;

बहूनि राजकिच्चानि, तानि नाग करिस्ससी’’ति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो चतुत्थं गाथमाह –

४. ‘‘सा नूनसा कपणिका, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति.

तत्थ सा नूनसाति महाराज, नून सा एसा. कपणिकाति पुत्तवियोगेन कपणा. खाणुन्ति तत्थ तत्थ पतितं रुक्खकलिङ्गरं. घट्टेतीति परिदेवमाना तत्थ तत्थ पादेन पोथेन्ती नून पादेन हनति. गिरिं चण्डोरणं पतीति चण्डोरणपब्बताभिमुखी, पब्बतपादे परिप्फन्दमानाति अत्थो.

अथ नं पुच्छन्तो राजा पञ्चमं गाथमाह –

५. ‘‘का नु ते सा महानाग, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति.

बोधिसत्तो छट्ठं गाथमाह –

६. ‘‘माता मे सा महाराज, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति.

राजा छट्ठगाथाय तमत्थं सुत्वा मुञ्चापेन्तो सत्तमं गाथमाह –

७. ‘‘मुञ्चथेतं महानागं, योयं भरति मातरं;

समेतु मातरा नागो, सह सब्बेहि ञातिभी’’ति.

तत्थ योयं भरतीति अयं नागो ‘‘अहं, महाराज, अन्धं मातरं पोसेमि, मया विना मय्हं माता जीवितक्खयं पापुणिस्सति, ताय विना मय्हं इस्सरियेन अत्थो नत्थि, अज्ज मे मातु गोचरं अलभन्तिया सत्तमो दिवसो’’ति वदति, तस्मा यो अयं मातरं भरति, एतं महानागं खिप्पं मुञ्चथ. सब्बेहि ञातिभीति सद्धिं एस मातरा समेतु समागच्छतूति.

अट्ठमनवमा अभिसम्बुद्धगाथा होन्ति –

८. ‘‘मुत्तो च बन्धना नागो, मुत्तमादाय कुञ्जरो;

मुहुत्तं अस्सासयित्वा, अगमा येन पब्बतो.

९. ‘‘ततो सो नळिनिं गन्त्वा, सीतं कुञ्जरसेवितं;

सोण्डायूदकमाहत्वा, मातरं अभिसिञ्चथा’’ति.

सो किर नागो बन्धना मुत्तो थोकं विस्समित्वा रञ्ञो दसराजधम्मगाथाय धम्मं देसेत्वा ‘‘अप्पमत्तो होहि, महाराजा’’ति ओवादं दत्वा महाजनेन गन्धमालादीहि पूजियमानो नगरा निक्खमित्वा तदहेव तं पदुमसरं पत्वा ‘‘मम मातरं गोचरं गाहापेत्वाव सयं गण्हिस्सामी’’ति बहुं भिसमुळालं आदाय सोण्डपूरं उदकं गहेत्वा गुहालेणतो निक्खमित्वा गुहाद्वारे निसिन्नाय मातुया सन्तिकं गन्त्वा सत्ताहं निराहारताय मातु सरीरस्स फस्सपटिलाभत्थं उपरि उदकं सिञ्चि, तमत्थं आविकरोन्तो सत्था द्वे गाथा अभासि. बोधिसत्तस्स मातापि ‘‘देवो वस्सती’’ति सञ्ञाय तं अक्कोसन्ती दसमं गाथमाह –

१०. ‘‘कोयं अनरियो देवो, अकालेनपि वस्सति;

गतो मे अत्रजो पुत्तो, यो मय्हं परिचारको’’ति.

तत्थ अत्रजोति अत्ततो जातो.

अथ नं समस्सासेन्तो बोधिसत्तो एकादसमं गाथमाह –

११. ‘‘उट्ठेहि अम्म किं सेसि, आगतो त्याहमत्रजो;

मुत्तोम्हि कासिराजेन, वेदेहेन यसस्सिना’’ति.

तत्थ आगतो त्याहन्ति आगतो ते अहं. वेदेहेनाति ञाणसम्पन्नेन. यसस्सिनाति महापरिवारेन तेन रञ्ञा मङ्गलहत्थिभावाय गहितोपि अहं मुत्तो, इदानि तव सन्तिकं आगतो उट्ठेहि गोचरं गण्हाहीति.

सा तुट्ठमानसा रञ्ञो अनुमोदनं करोन्ती ओसानगाथमाह –

१२. ‘‘चिरं जीवतु सो राजा, कासीनं रट्ठवड्ढनो;

यो मे पुत्तं पमोचेसि, सदा वुद्धापचायिक’’न्ति.

तदा राजा बोधिसत्तस्स गुणे पसीदित्वा नळिनिया अविदूरे गामं मापेत्वा बोधिसत्तस्स च मातु चस्स निबद्धं वत्तं पट्ठपेसि. अपरभागे बोधिसत्तो मातरि कालकताय तस्सा सरीरपरिहारं कत्वा कारण्डकअस्समपदं नाम गतो. तस्मिं पन ठाने हिमवन्ततो ओतरित्वा पञ्चसता इसयो वसिंसु, तं वत्तं तेसं अदासि. राजा बोधिसत्तस्स समानरूपं सिलापटिमं कारेत्वा महासक्कारं पवत्तेसि. सकलजम्बुदीपवासिनो अनुसंवच्छरं सन्निपतित्वा हत्थिमहं नाम करिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने मातुपोसकभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा राजा आनन्दो अहोसि, पापपुरिसो देवदत्तो, हत्थाचरियो सारिपुत्तो, माता हत्थिनी महामाया, मातुपोसकनागो पन अहमेव अहोसिन्ति.

मातुपोसकजातकवण्णना पठमा.

[४५६] २. जुण्हजातकवण्णना

सुणोहि मय्हं वचनं जनिन्दाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आनन्दत्थेरेन लद्धवरे आरब्भ कथेसि. पठमबोधियञ्हि वीसति वस्सानि भगवतो अनिबद्धुपट्ठाका अहेसुं. एकदा थेरो नागसमालो, एकदा नागितो, एकदा उपवाणो, एकदा सुनक्खत्तो, एकदा चुन्दो, एकदा नन्दो, एकदा सागतो, एकदा मेघियो भगवन्तं उपट्ठहि. अथेकदिवसं भगवा भिक्खू आमन्तेसि ‘‘भिक्खवे, इदानिम्हि महल्लको, एकच्चे भिक्खू ‘इमिना मग्गेन गच्छामा’ति वुत्ते अञ्ञेन गच्छन्ति, एकच्चे मय्हं पत्तचीवरं भूमियं निक्खिपन्ति, निबद्धुपट्ठाकं मे एकं भिक्खुं जानाथा’’ति. ‘‘भन्ते, अहं उपट्ठहिस्सामि, अहं उपट्ठहिस्सामी’’ति सिरसि अञ्जलिं कत्वा उट्ठिते सारिपुत्तत्थेरादयो ‘‘तुम्हाकं पत्थना मत्थकं पत्ता, अल’’न्ति पटिक्खिपि. ततो भिक्खू आनन्दत्थेरं ‘‘त्वं आवुसो, उपट्ठाकट्ठानं याचाही’’ति आहंसु. थेरो ‘‘सचे मे भन्ते, भगवा अत्तना लद्धचीवरं न दस्सति, पिण्डपातं न दस्सति, एकगन्धकुटियं वसितुं न दस्सति, मं गहेत्वा निमन्तनं न गमिस्सति, सचे पन भगवा मया गहितं निमन्तनं गमिस्सति, सचे अहं तिरोरट्ठा तिरोजनपदा भगवन्तं दट्ठुं आगतं परिसं आगतक्खणेयेव दस्सेतुं लभिस्सामि, यदा मे कङ्खा उप्पज्जति, तस्मिं खणेयेव भगवन्तं उपसङ्कमितुं लभिस्सामि, सचे यं भगवा मम परम्मुखा धम्मं कथेति, तं आगन्त्वा मय्हं कथेस्सति, एवाहं भगवन्तं उपट्ठहिस्सामी’’ति इमे चत्तारो पटिक्खेपे चतस्सो च आयाचनाति अट्ठ वरे याचि, भगवापिस्स अदासि.

सो ततो पट्ठाय पञ्चवीसति वस्सानि निबद्धुपट्ठाको अहोसि. सो पञ्चसु ठानेसु एतदग्गे ठपनं पत्वा आगमसम्पदा, अधिगमसम्पदा, पुब्बहेतुसम्पदा, अत्तत्थपरिपुच्छासम्पदा, तित्थवाससम्पदा, योनिसोमनसिकारसम्पदा, बुद्धूपनिस्सयसम्पदाति इमाहि सत्तहि सम्पदाहि समन्नागतो बुद्धस्स सन्तिके अट्ठवरदायज्जं लभित्वा बुद्धसासने पञ्ञातो गगनमज्झे चन्दो विय पाकटो अहोसि. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, तथागतो आनन्दत्थेरं वरदानेन सन्तप्पेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं आनन्दं वरेन सन्तप्पेसिं, पुब्बेपाहं यं यं एस याचि, तं तं अदासिंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुत्तो जुण्हकुमारो नाम हुत्वा तक्कसिलायं सिप्पं उग्गहेत्वा आचरियस्स अनुयोगं दत्वा रत्तिभागे अन्धकारे आचरियस्स घरा निक्खमित्वा अत्तनो निवासट्ठानं वेगेन गच्छन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणं भिक्खं चरित्वा अत्तनो निवासट्ठानं गच्छन्तं अपस्सन्तो बाहुना पहरित्वा तस्स भत्तपातिं भिन्दिं, ब्राह्मणो पतित्वा विरवि. कुमारो कारुञ्ञेन निवत्तित्वा तं हत्थे गहेत्वा उट्ठापेसि. ब्राह्मणो ‘‘तया, तात, मम भिक्खाभाजनं भिन्नं, भत्तमूलं मे देही’’ति आह. कुमारो ‘‘ब्राह्मण, न दानाहं तव भत्तमूलं दातुं सक्कोमि, अहं खो पन कासिकरञ्ञो पुत्तो जुण्हकुमारो नाम, मयि रज्जे पतिट्ठिते आगन्त्वा मं धनं याचेय्यासी’’ति वत्वा निट्ठितसिप्पो आचरियं वन्दित्वा बाराणसिं गन्त्वा पितु सिप्पं दस्सेसि. पिता ‘‘जीवन्तेन मे पुत्तो दिट्ठो, राजभूतम्पि नं पस्सिस्सामी’’ति रज्जे अभिसिञ्चि. सो जुण्हराजा नाम हुत्वा धम्मेन रज्जं कारेसि. ब्राह्मणो तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘इदानि मम भत्तमूलं आहरिस्सामी’’ति बाराणसिं गन्त्वा राजानं अलङ्कतनगरं पदक्खिणं करोन्तमेव दिस्वा एकस्मिं उन्नतप्पदेसे ठितो हत्थं पसारेत्वा जयापेसि. अथ नं राजा अनोलोकेत्वाव अतिक्कमि. ब्राह्मणो तेन अदिट्ठभावं ञत्वा कथं समुट्ठापेन्तो पठमं गाथमाह –

१३. ‘‘सुणोहि मय्हं वचनं जनिन्द, अत्थेन जुण्हम्हि इधानुपत्तो;

न ब्राह्मणे अद्धिके तिट्ठमाने, गन्तब्बमाहु द्विपदिन्द सेट्ठा’’ति.

तत्थ जुण्हम्हीति महाराज, तयि जुण्हम्हि अहं एकेन अत्थेन इधानुप्पत्तो, न निक्कारणा इधागतोम्हीति दीपेति. अद्धिकेति अद्धानं आगते. गन्तब्बन्ति तं अद्धिकं अद्धानमागतं याचमानं ब्राह्मणं अनोलोकेत्वाव गन्तब्बन्ति पण्डिता न आहु न कथेन्तीति.

राजा तस्स वचनं सुत्वा हत्थिं वजिरङ्कुसेन निग्गहेत्वा दुतियं गाथमाह –

१४. ‘‘सुणोमि तिट्ठामि वदेहि ब्रह्मे, येनासि अत्थेन इधानुपत्तो;

कं वा त्वमत्थं मयि पत्थयानो, इधागमो ब्रह्मे तदिङ्घ ब्रूही’’ति.

तत्थ इङ्घाति चोदनत्थे निपातो.

ततो परं ब्राह्मणस्स च रञ्ञो च वचनपटिवचनवसेन सेसगाथा कथिता –

१५. ‘‘ददाहि मे गामवरानि पञ्च, दासीसतं सत्त गवंसतानि;

परोसहस्सञ्च सुवण्णनिक्खे, भरिया च मे सादिसी द्वे ददाहि.

१६. ‘‘तपो नु ते ब्राह्मण भिंसरूपो, मन्ता नु ते ब्राह्मण चित्तरूपा;

यक्खा नु ते अस्सवा सन्ति केचि, अत्थं वा मे अभिजानासि कत्तं.

१७. ‘‘न मे तपो अत्थि न चापि मन्ता, यक्खापि मे अस्सवा नत्थि केचि;

अत्थम्पि ते नाभिजानामि कत्तं, पुब्बे च खो सङ्गतिमत्तमासि.

१८. ‘‘पठमं इदं दस्सनं जानतो मे, न ताभिजानामि इतो पुरत्था;

अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं, कदा कुहिं वा अहु सङ्गमो नो.

१९. ‘‘गन्धारराजस्स पुरम्हि रम्मे, अवसिम्हसे तक्कसीलायं देव;

तत्थन्धकारम्हि तिमीसिकायं, अंसेन अंसं समघट्टयिम्ह.

२०. ‘‘ते तत्थ ठत्वान उभो जनिन्द, साराणियं वीतिसारयिम्ह तत्थ;

सायेव नो सङ्गतिमत्तमासि, ततो न पच्छा न पुरे अहोसि.

२१. ‘‘यदा कदाचि मनुजेसु ब्रह्मे, समागमो सप्पुरिसेन होति;

न पण्डिता सङ्गतिसन्थवानि, पुब्बे कतं वापि विनासयन्ति.

२२. ‘‘बालाव खो सङ्गतिसन्थवानि, पुब्बे कतं वापि विनासयन्ति;

बहुम्पि बालेसु कतं विनस्सति, तथा हि बाला अकतञ्ञुरूपा.

२३. ‘‘धीरा च खो सङ्गतिसन्थवानि, पुब्बे कतं वापि न नासयन्ति;

अप्पम्पि धीरेसु कतं न नस्सति, तथा हि धीरा सुकतञ्ञुरूपा.

२४. ‘‘ददामि ते गामवरानि पञ्च, दासीसतं सत्त गवंसतानि;

परोसहस्सञ्च सुवण्णनिक्खे, भरिया च ते सादिसी द्वे ददामि.

२५. ‘‘एवं सतं होति समेच्च राज, नक्खत्तराजारिव तारकानं;

आपूरती कासिपती तथाहं, तयापि मे सङ्गमो अज्ज लद्धो’’ति.

तत्थ सादिसीति रूपवण्णजातिकुलपदेसेन मया सादिसी एकसदिसा द्वे महायसा भरिया च मे देहीति अत्थो. भिंसरूपोति किं नु ते ब्राह्मण बलवरूपसीलाचारगुणसङ्खातं तपोकम्मं अत्थीति पुच्छति. मन्ता नु तेति उदाहु विचित्ररूपा सब्बत्थसाधका मन्ता ते अत्थि. अस्सवाति वचनकारका इच्छितिच्छितदायका यक्खा वा ते केचि सन्ति. कत्तन्ति कतं, उदाहु तया कतं किञ्चि मम अत्थं अभिजानासीति पुच्छति. सङ्गतिमत्तन्ति समागममत्तं तया सद्धिं पुब्बे मम आसीति वदति. जानतो मेति जानन्तस्स मम इदं पठमं तव दस्सनं. न ताभिजानामीति न तं अभिजानामि. तिमीसिकायन्ति बहलतिमिरायं रत्तियं. ते तत्थ ठत्वानाति ते मयं तस्मिं अंसेन अंसं घट्टितट्ठाने ठत्वा वीतिसारयिम्ह तत्थाति तस्मिंयेव ठाने सरितब्बयुत्तकं कथं वीतिसारयिम्ह, अहं ‘‘भिक्खाभाजनं मे तया भिन्नं, भत्तमूलं मे देही’’ति अवचं, त्वं ‘‘इदानाहं तव भत्तमूलं दातुं न सक्कोमि, अहं खो पन कासिकरञ्ञो पुत्तो जुण्हकुमारो नाम, मयि रज्जे पतिट्ठिते आगन्त्वा मं धनं याचेय्यासी’’ति अवचाति इमं सारणीयकथं करिम्हाति आह. सायेव नो सङ्गतिमत्तमासीति देव, अम्हाकं सायेव अञ्ञमञ्ञं सङ्गतिमत्तमासि, एकमुहुत्तिकमहोसीति दीपेति. ततोति ततो पन तंमुहुत्तिकमित्तधम्मतो पच्छा वा पुरे वा कदाचि अम्हाकं सङ्गति नाम न भूतपुब्बा.

न पण्डिताति ब्राह्मण पण्डिता नाम तंमुहुत्तिकं सङ्गतिं वा चिरकालसन्थवानि वा यं किञ्चि पुब्बे कतगुणं वा न नासेन्ति. बहुम्पीति बहुकम्पि. अकतञ्ञुरूपाति यस्मा बाला अकतञ्ञुसभावा, तस्मा तेसु बहुम्पि कतं नस्सतीति अत्थो. सुकतञ्ञुरूपाति सुट्ठु कतञ्ञुसभावा. एत्थापि तत्थापि तथा हीति हि-कारो कारणत्थो. ददामि तेति ब्राह्मणेन याचितयाचितं ददन्तो एवमाह. एवं सतन्ति ब्राह्मणो रञ्ञो अनुमोदनं करोन्तो वदति, सतं सप्पुरिसानं एकवारम्पि समेच्च सङ्गति नाम एवं होति. नक्खत्तराजारिवाति एत्थ र-कारो निपातमत्तं. तारकानन्ति तारकगणमज्झे. कासिपतीति राजानमालपति. इदं वुत्तं होति – ‘‘देव, कासिरट्ठाधिपति यथा चन्दो तारकानं मज्झे ठितो तारकगणपरिवुतो पाटिपदतो पट्ठाय याव पुण्णमा आपूरति, तथा अहम्पि अज्ज तया दिन्नेहि गामवरादीहि आपूरामी’’ति. तयापि मेति मया पुब्बे तया सद्धिं लद्धोपि सङ्गमो अलद्धोव, अज्ज पन मम मनोरथस्स निप्फन्नत्ता मया तया सह सङ्गमो लद्धो नामाति निप्फन्नं मे तया सद्धिं मित्तफलन्ति वदति. बोधिसत्तो तस्स महन्तं यसं अदासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं आनन्दं वरेन सन्तप्पेसिं येवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, राजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

जुण्हजातकवण्णना दुतिया.

[४५७] ३. धम्मदेवपुत्तजातकवण्णना

यसोकरो पुञ्ञकरोहमस्मीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तस्स पथविपवेसनं आरब्भ कथेसि. तदा हि भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, देवदत्तो तथागतेन सद्धिं पटिविरुज्झित्वा पथविं पविट्ठो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न इदानेवेस, भिक्खवे, मम जिनचक्के पहारं दत्वा पथविं पविट्ठो, पुब्बेपि धम्मचक्के पहारं दत्वा पथविं पविसित्वा अवीचिपरायणो जातोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कामावचरदेवलोके धम्मो नाम देवपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, देवदत्तो अधम्मो नाम. तेसु धम्मो दिब्बालङ्कारपटिमण्डितो दिब्बरथवरमभिरुय्ह अच्छरागणपरिवुतो मनुस्सेसु सायमासं भुञ्जित्वा अत्तनो अत्तनो घरद्वारे सुखकथाय निसिन्नेसु पुण्णमुपोसथदिवसे गामनिगमजनपदराजधानीसु आकासे ठत्वा ‘‘पाणातिपातादीहि दसहि अकुसलकम्मपथेहि विरमित्वा मातुपट्ठानधम्मं पितुपट्ठानधम्मं तिविधसुचरितधम्मञ्च पूरेथ, एवं सग्गपरायणा हुत्वा महन्तं यसं अनुभविस्सथा’’ति मनुस्से दस कुसलकम्मपथे समादपेन्तो जम्बुदीपं पदक्खिणं करोति. अधम्मो पन देवपुत्तो ‘‘पाणं हनथा’’तिआदिना नयेन दस अकुसलकम्मपथे समादपेन्तो जम्बुदीपं वामं करोति. अथ तेसं आकासे रथा सम्मुखा अहेसुं. अथ नेसं परिसा ‘‘तुम्हे कस्स, तुम्हे कस्सा’’ति पुच्छित्वा ‘‘मयं धम्मस्स, मयं अधम्मस्सा’’ति वत्वा मग्गा ओक्कमित्वा द्विधा जाता. धम्मोपि अधम्मं आमन्तेत्वा ‘‘सम्म, त्वं अधम्मो, अहं धम्मो, मग्गो मय्हं अनुच्छविको, तव रथं ओक्कामेत्वा मय्हं मग्गं देही’’ति पठमं गाथमाह –

२६. ‘‘यसोकरो पुञ्ञकरोहमस्मि, सदात्थुतो समणब्राह्मणानं;

मग्गारहो देवमनुस्सपूजितो, धम्मो अहं देहि अधम्म मग्ग’’न्ति.

तत्थ यसोकरोति अहं देवमनुस्सानं यसदायको. दुतियपदेपि एसेव नयो. सदात्थुतोति सदा थुतो निच्चपसत्थो. ततो परा –

२७. ‘‘अधम्मयानं दळ्हमारुहित्वा, असन्तसन्तो बलवाहमस्मि;

स किस्स हेतुम्हि तवज्ज दज्जं, मग्गं अहं धम्म अदिन्नपुब्बं.

२८. ‘‘धम्मो हवे पातुरहोसि पुब्बे, पच्छा अधम्मो उदपादि लोके;

जेट्ठो च सेट्ठो च सनन्तनो च, उय्याहि जेट्ठस्स कनिट्ठ मग्गा.

२९. ‘‘न याचनाय नपि पातिरूपा, न अरहता तेहं ददेय्यं मग्गं;

युद्धञ्च नो होतु उभिन्नमज्ज, युद्धम्हि यो जेस्सति तस्स मग्गो.

३०. ‘‘सब्बा दिसा अनुविसटोहमस्मि, महब्बलो अमितयसो अतुल्यो;

गुणेहि सब्बेहि उपेतरूपो, धम्मो अधम्म त्वं कथं विजेस्ससि.

३१. ‘‘लोहेन वे हञ्ञति जातरूपं, न जातरूपेन हनन्ति लोहं;

सचे अधम्मो हञ्छति धम्ममज्ज, अयो सुवण्णं विय दस्सनेय्यं.

३२. ‘‘सचे तुवं युद्धबलो अधम्म, न तुय्ह वुड्ढा च गरू च अत्थि;

मग्गञ्च ते दम्मि पियाप्पियेन, वाचादुरुत्तानिपि ते खमामी’’ति. –

इमा छ गाथा तेसञ्ञेव वचनपटिवचनवसेन कथिता.

तत्थ स किस्स हेतुम्हि तवज्ज दज्जन्ति सोम्हि अहं अधम्मो अधम्मयानं रथं आरुळ्हो अभीतो बलवा. किंकारणा अज्ज भो धम्म, कस्सचि अदिन्नपुब्बं मग्गं तुय्हं दम्मीति. पुब्बेति पठमकप्पिककाले इमस्मिं लोके दसकुसलकम्मपथधम्मो च पुब्बे पातुरहोसि, पच्छा अधम्मो. जेट्ठो चाति पुरे निब्बत्तभावेन अहं जेट्ठो च सेट्ठो च पोराणको च, त्वं पन कनिट्ठो, तस्मा मग्गा उय्याहीति वदति. नपि पातिरूपाति अहञ्हि ते नेव याचनाय न पतिरूपवचनेन मग्गारहताय मग्गं ददेय्यं. अनुविसटोति अहं चतस्सो दिसा चतस्सो अनुदिसाति सब्बा दिसा अत्तनो गुणेन पत्थटो पञ्ञातो पाकटो. लोहेनाति अयमुट्ठिकेन. हञ्छतीति हनिस्सति. तुवं युद्धबलो अधम्माति सचे त्वं युद्धबलोसि अधम्म. वुड्ढा च गरू चाति यदि तुय्हं ‘‘इमे वुड्ढा, इमे गरू पण्डिता’’ति एवं नत्थि. पियाप्पियेनाति पियेनापि अप्पियेनापि ददन्तो पियेन विय ते मग्गं ददामीति अत्थो.

बोधिसत्तेन पन इमाय गाथाय कथितक्खणेयेव अधम्मो रथे ठातुं असक्कोन्तो अवंसिरो पथवियं पतित्वा पथविया विवरे दिन्ने गन्त्वा अवीचिम्हियेव निब्बत्ति. एतमत्थं विदित्वा भगवा अभिसम्बुद्धो हुत्वा सेसगाथा अभासि –

३३. ‘‘इदञ्च सुत्वा वचनं अधम्मो, अवंसिरो पतितो उद्धपादो;

युद्धत्थिको चे न लभामि युद्धं, एत्तावता होति हतो अधम्मो.

३४. ‘‘खन्तीबलो युद्धबलं विजेत्वा, हन्त्वा अधम्मं निहनित्व भूम्या;

पायासि वित्तो अभिरुय्ह सन्दनं, मग्गेनेव अतिबलो सच्चनिक्कमो.

३५. ‘‘माता पिता समणब्राह्मणा च, असम्मानिता यस्स सके अगारे;

इधेव निक्खिप्प सरीरदेहं, कायस्स भेदा निरयं वजन्ति ते;

यथा अधम्मो पतितो अवंसिरो.

३६. ‘‘माता पिता समणब्राह्मणा च, सुसम्मानिता यस्स सके अगारे;

इधेव निक्खिप्प सरीरदेहं, कायस्स भेदा सुगतिं वजन्ति ते;

यथापि धम्मो अभिरुय्ह सन्दन’’न्ति.

तत्थ युद्धत्थिको चेति अयं तस्स विलापो, सो किरेवं विलपन्तोयेव पतित्वा पथविं पविट्ठो. एत्तावताति भिक्खवे, यावता पथविं पविट्ठो, तावता अधम्मो हतो नाम होति. खन्तीबलोति भिक्खवे, एवं अधम्मो पथविं पविट्ठो अधिवासनखन्तीबलो तं युद्धबलं विजेत्वा वधित्वा भूमियं निहनित्वा पातेत्वा वित्तजातताय वित्तो अत्तनो रथं आरुय्ह मग्गेनेव सच्चनिक्कमो तथपरक्कमो धम्मदेवपुत्तो पायासि. असम्मानिताति असक्कता. सरीरदेहन्ति इमस्मिंयेव लोके सरीरसङ्खातं देहं निक्खिपित्वा. निरयं वजन्तीति यस्स पापपुग्गलस्स एते सक्कारारहा गेहे असक्कता, तथारूपा यथा अधम्मो पतितो अवंसिरो, एवं अवंसिरा निरयं वजन्तीति अत्थो. सुगतिं वजन्तीति यस्स पनेते सक्कता, तादिसा पण्डिता यथापि धम्मो सन्दनं अभिरुय्ह देवलोकं गतो, एवं सुगतिं वजन्तीति.

सत्था एवं धम्मं देसेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो मया सद्धिं पटिविरुज्झित्वा पथविं पविट्ठो’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अधम्मो देवपुत्तो देवदत्तो अहोसि, परिसापिस्स देवदत्तपरिसा, धम्मो पन अहमेव, परिसा बुद्धपरिसायेवा’’ति.

धम्मदेवपुत्तजातकवण्णना ततिया.

[४५८] ४. उदयजातकवण्णना

एका निसिन्नाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु कुसजातके (जा. २.२०.१ आदयो) आवि भविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु कस्मा किलेसवसेन एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा उक्कण्ठितोसि? पोराणकपण्डिता समिद्धे द्वादसयोजनिके सुरुन्धननगरे रज्जं कारेन्ता देवच्छरपटिभागाय इत्थिया सद्धिं सत्त वस्ससतानि एकगब्भे वसन्तापि इन्द्रियानि भिन्दित्वा लोभवसेन न ओलोकेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते कासिरट्ठे सुरुन्धननगरे कासिराजा रज्जं कारेसि, तस्स नेव पुत्तो, न धीता अहोसि. सो अत्तनो देवियो ‘‘पुत्ते पत्थेथा’’ति आह. अग्गमहेसीपि रञ्ञो वचनं सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि. तदा बोधिसत्तो ब्रह्मलोका चवित्वा तस्सेव रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति. अथस्स महाजनस्स हदयं वड्ढेत्वा जातभावेन ‘‘उदयभद्दो’’ति नामं करिंसु. कुमारस्स पदसा चरणकाले अञ्ञोपि सत्तो ब्रह्मलोका चवित्वा तस्सेव रञ्ञो अञ्ञतराय देविया कुच्छिम्हि कुमारिका हुत्वा निब्बत्ति, तस्सापि ‘‘उदयभद्दा’’ति नामं करिंसु. कुमारो वयप्पत्तो सब्बसिप्पनिप्फत्तिं पापुणि, जातब्रह्मचारी पन अहोसि, सुपिनन्तेनपि मेथुनधम्मं न जानाति, न तस्स किलेसेसु चित्तं अल्लीयि. राजा पुत्तं रज्जे अभिसिञ्चितुकामो ‘‘कुमारस्स इदानि रज्जसुखसेवनकालो, नाटकापिस्स पच्चुपट्ठापेस्सामी’’ति सासनं पेसेसि. बोधिसत्तो ‘‘न मय्हं रज्जेनत्थो, किलेसेसु मे चित्तं न अल्लीयती’’ति पटिक्खिपित्वा पुनप्पुनं वुच्चमानो रत्तजम्बुनदमयं इत्थिरूपं कारेत्वा ‘‘एवरूपं इत्थिं लभमानो रज्जं सम्पटिच्छिस्सामी’’ति मातापितूनं पेसेसि. ते तं सुवण्णरूपकं सकलजम्बुदीपं परिहारापेत्वा तथारूपं इत्थिं अलभन्ता उदयभद्दं अलङ्कारेत्वा तस्स सन्तिके ठपेसुं. सा तं सुवण्णरूपकं अभिभवित्वा अट्ठासि. अथ नेसं अनिच्छमानानञ्ञेव वेमातिकं भगिनिं उदयभद्दकुमारिं अग्गमहेसिं कत्वा बोधिसत्तं रज्जे अभिसिञ्चिंसु. ते पन द्वेपि ब्रह्मचरियवासमेव वसिंसु.

अपरभागे मातापितूनं अच्चयेन बोधिसत्तो रज्जं कारेसि. उभो एकगब्भे वसमानापि लोभवसेन इन्द्रियानि भिन्दित्वा अञ्ञमञ्ञं न ओलोकेसुं, अपिच खो पन ‘‘यो अम्हेसु पठमतरं कालं करोति, सो निब्बत्तट्ठानतो आगन्त्वा ‘असुकट्ठाने निब्बत्तोस्मी’ति आरोचेतू’’ति सङ्गरमकंसु. अथ खो बोधिसत्तो अभिसेकतो सत्तवस्ससतच्चयेन कालमकासि. अञ्ञो राजा नाहोसि, उदयभद्दाययेव आणा पवत्ति. अमच्चा रज्जं अनुसासिंसु. बोधिसत्तोपि चुतिक्खणे तावतिंसभवने सक्कत्तं पत्वा यसमहन्तताय सत्ताहं अनुस्सरितुं नासक्खि. इति सो मनुस्सगणनाय सत्तवस्ससतच्चयेन आवज्जेत्वा ‘‘उदयभद्दं राजधीतरं धनेन वीमंसित्वा सीहनादं नदापेत्वा धम्मं देसेत्वा सङ्गरं मोचेत्वा आगमिस्सामी’’ति चिन्तेसि. तदा किर मनुस्सानं दसवस्ससहस्सायुककालो होति. राजधीतापि तं दिवसं रत्तिभागे पिहितेसु द्वारेसु ठपितआरक्खे सत्तभूमिकपासादवरतले अलङ्कतसिरिगब्भे एकिकाव निच्चला अत्तनो सीलं आवज्जमाना निसीदि. अथ सक्को सुवण्णमासकपूरं एकं सुवण्णपातिं आदाय आगन्त्वा सयनगब्भेयेव पातुभवित्वा एकमन्तं ठितो ताय सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –

३७. ‘‘एका निसिन्ना सुचि सञ्ञतूरू, पासादमारुय्ह अनिन्दितङ्गी;

याचामि तं किन्नरनेत्तचक्खु, इमेकरत्तिं उभयो वसेमा’’ति.

तत्थ सुचीति सुचिवत्थनिवत्था. सञ्ञतूरूति सुट्ठु ठपितऊरू, इरियापथं सण्ठपेत्वा सुचिवत्था एकिकाव निसिन्नासीति वुत्तं होति. अनिन्दितङ्गीति पादन्ततो याव केसग्गा अनिन्दितसरीरा परमसोभग्गप्पत्तसरीरा. किन्नरनेत्तचक्खूति तीहि मण्डलेहि पञ्चहि च पसादेहि उपसोभितत्ता किन्नरानं नेत्तसदिसेहि चक्खूहि समन्नागते. इमेकरत्तिन्ति इमं एकरत्तं अज्ज इमस्मिं अलङ्कतसयनगब्भे एकतो वसेय्यामाति याचति.

ततो राजधीता द्वे गाथा अभासि –

३८. ‘‘ओकिण्णन्तरपरिखं, दळ्हमट्टालकोट्ठकं;

रक्खितं खग्गहत्थेहि, दुप्पवेसमिदं पुरं.

३९. ‘‘दहरस्स युविनो चापि, आगमो च न विज्जति;

अथ केन नु वण्णेन, सङ्गमं इच्छसे मया’’ति.

तत्थ ओकिण्णन्तरपरिखन्ति इदं द्वादसयोजनिकं सुरुन्धनपुरं अन्तरन्तरा उदकपरिखानं कद्दमपरिखानं सुक्खपरिखानं ओकिण्णत्ता ओकिण्णन्तरपरिखं. दळ्हमट्टालकोट्ठकन्ति थिरतरेहि अट्टालकेहि द्वारकोट्ठकेहि च समन्नागतं. खग्गहत्थेहीति आवुधहत्थेहि दसहि योधसहस्सेहि रक्खितं. दुप्पवेसमिदं पुरन्ति इदं सकलपुरम्पि तस्स अन्तो मापितं मय्हं निवासपुरम्पि उभयं कस्सचि पविसितुं न सक्का. आगमो चाति इध इमाय वेलाय तरुणस्स वा योब्बनप्पत्तस्स वा थामसम्पन्नयोधस्स वा अञ्ञस्स वा महन्तम्पि पण्णाकारं गहेत्वा आगच्छन्तस्स आगमो नाम नत्थि. सङ्गमन्ति अथ त्वं केन कारणेन इमाय वेलाय मया सह समागमं इच्छसीति.

अथ सक्को चतुत्थं गाथमाह –

४०. ‘‘यक्खोहमस्मि कल्याणि, आगतोस्मि तवन्तिके;

त्वं मं नन्दय भद्दन्ते, पुण्णकंसं ददामि ते’’ति.

तस्सत्थो – कल्याणि, सुन्दरदस्सने अहमेको देवपुत्तो देवतानुभावेन इधागतो, त्वं अज्ज मं नन्दय तोसेहि, अहं ते इमं सुवण्णमासकपुण्णं सुवण्णपातिं ददामीति.

तं सुत्वा राजधीता पञ्चमं गाथमाह –

४१. ‘‘देवंव यक्खं अथ वा मनुस्सं, न पत्थये उदयमतिच्च अञ्ञं;

गच्छेव त्वं यक्ख महानुभाव, मा चस्सु गन्त्वा पुनरावजित्था’’ति.

तस्सत्थो – अहं देवराज, देवं वा यक्खं वा उदयं अतिक्कमित्वा अञ्ञं न पत्थेमि, सो त्वं गच्छेव, मा इध अट्ठासि, न मे तया आभतेन पण्णाकारेन अत्थो, गन्त्वा च मा इमं ठानं पुनरावजित्थाति.

सो तस्सा सीहनादं सुत्वा अट्ठत्वा गतसदिसो हुत्वा तत्थेव अन्तरहितो अट्ठासि. सो पुनदिवसे ताय वेलायमेव सुवण्णमासकपूरं रजतपातिं आदाय ताय सद्धिं सल्लपन्तो छट्ठं गाथमाह –

४२. ‘‘या सा रति उत्तमा कामभोगिनं, यंहेतु सत्ता विसमं चरन्ति;

मा तं रतिं जीयि तुवं सुचिम्हिते, ददामि ते रूपियं कंसपूर’’न्ति.

तस्सत्थो – भद्दे, राजधीते या एसा कामभोगिसत्तानं रतीसु मेथुनकामरति नाम उत्तमा रति, यस्सा रतिया कारणा सत्ता कायदुच्चरितादिविसमं चरन्ति, तं रतिं त्वं भद्दे, सुचिम्हिते मनापहसिते मा जीयि, अहम्पि आगच्छन्तो न तुच्छहत्थो आगतो, हिय्यो सुवण्णमासकपूरं सुवण्णपातिं आहरिं, अज्ज रूपियपातिं, इमं ते अहं रूपियपातिं सुवण्णपूरं ददामीति.

राजधीता चिन्तेसि ‘‘अयं कथासल्लापं लभन्तो पुनप्पुनं आगमिस्सति, न दानि तेन सद्धिं कथेस्सामी’’ति. सा किञ्चि न कथेसि.

सक्को तस्सा अकथितभावं ञत्वा तत्थेव अन्तरहितो हुत्वा पुनदिवसे तायमेव वेलाय लोहपातिं कहापणपूरं आदाय ‘‘भद्दे, त्वं मं कामरतिया सन्तप्पेहि, इमं ते कहापणपूरं लोहपातिं दस्सामी’’ति आह. तं दिस्वा राजधीता सत्तमं गाथमाह –

४३. ‘‘नारिं नरो निज्झपयं धनेन, उक्कंसती यत्थ करोति छन्दं;

विपच्चनीको तव देवधम्मो, पच्चक्खतो थोकतरेन एसी’’ति.

तस्सत्थो – भो पुरिस, त्वं जळो. नरो हि नाम नारिं किलेसरतिकारणा धनेन निज्झापेन्तो सञ्ञापेन्तो यत्थ नारिया छन्दं करोति, तं उक्कंसति वण्णेत्वा थोमेत्वा बहुतरेन धनेन पलोभेति, तुय्हं पनेसो देवसभावो विपच्चनीको, त्वञ्हि मया पच्चक्खतो थोकतरेन एसि, पठमदिवसे सुवण्णपूरं सुवण्णपातिं आहरित्वा, दुतियदिवसे सुवण्णपूरं रूपियपातिं, ततियदिवसे कहापणपूरं लोहपातिं आहरसीति.

तं सुत्वा सक्को ‘‘भद्दे राजकुमारि, अहं छेकवाणिजो न निरत्थकेन अत्थं नासेमि, सचे त्वं आयुना वा वण्णेन वा वड्ढेय्यासि, अहं ते पण्णाकारं वड्ढेत्वा आहरेय्यं, त्वं पन परिहायसेव, तेनाहम्पि धनं परिहापेमी’’ति वत्वा तिस्सो गाथा अभासि –

४४. ‘‘आयु च वण्णो च मनुस्सलोके, निहीयति मनुजानं सुगत्ते;