१०. दसकनिपातो
[४३९] १. चतुद्वारजातकवण्णना
चतुद्वारमिदं नगरन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु नवकनिपातस्स पठमजातके वित्थारितमेव. इध पन सत्था तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘पुब्बेपि त्वं भिक्खु दुब्बचताय पण्डितानं वचनं अकत्वा खुरचक्कं आपादेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते कस्सपदसबलस्स काले बाराणसियं असीतिकोटिविभवस्स सेट्ठिनो एको पुत्तो मित्तविन्दको नाम अहोसि. तस्स मातापितरो सोतापन्ना अहेसुं, सो पन दुस्सीलो अस्सद्धो. अथ नं अपरभागे पितरि कालकते माता कुटुम्बं विचारेन्ती आह – ‘‘तात, तया दुल्लभं मनुस्सत्तं लद्धं, दानं देहि, सीलं रक्खाहि, उपोसथकम्मं करोहि, धम्मं सुणाही’’ति. अम्म, न मय्हं दानादीहि अत्थो, मा मं किञ्चि अवचुत्थ, अहं यथाकम्मं गमिस्सामीति. एवं वदन्तम्पि नं एकदिवसं पुण्णमुपोसथदिवसे माता आह – ‘‘तात, अज्ज अभिलक्खितो महाउपोसथदिवसो, अज्ज उपोसथं समादियित्वा विहारं गन्त्वा सब्बरत्तिं धम्मं सुत्वा एहि, अहं ते सहस्सं दस्सामी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति धनलोभेन उपोसथं समादियित्वा भुत्तपातरासो विहारं गन्त्वा दिवसं वीतिनामेत्वा रत्तिं यथा एकम्पि धम्मपदं कण्णं न पहरति, तथा एकस्मिं पदेसे निपज्जित्वा निद्दं ओक्कमित्वा पुनदिवसे पातोव मुखं धोवित्वा गेहं गन्त्वा निसीदि.
माता पनस्स ‘‘अज्ज मे पुत्तो धम्मं सुत्वा पातोव धम्मकथिकत्थेरं आदाय आगमिस्सती’’ति यागुं खादनीयं भोजनीयं पटियादेत्वा आसनं पञ्ञपेत्वा तस्सागमनं पटिमानेन्ती तं एककं आगतं दिस्वा ‘‘तात, धम्मकथिको केन न आनीतो’’ति वत्वा ‘‘न मय्हं धम्मकथिकेन अत्थो’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि यागुं पिवा’’ति आह. सो ‘‘तुम्हेहि मय्हं सहस्सं पटिस्सुतं, तं ताव मे देथ, पच्छा पिविस्सामी’’ति आह. ‘‘पिव, तात, पच्छा दस्सामी’’ति. ‘‘गहेत्वाव पिविस्सामी’’ति. अथस्स माता सहस्सभण्डिकं पुरतो ठपेसि. सो यागुं पिवित्वा सहस्सभण्डिकं गहेत्वा वोहारं करोन्तो न चिरस्सेव वीससतसहस्सं उप्पादेसि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘नावं उपट्ठपेत्वा वोहारं करिस्सामी’’ति. सो नावं उपट्ठपेत्वा ‘‘अम्म, अहं नावाय वोहारं करिस्सामी’’ति आह. अथ नं माता ‘‘त्वं तात, एकपुत्तको, इमस्मिं घरे धनम्पि बहु, समुद्दो अनेकादीनवो, मा गमी’’ति निवारेसि. सो ‘‘अहं गमिस्सामेव, न सक्का मं निवारेतु’’न्ति वत्वा ‘‘अहं तं, तात, वारेस्सामी’’ति मातरा हत्थे गहितो हत्थं विस्सज्जापेत्वा मातरं पहरित्वा पातेत्वा अन्तरं कत्वा गन्त्वा नावाय समुद्दं पक्खन्दि.
नावा सत्तमे दिवसे मित्तविन्दकं निस्साय समुद्दपिट्ठे निच्चला अट्ठासि. काळकण्णिसलाका करियमाना मित्तविन्दकस्सेव हत्थे तिक्खत्तुं पति. अथस्स उळुम्पं दत्वा ‘‘इमं एकं निस्साय बहू मा नस्सन्तू’’ति तं समुद्दपिट्ठे खिपिंसु. तावदेव नावा जवेन महासमुद्दं पक्खन्दि. सोपि उळुम्पे निपज्जित्वा एकं दीपकं पापुणि. तत्थ फलिकविमाने चतस्सो वेमानिकपेतियो अद्दस. ता सत्ताहं दुक्खं अनुभवन्ति, सत्ताहं सुखं. सो ताहि सद्धिं सत्ताहं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवि. अथ नं ता दुक्खानुभवनत्थाय गच्छमाना ‘‘सामि, मयं सत्तमे दिवसे आगमिस्साम, याव मयं आगच्छाम, ताव अनुक्कण्ठमानो इधेव वसा’’ति वत्वा अगमंसु. सो तण्हावसिको हुत्वा तस्मिंयेव फलके निपज्जित्वा पुन समुद्दपिट्ठेन गच्छन्तो अपरं दीपकं पत्वा तत्थ रजतविमाने अट्ठ वेमानिकपेतियो दिस्वा एतेनेव उपायेन अपरस्मिं दीपके मणिविमाने सोळस, अपरस्मिं दीपके कनकविमाने द्वत्तिंस वेमानिकपेतियो दिस्वा ताहि सद्धिं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा तासम्पि दुक्खं अनुभवितुं गतकाले पुन समुद्दपिट्ठेन गच्छन्तो एकं पाकारपरिक्खित्तं चतुद्वारं नगरं अद्दस. उस्सदनिरयो किरेस, बहूनं नेरयिकसत्तानं कम्मकरणानुभवनट्ठानं मित्तविन्दकस्स अलङ्कतपटियत्तनगरं विय हुत्वा उपट्ठासि.
सो ‘‘इमं नगरं पविसित्वा राजा भविस्सामी’’ति चिन्तेत्वा खुरचक्कं उक्खिपित्वा सीसे पच्चमानं नेरयिकसत्तं अद्दस. अथस्स तं तस्स सीसे खुरचक्कं पदुमं विय हुत्वा उपट्ठासि. उरे पञ्चङ्गिकबन्धनं उरच्छदपसाधनं हुत्वा सीसतो गलन्तं लोहितं लोहितचन्दनविलेपनं विय हुत्वा परिदेवनसद्दो मधुरसरो गीतसद्दो विय हुत्वा उपट्ठासि. सो तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भो पुरिस, चिरं तया पदुमं धारितं, देहि मे एत’’न्ति आह. ‘‘सम्म, नयिदं पदुमं, खुरचक्कं एत’’न्ति. ‘‘त्वं मय्हं अदातुकामताय एवं वदसी’’ति. नेरयिकसत्तो चिन्तेसि ‘‘मय्हं कम्मं खीणं भविस्सति, इमिनापि मया विय मातरं पहरित्वा आगतेन भवितब्बं, दस्सामिस्स खुरचक्क’’न्ति. अथ नं ‘‘एहि भो, गण्ह इम’’न्ति वत्वा खुरचक्कं तस्स सीसे खिपि, तं तस्स मत्थकं पिसमानं भस्सि. तस्मिं खणे मित्तविन्दको तस्स खुरचक्कभावं ञत्वा ‘‘तव खुरचक्कं गण्ह, तव खुरचक्कं गण्हा’’ति वेदनाप्पत्तो परिदेवि, इतरो अन्तरधायि. तदा बोधिसत्तो रुक्खदेवता हुत्वा महन्तेन परिवारेन उस्सदचारिकं चरमानो तं ठानं पापुणि. मित्तविन्दको तं ओलोकेत्वा ‘‘सामि देवराज, इदं मं चक्कं सण्हकरणियं विय तिलानि पिसमानं ओतरति, किं नु खो मया पापं पकत’’न्ति पुच्छन्तो द्वे गाथा अभासि –
१. ‘‘चतुद्वारमिदं नगरं, आयसं दळ्हपाकारं;
ओरुद्धपटिरुद्धोस्मि, किं पापं पकतं मया.
२. ‘‘सब्बे अपिहिता द्वारा, ओरुद्धोस्मि यथा दिजो;
किमाधिकरणं यक्ख, चक्काभिनिहतो अह’’न्ति.
तत्थ दळ्हपाकारन्ति थिरपाकारं. ‘‘दळ्हतोरण’’न्तिपि पाठो, थिरद्वारन्ति अत्थो. ओरुद्धपटिरुद्धोस्मीति अन्तो कत्वा समन्ता पाकारेन रुद्धो, पलायनट्ठानं न पञ्ञायति. किं पापं पकतन्ति किं नु खो मया पापकम्मं कतं. अपिहिताति थकिता. यथा दिजोति पञ्जरे पक्खित्तो सकुणो विय. किमाधिकरणन्ति किं कारणं. चक्काभिनिहतोति चक्केन अभिनिहतो.
अथस्स देवराजा कारणं कथेतुं छ गाथा अभासि –
३. ‘‘लद्धा सतसहस्सानि, अतिरेकानि वीसति;
अनुकम्पकानं ञातीनं, वचनं सम्म नाकरि.
४. ‘‘लङ्घिं समुद्दं पक्खन्दि, सागरं अप्पसिद्धिकं;
चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठाहिपि च सोळस.
५. ‘‘सोळसाहि च बात्तिंस, अतिच्छं चक्कमासदो;
इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके.
६. ‘‘उपरिविसाला दुप्पूरा, इच्छा विसटगामिनी;
ये च तं अनुगिज्झन्ति, ते होन्ति चक्कधारिनो.
७. ‘‘बहुभण्डं अवहाय, मग्गं अप्पटिवेक्खिय;
येसञ्चेतं असङ्खातं, ते होन्ति चक्कधारिनो.
८. ‘‘कम्मं समेक्खे विपुलञ्च भोगं, इच्छं न सेवेय्य अनत्थसंहितं;
करेय्य वाक्यं अनुकम्पकानं, तं तादिसं नातिवत्तेय्य चक्क’’न्ति.
तत्थ लद्धा सतसहस्सानि, अतिरेकानि वीसतीति त्वं उपोसथं कत्वा मातु सन्तिका सहस्सं गहेत्वा वोहारं करोन्तो सतसहस्सानि च अतिरेकानि वीसतिसहस्सानि लभित्वा. नाकरीति तेन धनेन असन्तुट्ठो नावाय समुद्दं पविसन्तो समुद्दे आदीनवञ्च कथेत्वा मातुया वारियमानोपि अनुकम्पकानं ञातीनं वचनं न करोसि, सोतापन्नं मातरं पहरित्वा अन्तरं कत्वा निक्खन्तोयेवासीति दीपेति.
लङ्घिन्ति नावं उल्लङ्घनसमत्थं. पक्खन्दीति पक्खन्दोसि. अप्पसिद्धिकन्ति मन्दसिद्धिं विनासबहुलं. चतुब्भि अट्ठाति अथ नं निस्साय ठिताय नावाय फलकं दत्वा समुद्दे खित्तोपि त्वं मातरं निस्साय एकदिवसं कतस्स उपोसथकम्मस्स निस्सन्देन फलिकविमाने चतस्सो इत्थियो लभित्वा ततो रजतविमाने अट्ठ, मणिविमाने सोळस, कनकविमाने द्वत्तिंस अधिगतोसीति. अतिच्छं चक्कमासदोति अथ त्वं यथालद्धेन असन्तुट्ठो ‘‘अत्र उत्तरितरं लभिस्सामी’’ति एवं लद्धं लद्धं अतिक्कमनलोभसङ्खाताय अतिच्छाय समन्नागतत्ता अतिच्छो पापपुग्गलो तस्स उपोसथकम्मस्स खीणत्ता द्वत्तिंस इत्थियो अतिक्कमित्वा इमं पेतनगरं आगन्त्वा तस्स मातुपहारदानअकुसलस्स निस्सन्देन इदं खुरचक्कं सम्पत्तोसि. ‘‘अत्रिच्छ’’न्तिपि पाठो, अत्र अत्र इच्छमानोति अत्थो. ‘‘अत्रिच्छा’’तिपि पाठो, अत्रिच्छायाति अत्थो. भमतीति तस्स ते इच्छाहतस्स पोसस्स इदं चक्कं मत्थकं पिसमानं इदानि कुम्भकारचक्कं विय मत्थके भमतीति अत्थो.
ये च तं अनुगिज्झन्तीति तण्हा नामेसा गच्छन्ती उपरूपरि विसाला होति, समुद्दो विय च दुप्पूरा, रूपादीसु तस्स तस्स इच्छनइच्छाय विसटगामिनी, तं एवरूपं तण्हं ये च अनुगिज्झन्ति गिद्धा गधिता हुत्वा पुनप्पुनं अल्लीयन्ति. ते होन्ति चक्कधारिनोति ते एवं पच्चन्ता खुरचक्कं धारेन्ति. बहुभण्डन्ति मातापितूनं सन्तकं बहुधनं ओहाय. मग्गन्ति गन्तब्बं अप्पसिद्धिकं समुद्दमग्गं अपच्चवेक्खित्वा यथा त्वं पटिपन्नो, एवमेव अञ्ञेसम्पि येसञ्चेतं असङ्खातं अवीमंसितं, ते यथा त्वं तथेव तण्हावसिका हुत्वा धनं पहाय गमनमग्गं अनपेक्खित्वा पटिपन्ना चक्कधारिनो होन्ति. कम्मं समेक्खेति तस्मा पण्डितो पुरिसो अत्तना कत्तब्बकम्मं ‘‘सदोसं नु खो, निद्दोस’’न्ति समेक्खेय्य पच्चवेक्खेय्य. विपुलञ्च भोगन्ति अत्तनो धम्मलद्धं धनरासिम्पि समेक्खेय्य. नातिवत्तेय्याति तं तादिसं पुग्गलं इदं चक्कं न अतिवत्तेय्य नावत्थरेय्य. ‘‘नातिवत्तेती’’तिपि पाठो, नावत्थरतीति अत्थो.
तं सुत्वा मित्तविन्दको ‘‘इमिना देवपुत्तेन मया कतकम्मं तथतो ञातं, अयं मय्हं पच्चनपमाणम्पि जानिस्सति, पुच्छामि न’’न्ति चिन्तेत्वा नवमं गाथमाह –
९. ‘‘कीवचिरं नु मे यक्ख, चक्कं सिरसि ठस्सति;
कति वस्ससहस्सानि, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.
अथस्स कथेन्तो महासत्तो दसमं गाथमाह –
१०. ‘‘अतिसरो पच्चसरो, मित्तविन्द सुणोहि मे;
चक्कं ते सिरसि माविद्धं, न तं जीवं पमोक्खसी’’ति.
तत्थ अतिसरोति अतिसरीतिपि अतिसरो, अतिसरिस्सतीतिपि अतिसरो. पच्चसरोति तस्सेव वेवचनं. इदं वुत्तं होति – सम्म मित्तविन्दक, सुणोहि मे वचनं, त्वञ्हि अतिदारुणस्स कम्मस्स कतत्ता अतिसरो, तस्स पन न सक्का वस्सगणनाय विपाको पञ्ञापेतुन्ति अपरिमाणं अतिमहन्तं विपाकदुक्खं सरिस्ससि पटिपज्जिस्ससीति अतिसरो. तेन ते ‘‘एत्तकानि वस्ससहस्सानी’’ति वत्तुं न सक्कोमि. सिरसिमाविद्धन्ति यं पन ते इदं चक्कं सिरस्मिं आविद्धं कुम्भकारचक्कमिव भमति. न तं जीवं पमोक्खसीति तं त्वं याव ते कम्मविपाको न खीयति, ताव जीवमानो न पमोक्खसि, कम्मविपाके पन खीणे इदं चक्कं पहाय यथाकम्मं गमिस्ससीति.
इदं वत्वा देवपुत्तो अत्तनो देवट्ठानमेव गतो, इतरोपि महादुक्खं पटिपज्जि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मित्तविन्दको अयं दुब्बचभिक्खु अहोसि, देवराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चतुद्वारजातकवण्णना पठमा.
[४४०] २. कण्हजातकवण्णना
कण्हो वतायं पुरिसोति इदं सत्था कपिलवत्थुं उपनिस्साय निग्रोधारामे विहरन्तो सितपातुकम्मं आरब्भ कथेसि. तदा किर सत्था सायन्हसमये निग्रोधारामे भिक्खुसङ्घपरिवुतो जङ्घविहारं अनुचङ्कममानो अञ्ञतरस्मिं पदेसे सितं पात्वाकासि. आनन्दत्थेरो ‘‘को नु खो हेतु, को पच्चयो भगवतो सितस्स पातुकम्माय, न अहेतु तथागता सितं पातुकरोन्ति, पुच्छिस्सामि तावा’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह सितकारणं पुच्छि. अथस्स सत्था ‘‘भूतपुब्बं, आनन्द, कण्हो नाम इसि अहोसि, सो इमस्मिं भूमिप्पदेसे विहासि झायी झानरतो, तस्स सीलतेजेन सक्कस्स भवनं कम्पी’’ति सितकारणं वत्वा तस्स वत्थुनो अपाकटत्ता थेरेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसियं एकेन असीतिकोटिविभवेन अपुत्तकेन ब्राह्मणेन सीलं समादियित्वा पुत्ते पत्थिते बोधिसत्तो तस्स ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति. काळवण्णत्ता पनस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘कण्हकुमारो’’ति नामं अकंसु. सो सोळसवस्सकाले मणिपटिमा विय सोभग्गप्पत्तो हुत्वा पितरा सिप्पुग्गहणत्थाय पेसितो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा पच्चागच्छि. अथ नं पिता अनुरूपेन दारेन संयोजेसि. सो अपरभागे मातापितूनं अच्चयेन सब्बिस्सरियं पटिपज्जि. अथेकदिवसं रतनकोट्ठागारानि विलोकेत्वा वरपल्लङ्कमज्झगतो सुवण्णपट्टं आहरापेत्वा ‘‘एत्तकं धनं असुकेन उप्पादितं, एत्तकं असुकेना’’ति पुब्बञातीहि सुवण्णपट्टे लिखितानि अक्खरानि दिस्वा चिन्तेसि ‘‘येहि इमं धनं उप्पादितं, ते न पञ्ञायन्ति, धनमेव पञ्ञायति, एकोपि इदं धनं गहेत्वा गतो नाम नत्थि, न खो पन सक्का धनभण्डिकं बन्धित्वा परलोकं गन्तुं. पञ्चन्नं वेरानं साधारणभावेन हि असारस्स धनस्स दानं सारो, बहुरोगसाधारणभावेन असारस्स सरीरस्स सीलवन्तेसु अभिवादनादिकम्मं सारो, अनिच्चाभिभूतभावेन असारस्स जीवितस्स अनिच्चादिवसेन विपस्सनायोगो सारो, तस्मा असारेहि भोगेहि सारग्गहणत्थं दानं दस्सामी’’ति.
सो आसना वुट्ठाय रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा राजानं आपुच्छित्वा महादानं पवत्तेसि. याव सत्तमा दिवसा धनं अपरिक्खीयमानं दिस्वा ‘‘किं मे धनेन, याव मं जरा नाभिभवति, तावदेव पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो भविस्सामी’’ति चिन्तेत्वा गेहे सब्बद्वारानि विवरापेत्वा ‘‘दिन्नं मे, हरन्तू’’ति असुचिं विय जिगुच्छन्तो वत्थुकामे पहाय महाजनस्स रोदन्तस्स परिदेवन्तस्स नगरा निक्खमित्वा हिमवन्तपदेसं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अत्तनो वसनत्थाय रमणीयं भूमिभागं ओलोकेन्तो इमं ठानं पत्वा ‘‘इध वसिस्सामी’’ति एकं इन्दवारुणीरुक्खं गोचरगामं अधिट्ठाय तस्सेव रुक्खस्स मूले विहासि. गामन्तसेनासनं पहाय आरञ्ञिको अहोसि, पण्णसालं अकत्वा रुक्खमूलिको अहोसि, अब्भोकासिको नेसज्जिको. सचे निपज्जितुकामो, भूमियंयेव निपज्जति, दन्तमूसलिको हुत्वा अनग्गिपक्कमेव खादति, थुसपरिक्खित्तं किञ्चि न खादति, एकदिवसं एकवारमेव खादति, एकासनिको अहोसि. खमाय पथवीआपतेजवायुसमो हुत्वा एते एत्तके धुतङ्गगुणे समादाय वत्तति, इमस्मिं किर जातके बोधिसत्तो परमप्पिच्छो अहोसि. सो न चिरस्सेव अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा झानकीळं कीळन्तो तत्थेव वसति, फलाफलत्थम्पि अञ्ञत्थ न गच्छति, रुक्खस्स फलितकाले फलं खादति, पुप्फितकाले पुप्फं खादति, सपत्तकाले पत्तानि खादति, निप्पत्तकाले पपटिकं खादति. एवं परमसन्तुट्ठो हुत्वा इमस्मिं ठाने चिरं वसति.
सो एकदिवसं पुब्बण्हसमये तस्स रुक्खस्स पक्कानि फलानि गण्हि, गण्हन्तो पन लोलुप्पचारेन उट्ठाय अञ्ञस्मिं पदेसे न गण्हाति, यथानिसिन्नोव हत्थं पसारेत्वा हत्थप्पसारणट्ठाने ठितानि फलानि संहरति, तेसुपि मनापामनापं अविचिनित्वा सम्पत्तसम्पत्तमेव गण्हाति. एवं परमसन्तुट्ठस्स तस्स सीलतेजेन सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. तं किर सक्कस्स आयुक्खयेन वा उण्हं होति पुञ्ञक्खयेन वा, अञ्ञस्मिं वा महानुभावसत्ते तं ठानं पत्थेन्ते, धम्मिकानं वा महिद्धिकसमणब्राह्मणानं सीलतेजेन उण्हं होति. सक्को ‘‘को नु खो मं ठाना चावेतुकामो’’ति आवज्जेत्वा इमस्मिं पदेसे वसन्तं कण्हं इसिं रुक्खफलानि उच्चिनन्तं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘अयं इसि घोरतपो परमजितिन्द्रियो, इमं धम्मकथाय सीहनादं नदापेत्वा सुकारणं सुत्वा वरेन सन्तप्पेत्वा इममस्स रुक्खं धुवफलं कत्वा आगमिस्सामी’’ति. सो महन्तेनानुभावेन सीघं ओतरित्वा तस्मिं रुक्खमूले तस्स पिट्ठिपस्से ठत्वा ‘‘अत्तनो अवण्णे कथिते कुज्झिस्सति नु खो, नो’’ति वीमंसन्तो पठमं गाथमाह –
११. ‘‘कण्हो वतायं पुरिसो, कण्हं भुञ्जति भोजनं;
कण्हे भूमिपदेसस्मिं, न मय्हं मनसो पियो’’ति.
तत्थ कण्होति काळवण्णो. भोजनन्ति रुक्खफलभोजनं.
कण्हो इसि सक्कस्स वचनं सुत्वा ‘‘को नु खो मया सद्धिं कथेती’’ति दिब्बचक्खुना उपधारेन्तो ‘‘सक्को’’ति ञत्वा अनिवत्तित्वा अनोलोकेत्वाव दुतियं गाथमाह –
१२. ‘‘न कण्हो तचसा होति, अन्तोसारो हि ब्राह्मणो;
यस्मिं पापानि कम्मानि, स वे कण्हो सुजम्पती’’ति.
तत्थ तचसाति तचेन कण्हो नाम न होतीति अत्थो. अन्तोसारोति अब्भन्तरे सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसारेहि समन्नागतो. एवरूपो हि बाहितपापत्ता ब्राह्मणो नाम होति. स वेति यस्मिं पन पापानि कम्मानि अत्थि, सो यत्थ कत्थचि कुले जातोपि येन केनचि सरीरवण्णेन समन्नागतोपि काळकोव.
एवञ्च पन वत्वा इमेसं सत्तानं कण्हभावकरानि पापकम्मानि एकविधादिभेदेहि वित्थारेत्वा सब्बानिपि तानि गरहित्वा सीलादयो गुणे पसंसित्वा आकासे चन्दं उट्ठापेन्तो विय सक्कस्स धम्मं देसेसि. सक्को तस्स धम्मकथं सुत्वा पमुदितो सोमनस्सजातो महासत्तं वरेन निमन्तेन्तो ततियं गाथमाह –
१३. ‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते;
वरं ब्राह्मण ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसी’’ति.
तत्थ एतस्मिन्ति यं इदं तया सब्बञ्ञुबुद्धेन विय सुलपितं, तस्मिं सुलपिते तुम्हाकमेव अनुच्छविकत्ता पतिरूपे सुभासिते यं किञ्चि मनसा इच्छसि, सब्बं ते यं वरं इच्छितं पत्थितं, तं दम्मीति अत्थो.
तं सुत्वा महासत्तो चिन्तेसि ‘‘अयं किं नु खो अत्तनो अवण्णे कथिते कुज्झिस्सति, नोति मं वीमंसन्तो मय्हं छविवण्णञ्च भोजनञ्च वसनट्ठानञ्च गरहित्वा इदानि मय्हं अकुद्धभावं ञत्वा पसन्नचित्तो वरं देति, मं खो पनेस ‘सक्किस्सरियब्रह्मिस्सरियानं अत्थाय ब्रह्मचरियं चरती’तिपि मञ्ञेय्य, तत्रस्स निक्कङ्खभावत्थं मय्हं परेसु कोधो वा दोसो वा मा उप्पज्जतु, परसम्पत्तियं लोभो वा परेसु सिनेहो वा मा उप्पज्जतु, मज्झत्तोव भवेय्यन्ति इमे मया चत्तारो वरे गहेतुं वट्टती’’ति. सो तस्स निक्कङ्खभावत्थाय चत्तारो वरे गण्हन्तो चतुत्थं गाथमाह –
१४. ‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;
सुनिक्कोधं सुनिद्दोसं, निल्लोभं वुत्तिमत्तनो;
निस्नेहमभिकङ्खामि, एते मे चतुरो वरे’’ति.
तत्थ वरञ्चे मे अदो सक्काति सचे त्वं मय्हं वरं अदासि. सुनिक्कोधन्ति अकुज्झनवसेन सुट्ठु निक्कोधं. सुनिद्दोसन्ति अदुस्सनवसेन सुट्ठु निद्दोसं. निल्लोभन्ति परसम्पत्तीसु निल्लोभं. वुत्तिमत्तनोति एवरूपं अत्तनो वुत्तिं. निस्नेहन्ति पुत्तधीतादीसु वा सविञ्ञाणकेसु धनधञ्ञादीसु वा अविञ्ञाणकेसु अत्तनो सन्तकेसुपि निस्नेहं अपगतलोभं. अभिकङ्खामीति एवरूपं इमेहि चतूहङ्गेहि समन्नागतं अत्तनो वुत्तिं अभिकङ्खामि. एते मे चतुरो वरेति एते निक्कोधादिके चतुरो मय्हं वरे देहीति.
किं पनेस न जानाति ‘‘यथा न सक्का सक्कस्स सन्तिके वरं गहेत्वा वरेन कोधादयो हनितु’’न्ति. नो न जानाति, सक्के खो पन वरं देन्ते न गण्हामीति वचनं न युत्तन्ति तस्स च निक्कङ्खभावत्थाय गण्हि. ततो सक्को चिन्तेसि ‘‘कण्हपण्डितो वरं गण्हन्तो अतिविय अनवज्जे वरे गण्हि, एतेसु वरेसु गुणदोसं एतमेव पुच्छिस्सामी’’ति. अथ नं पुच्छन्तो पञ्चमं गाथमाह –
१५. ‘‘किंनु कोधे वा दोसे वा, लोभे स्नेहे च ब्राह्मण;
आदीनवं त्वं पस्ससि, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.
तस्सत्थो – ब्राह्मण किं नु खो त्वं कोधे दोसे लोभे स्नेहे च आदीनवं पस्ससि, तं ताव मे पुच्छितो अक्खाहि, न हि मयं एत्थ आदीनवं जानामाति.
अथ नं महासत्तो ‘‘तेन हि सुणाही’’ति वत्वा चतस्सो गाथा अभासि –
१६. ‘‘अप्पो हुत्वा बहु होति, वड्ढते सो अखन्तिजो;
आसङ्गी बहुपायासो, तस्मा कोधं न रोचये.
१७. ‘‘दुट्ठस्स फरुसा वाचा, परामासो अनन्तरा;
ततो पाणि ततो दण्डो, सत्थस्स परमा गति;
दोसो कोधसमुट्ठानो, तस्मा दोसं न रोचये.
१८. ‘‘आलोपसाहसाकारा, निकती वञ्चनानि च;
दिस्सन्ति लोभधम्मेसु, तस्मा लोभं न रोचये.
१९. ‘‘स्नेहसङ्गथिता गन्था, सेन्ति मनोमया पुथू;
ते भुसं उपतापेन्ति, तस्मा स्नेहं न रोचये’’ति.
तत्थ अखन्तिजोति सो अनधिवासकजातिकस्स अखन्तितो जातो कोधो पठमं परित्तो हुत्वा पच्छा बहु होति अपरापरं वड्ढति. तस्स वड्ढनभावो खन्तिवादीजातकेन (जा. १.४.४९ आदयो) चेव चूळधम्मपालजातकेन (जा. १.५.४४ आदयो) च वण्णेतब्बो. अपिच तिस्सामच्चस्सपेत्थ भरियं आदिं कत्वा सब्बं सपरिजनं मारेत्वा पच्छा अत्तनो मारितवत्थु कथेतब्बं. आसङ्गीति आसङ्गकरणो. यस्स उप्पज्जति, तं आसत्तं लग्गितं करोति, तं वत्थुं विस्सज्जेत्वा गन्तुं न देति, निवत्तित्वा अक्कोसनादीनि कारेति. बहुपायासोति बहुना कायिकचेतसिकदुक्खसङ्खातेन उपायासेन किलमथेन समन्नागतो. कोधं निस्साय हि कोधवसेन अरियादीसु कतवीतिक्कमा दिट्ठधम्मे चेव सम्पराये च वधबन्धविप्पटिसारादीनि चेव पञ्चविधबन्धनकम्मकरणादीनि च बहूनि दुक्खानि अनुभवन्तीति कोधो बहुपायासो नाम. तस्माति यस्मा एस एवं अनेकादीनवो, तस्मा कोधं न रोचेमि.
दुट्ठस्साति कुज्झनलक्खणेन कोधेन कुज्झित्वा अपरभागे दुस्सनलक्खणेन दोसेन दुट्ठस्स पठमं ताव ‘‘अरे, दास, पेस्सा’’ति फरुसवाचा निच्छरति, वाचाय अनन्तरा आकड्ढनविकड्ढनवसेन हत्थपरामासो, ततो अनन्तरा उपक्कमनवसेन पाणि पवत्तति, ततो दण्डो, दण्डप्पहारे अतिक्कमित्वा पन एकतोधारउभतोधारस्स सत्थस्स परमा गति, सब्बपरियन्ता सत्थनिप्फत्ति होति. यदा हि सत्थेन परं जीविता वोरोपेत्वा पच्छा तेनेव सत्थेन अत्तानं जीविता वोरोपेति, तदा दोसो मत्थकप्पत्तो होति. दोसो कोधसमुट्ठानोति यथा अनम्बिलं तक्कं वा कञ्जिकं वा परिणामवसेन परिवत्तित्वा अम्बिलं होति, तं एकजातिकम्पि समानं अम्बिलं अनम्बिलन्ति नाना वुच्चति, तथा पुब्बकाले कोधो परिणमित्वा अपरभागे दोसो होति. सो अकुसलमूलत्तेन एकजातिकोपि समानो कोधो दोसोति नाना वुच्चति. यथा अनम्बिलतो अम्बिलं, एवं सोपि कोधतो समुट्ठातीति कोधसमुट्ठानो. तस्माति यस्मा एवं अनेकादीनवो दोसो, तस्मा दोसम्पि न रोचेमि.
आलोपसाहसाकाराति दिवा दिवस्सेव गामं पहरित्वा विलुम्पनानि च आवुधं सरीरे ठपेत्वा ‘‘इदं नाम मे देही’’ति साहसाकारा च. निकती वञ्चनानि चाति पतिरूपकं दस्सेत्वा परस्स हरणं निकति नाम, सा असुवण्णमेव ‘‘सुवण्ण’’न्ति कूटकहापणं ‘‘कहापणो’’ति दत्वा परसन्तकग्गहणे दट्ठब्बा. पटिभानवसेन पन उपायकुसलताय परसन्तकग्गहणं वञ्चनं नाम. तस्सेवं पवत्ति दट्ठब्बा – एको किर उजुजातिको गामिकपुरिसो अरञ्ञतो ससकं आनेत्वा नदीतीरे ठपेत्वा न्हायितुं ओतरि. अथेको धुत्तो तं ससकं सीसे कत्वा न्हायितुं ओतिण्णो. इतरो उत्तरित्वा ससकं अपस्सन्तो इतो चितो च विलोकेसि. तमेनं धुत्तो ‘‘किं भो विलोकेसी’’ति वत्वा ‘‘इमस्मिं मे ठाने ससको ठपितो, तं न पस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘अन्धबाल, त्वं न जानासि, ससका नाम नदीतीरे ठपिता पलायन्ति, पस्स अहं अत्तनो ससकं सीसे ठपेत्वाव न्हायामी’’ति आह. सो अप्पटिभानताय ‘‘एवं भविस्सती’’ति पक्कामि. एककहापणेन मिगपोतकं गहेत्वा पुन तं दत्वा द्विकहापणग्घनकस्स मिगस्स गहितवत्थुपेत्थ कथेतब्बं. दिस्सन्ति लोभधम्मेसूति सक्क, इमे आलोपादयो पापधम्मा लोभसभावेसु लोभाभिभूतेसु सत्तेसु दिस्सन्ति. न हि अलुद्धा एवरूपानि कम्मानि करोन्ति. एवं लोभो अनेकादीनवो, तस्मा लोभम्पि न रोचेमि.
स्नेहसङ्गथिता गन्थाति आरम्मणेसु अल्लीयनलक्खणेन स्नेहेन सङ्गथिता पुनप्पुनं उप्पादवसेन घटिता सुत्तेन पुप्फानि विय बद्धा नानप्पकारेसु आरम्मणेसु पवत्तमाना अभिज्झाकायगन्था. सेन्ति मनोमया पुथूति ते पुथूसु आरम्मणेसु उप्पन्ना सुवण्णादीहि निब्बत्तानि सुवण्णादिमयानि आभरणादीनि विय मनेन निब्बत्तत्ता मनोमया अभिज्झाकायगन्था तेसु आरम्मणेसु सेन्ति अनुसेन्ति. ते भुसं उपतापेन्तीति ते एवं अनुसयिता बलवतापं जनेन्ता भुसं उपतापेन्ति अतिकिलमेन्ति. तेसं पन भुसं उपतापने ‘‘सल्लविद्धोव रुप्पती’’ति (सु. नि. ७७३) गाथाय वत्थु, ‘‘पियजातिका हि गहपति, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा पियप्पभुतिका’’ (म. नि. २.३५३), ‘‘पियतो जायती सोको’’तिआदीनि (ध. प. २१२) सुत्तानि च आहरितब्बानि. अपिच मङ्गलबोधिसत्तस्स दारके दत्वा बलवसोकेन हदयं फलि, वेस्सन्तरबोधिसत्तस्स महन्तं दोमनस्सं उदपादि. एवं पूरितपारमीनं महासत्तानं पेमं उपतापं करोतियेव. अयं स्नेहे आदीनवो, तस्मा स्नेहम्पि न रोचेमीति.
सक्को पञ्हविस्सज्जनं सुत्वा ‘‘कण्हपण्डित तया इमे पञ्हा बुद्धलीळाय साधुकं कथिता, अतिविय तुट्ठोस्मि ते, अपरम्पि वरं गण्हाही’’ति वत्वा दसमं गाथमाह –
२०. ‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते;
वरं ब्राह्मण ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसी’’ति.
ततो बोधिसत्तो अनन्तरगाथमाह –
२१. ‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;
अरञ्ञे मे विहरतो, निच्चं एकविहारिनो;
आबाधा मा उप्पज्जेय्युं, अन्तरायकरा भुसा’’ति.
तत्थ अन्तरायकरा भुसाति इमस्स मे तपोकम्मस्स अन्तरायकरा.
तं सुत्वा सक्को ‘‘कण्हपण्डितो वरं गण्हन्तो न आमिससन्निस्सितं गण्हाति, तपोकम्मनिस्सितमेव गण्हाती’’ति चिन्तेत्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नो अपरम्पि वरं ददमानो इतरं गाथमाह –
२२. ‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते;
वरं ब्राह्मण ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसी’’ति.
बोधिसत्तोपि वरग्गहणापदेसेन तस्स धम्मं देसेन्तो ओसानगाथमाह –
२३. ‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;
न मनो वा सरीरं वा, मं-कते सक्क कस्सचि;
कदाचि उपहञ्ञेथ, एतं सक्क वरं वरे’’ति.
तत्थ मनो वाति मनोद्वारं वा. सरीरं वाति कायद्वारं वा, वचीद्वारम्पि एतेसं गहणेन गहितमेवाति वेदितब्बं. मं-कतेति मम कारणा. उपहञ्ञेथाति उपघातं आपज्जेय्य अपरिसुद्धं अस्स. इदं वुत्तं होति – सक्क देवराज, मम कारणा मं निस्साय मम अनत्थकामताय कस्सचि सत्तस्स किस्मिञ्चि काले इदं तिविधम्पि कम्मद्वारं न उपहञ्ञेथ, पाणातिपातादीहि दसहि अकुसलकम्मपथेहि विमुत्तं परिसुद्धमेव भवेय्याति.
इति महासत्तो छसुपि ठानेसु वरं गण्हन्तो नेक्खम्मनिस्सितमेव गण्हि, जानाति चेस ‘‘सरीरं नाम ब्याधिधम्मं, न तं सक्का सक्केन अब्याधिधम्मं कातु’’न्ति. सत्तानञ्हि तीसु द्वारेसु परिसुद्धभावो असक्कायत्तोव, एवं सन्तेपि तस्स धम्मदेसनत्थं इमे वरे गण्हि. सक्कोपि तं रुक्खं धुवफलं कत्वा महासत्तं वन्दित्वा सिरसि अञ्जलिं पतिट्ठपेत्वा ‘‘अरोगा इधेव वसथा’’ति वत्वा सकट्ठानमेव गतो. बोधिसत्तोपि अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘आनन्द, पुब्बे मया निवुत्थभूमिप्पदेसो चेसो’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सक्को अनुरुद्धो अहोसि, कण्हपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कण्हजातकवण्णना दुतिया.
[४४१] ३. चतुपोसथिकजातकवण्णना
२४-३८. यो कोपनेय्योति इदं चतुपोसथिकजातकं पुण्णकजातके आवि भविस्सति.
चतुपोसथिकजातकवण्णना ततिया.
[४४२] ४. सङ्खजातकवण्णना
बहुस्सुतोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सब्बपरिक्खारदानं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किरेको उपासको तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्तो स्वातनाय निमन्तेत्वा अत्तनो घरद्वारे मण्डपं कारेत्वा अलङ्करित्वा पुनदिवसे तथागतस्स कालं आरोचापेसि. सत्था पञ्चसतभिक्खुपरिवारो तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. उपासको सपुत्तदारो सपरिजनो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा पुन स्वातनायाति एवं सत्ताहं निमन्तेत्वा महादानं पवत्तेत्वा सत्तमे दिवसे सब्बपरिक्खारं अदासि. तं पन ददमानो उपाहनदानं उस्सन्नं कत्वा अदासि. दसबलस्स दिन्नो उपाहनसङ्घाटो सहस्सग्घनको अहोसि, द्विन्नं अग्गसावकानं पञ्चसतग्घनको, सेसानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं सतग्घनको. इति सो सब्बपरिक्खारदानं दत्वा अत्तनो परिसाय सद्धिं भगवतो सन्तिके निसीदि. अथस्स सत्था मधुरेन सरेन अनुमोदनं करोन्तो ‘‘उपासक, उळारं ते सब्बपरिक्खारदानं, अत्तमनो होहि, पुब्बे अनुप्पन्ने बुद्धे पच्चेकबुद्धस्स एकं उपाहनसङ्घाटं दत्वा नावाय भिन्नाय अप्पतिट्ठे महासमुद्देपि उपाहनदाननिस्सन्देन पतिट्ठं लभिंसु, त्वं पन बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सब्बपरिक्खारदानं अदासि, तस्स ते उपाहनदानस्स फलं कस्मा न पतिट्ठा भविस्सती’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते अयं बाराणसी मोळिनी नाम अहोसि. मोळिनिनगरे ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते सङ्खो नाम ब्राह्मणो अड्ढो महद्धनो महाभोगो पहूतवित्तुपकरणो पहूतधनधञ्ञसुवण्णरजतो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारे चाति छसु ठानेसु छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सानि विस्सज्जेन्तो कपणद्धिकानं महादानं पवत्तेसि. सो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘अहं गेहे धने खीणे दातुं न सक्खिस्सामि, अपरिक्खीणेयेव धने नावाय सुवण्णभूमिं गन्त्वा धनं आहरिस्सामी’’ति. सो नावं बन्धापेत्वा भण्डस्स पूरापेत्वा पुत्तदारं आमन्तेत्वा ‘‘यावाहं आगच्छामि, ताव मे दानं अनुपच्छिन्दित्वा पवत्तेय्याथा’’ति वत्वा दासकम्मकरपरिवुतो छत्तं आदाय उपाहनं आरुय्ह मज्झन्हिकसमये पट्टनगामाभिमुखो पायासि. तस्मिं खणे गन्धमादने एको पच्चेकबुद्धो आवज्जेत्वा तं धनाहरणत्थाय गच्छन्तं दिस्वा ‘‘महापुरिसो धनं आहरितुं गच्छति, भविस्सति नु खो अस्स समुद्दे अन्तरायो, नो’’ति आवज्जेत्वा ‘‘भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘एस मं दिस्वा छत्तञ्च उपाहनञ्च मय्हं दत्वा उपाहनदाननिस्सन्देन समुद्दे भिन्नाय नावाय पतिट्ठं लभिस्सति, करिस्सामिस्स अनुग्गह’’न्ति आकासेनागन्त्वा तस्साविदूरे ओतरित्वा चण्डवातातपे अङ्गारसन्थरसदिसं उण्हवालुकं मद्दन्तो तस्स अभिमुखो आगच्छि.
सो तं दिस्वाव ‘‘पुञ्ञक्खेत्तं मे आगतं, अज्ज मया एत्थ दानबीजं रोपेतुं वट्टती’’ति तुट्ठचित्तो वेगेन तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं अनुग्गहत्थाय थोकं मग्गा ओक्कम्म इमं रुक्खमूलं उपसङ्कमथा’’ति वत्वा तस्मिं रुक्खमूलं उपसङ्कमन्ते रुक्खमूले वालुकं उस्सापेत्वा उत्तरासङ्गं पञ्ञपेत्वा पच्चेकबुद्धं निसीदापेत्वा वन्दित्वा वासितपरिस्सावितेन उदकेन पादे धोवित्वा गन्धतेलेन मक्खेत्वा अत्तनो उपाहना ओमुञ्चित्वा पप्फोटेत्वा गन्धतेलेन मक्खेत्वा तस्स पादेसु पटिमुञ्चित्वा ‘‘भन्ते, इमा उपाहना आरुय्ह छत्तं मत्थके कत्वा गच्छथा’’ति छत्तुपाहनं अदासि. सो अस्स अनुग्गहत्थाय तं गहेत्वा पसादसंवड्ढनत्थं पस्सन्तस्सेवस्स उप्पतित्वा गन्धमादनमेव अगमासि. बोधिसत्तोपि तं दिस्वा अतिविय पसन्नचित्तो पट्टनं गन्त्वा नावं अभिरुहि. अथस्स महासमुद्दं पटिपन्नस्स सत्तमे दिवसे नावा विवरं अदासि, उदकं उस्सिञ्चितुं नासक्खिंसु. महाजनो मरणभयभीतो अत्तनो अत्तनो देवता नमस्सित्वा महाविरवं विरवि. महासत्तो एकं उपट्ठाकं गहेत्वा सकलसरीरं तेलेन मक्खेत्वा सप्पिना सद्धिं सक्खरचुण्णं यावदत्थं खादित्वा तम्पि खादापेत्वा तेन सद्धिं कूपकयट्ठिमत्थकं आरुय्ह ‘‘इमाय दिसाय अम्हाकं नगर’’न्ति दिसं ववत्थपेत्वा मच्छकच्छपपरिपन्थतो अत्तानं मोचेन्तो तेन सद्धिं उसभमत्तं अतिक्कमित्वा पति. महाजनो विनासं पापुणि. महासत्तो पन उपट्ठाकेन सद्धिं समुद्दं तरितुं आरभि. तस्स तरन्तस्सेव सत्तमो दिवसो जातो. सो तस्मिम्पि काले लोणोदकेन मुखं विक्खालेत्वा उपोसथिको अहोसियेव.
तदा पन चतूहि लोकपालेहि मणिमेखला नाम देवधीता ‘‘सचे समुद्दे नावाय भिन्नाय तिसरणगता वा सीलसम्पन्ना वा मातापितुपट्ठाका वा मनुस्सा दुक्खप्पत्ता होन्ति, ते रक्खेय्यासी’’ति समुद्दे आरक्खणत्थाय ठपिता होति. सा अत्तनो इस्सरियेन सत्ताहमनुभवित्वा पमज्जित्वा सत्तमे दिवसे समुद्दं ओलोकेन्ती सीलाचारसंयुत्तं सङ्खब्राह्मणं दिस्वा ‘‘इमस्स सत्तमो दिवसो समुद्दे पतितस्स, सचे सो मरिस्सति अतिविय गारय्हा मे भविस्सती’’ति संविग्गमानहदया हुत्वा एकं सुवण्णपातिं नानग्गरसभोजनस्स पूरेत्वा वातवेगेन तत्थ गन्त्वा तस्स पुरतो आकासे ठत्वा ‘‘ब्राह्मण, त्वं सत्ताहं निराहारो, इदं दिब्बभोजनं भुञ्जा’’ति आह. सो तं ओलोकेत्वा ‘‘अपनेहि तव भत्तं, अहं उपोसथिको’’ति आह. अथस्स उपट्ठाको पच्छतो आगतो देवतं अदिस्वा सद्दमेव सुत्वा ‘‘अयं ब्राह्मणो पकतिसुखुमालो सत्ताहं निराहारताय दुक्खितो मरणभयेन विलपति मञ्ञे, अस्सासेस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा पठमं गाथमाह –
३९. ‘‘बहुस्सुतो सुतधम्मोसि सङ्ख, दिट्ठा तया समणब्राह्मणा च;
अथक्खणे दस्सयसे विलापं, अञ्ञो नु को ते पटिमन्तको मया’’ति.
तत्थ सुतधम्मोसीति धम्मोपि तया धम्मिकसमणब्राह्मणानं सन्तिके सुतो असि. दिट्ठा तयाति तेसं पच्चये देन्तेन वेय्यावच्चं करोन्तेन धम्मिकसमणब्राह्मणा च तया दिट्ठा. एवं अकरोन्तो हि पस्सन्तोपि ते न पस्सतियेव. अथक्खणेति अथ अक्खणे सल्लपन्तस्स कस्सचि अभावेन वचनस्स अनोकासे. दस्सयसेति ‘‘अहं उपोसथिको’’ति वदन्तो विलापं दस्सेसि. पटिमन्तकोति मया अञ्ञो को तव पटिमन्तको पटिवचनदायको, किंकारणा एवं विप्पलपसीति?
सो तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इमस्स देवता न पञ्ञायति मञ्ञे’’ति चिन्तेत्वा ‘‘सम्म, नाहं मरणस्स भायामि, अत्थि पन मे अञ्ञो पटिमन्तको’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
४०. ‘‘सुब्भू सुभा सुप्पटिमुक्ककम्बु, पग्गय्ह सोवण्णमयाय पातिया;
‘भुञ्जस्सु भत्तं’ इति मं वदेति, सद्धावित्ता, तमहं नोति ब्रूमी’’ति.
तत्थ सुब्भूति सुभमुखा. सुभाति पासादिका उत्तमरूपधरा. सुप्पटिमुक्ककम्बूति पटिमुक्कसुवण्णालङ्कारा. पग्गय्हाति सुवण्णपातिया भत्तं गहेत्वा उक्खिपित्वा. सद्धावित्ताति सद्धा चेव तुट्ठचित्ता च. ‘‘सद्धं चित्त’’न्तिपि पाठो, तस्सत्थो सद्धन्ति सद्दहन्तं, चित्तन्ति तुट्ठचित्तं. तमहं नोतीति तमहं देवतं उपोसथिकत्ता पटिक्खिपन्तो नोति ब्रूमि, न विप्पलपामि सम्माति.
अथस्स सो ततियं गाथमाह –
४१. ‘‘एतादिसं ब्राह्मण दिस्वान यक्खं, पुच्छेय्य पोसो सुखमासिसानो;
उट्ठेहि नं पञ्जलिकाभिपुच्छ, देवी नुसि त्वं उद मानुसी नू’’ति.
तत्थ सुखमासिसानोति एतादिसं यक्खं दिस्वा अत्तनो सुखं आसीसन्तो पण्डितो पुरिसो ‘‘अम्हाकं सुखं भविस्सति, न भविस्सती’’ति पुच्छेय्य. उट्ठेहीति उदकतो उट्ठानाकारं दस्सेन्तो उट्ठह. पञ्जलिकाभिपुच्छाति अञ्जलिको हुत्वा अभिपुच्छ. उद मानुसीति उदाहु महिद्धिका मानुसी त्वन्ति.
बोधिसत्तो ‘‘युत्तं कथेसी’’ति तं पुच्छन्तो चतुत्थं गाथमाह –
४२. ‘‘यं त्वं सुखेनाभिसमेक्खसे मं, भुञ्जस्सु भत्तं इति मं वदेसि;
पुच्छामि तं नारि महानुभावे, देवी नुसि त्वं उद मानुसी नू’’ति.
तत्थ यं त्वन्ति यस्मा त्वं सुखेन मं अभिसमेक्खसे, पियचक्खूहि ओलोकेसि. पुच्छामि तन्ति तेन कारणेन तं पुच्छामि.
ततो देवधीता द्वे गाथा अभासि –
४३. ‘‘देवी अहं सङ्ख महानुभावा, इधागता सागरवारिमज्झे;
अनुकम्पिका नो च पदुट्ठचित्ता, तवेव अत्थाय इधागतास्मि.
४४. ‘‘इधन्नपानं सयनासनञ्च, यानानि नानाविविधानि सङ्ख;
सब्बस्स त्याहं पटिपादयामि, यं किञ्चि तुय्हं मनसाभिपत्थित’’न्ति.
तत्थ इधाति इमस्मिं महासमुद्दे. नानाविविधानीति बहूनि च अनेकप्पकारानि च हत्थियानअस्सयानादीनि अत्थि. सब्बस्स त्याहन्ति तस्स अन्नपानादिनो सब्बस्स सामिकं कत्वा तं ते अन्नपानादिं पटिपादयामि ददामि. यं किञ्चीति अञ्ञम्पि यं किञ्चि मनसा इच्छितं, तं सब्बं ते दम्मीति.
तं सुत्वा महासत्तो ‘‘अयं देवधीता समुद्दपिट्ठे मय्हं ‘इदञ्चिदञ्च दम्मी’ति वदति, किं नु खो एसा मया कतेन पुञ्ञकम्मेन दातुकामा, उदाहु अत्तनो बलेन, पुच्छिस्सामि ताव न’’न्ति चिन्तेत्वा पुच्छन्तो सत्तमं गाथमाह –
४५. ‘‘यं किञ्चि यिट्ठञ्च हुतञ्च मय्हं, सब्बस्स नो इस्सरा त्वं सुगत्ते;
सुस्सोणि सुब्भमु सुविलग्गमज्झे, किस्स मे कम्मस्स अयं विपाको’’ति.
तत्थ यिट्ठन्ति दानवसेन यजितं. हुतन्ति आहुनपाहुनवसेन दिन्नं. सब्बस्स नो इस्सरा त्वन्ति तस्स अम्हाकं पुञ्ञकम्मस्स त्वं इस्सरा, ‘‘इमस्स अयं विपाको, इमस्स अय’’न्ति ब्याकरितुं समत्थाति अत्थो. सुस्सोणीति सुन्दरऊरुलक्खणे. सुब्भमूति सुन्दरभमुके. सुविलग्गमज्झेति सुट्ठुविलग्गिततनुमज्झे. किस्स मेति मया कतकम्मेसु कतरकम्मस्स अयं विपाको, येनाहं अप्पतिट्ठे समुद्दे पतिट्ठं लभामीति.
तं सुत्वा देवधीता ‘‘अयं ब्राह्मणो ‘यं तेन कुसलं कतं, तं कम्मं न जानाती’ति अञ्ञाय पुच्छति मञ्ञे, कथयिस्सामि दानिस्सा’’ति तं कथेन्ती अट्ठमं गाथमाह –
४६. ‘‘घम्मे पथे ब्राह्मण एकभिक्खुं, उग्घट्टपादं तसितं किलन्तं;
पटिपादयी सङ्ख उपाहनानि, सा दक्खिणा कामदुहा तवज्जा’’ति.
तत्थ एकभिक्खुन्ति एकं पच्चेकबुद्धं सन्धायाह. उग्घट्टपादन्ति उण्हवालुकाय घट्टितपादं. तसितन्ति पिपासितं. पटिपादयीति पटिपादेसि, योजेसीति अत्थो. कामदुहाति सब्बकामदायिका.
तं सुत्वा महासत्तो ‘‘एवरूपेपि नाम अप्पतिट्ठे महासमुद्दे मया दिन्नउपाहनदानं मम सब्बकामददं जातं, अहो सुदिन्नं मे पच्चेकबुद्धस्स दान’’न्ति तुट्ठचित्तो नवमं गाथमाह –
४७. ‘‘सा होतु नावा फलकूपपन्ना, अनवस्सुता एरकवातयुत्ता;
अञ्ञस्स यानस्स न हेत्थ भूमि, अज्जेव मं मोळिनिं पापयस्सू’’ति.
तस्सत्थो – देवते, एवं सन्ते मय्हं एकं नावं मापेहि, खुद्दकं पन एकदोणिकनावं मापेहि, यं नावं मापेस्ससि, सा होतु नावा बहूहि सुसिब्बितेहि फलकेहि उपपन्ना, उदकपवेसनस्साभावेन अनवस्सुता, एरकेन सम्मा गहेत्वा गच्छन्तेन वातेन युत्ता, ठपेत्वा दिब्बनावं अञ्ञस्स यानस्स एत्थ भूमि नत्थि, ताय पन दिब्बनावाय अज्जेव मं मोळिनिनगरं पापयस्सूति.
देवधीता तस्स वचनं सुत्वा तुट्ठचित्ता सत्तरतनमयं नावं मापेसि. सा दीघतो अट्ठउसभा अहोसि वित्थारतो चतुउसभा, गम्भीरतो वीसतियट्ठिका. तस्सा इन्दनीलमया तयो कूपका, सोवण्णमयानि योत्तानि रजतमयानि पत्तानि सोवण्णमयानि च फियारित्तानि अहेसुं. देवता तं नावं सत्तन्नं रतनानं पूरेत्वा ब्राह्मणं आलिङ्गित्वा अलङ्कतनावाय आरोपेसि, उपट्ठाकं पनस्स न ओलोकेसि. ब्राह्मणो अत्तना कतकल्याणतो तस्स पत्तिं अदासि, सो अनुमोदि. तदा देवता तम्पि आलिङ्गित्वा नावाय पतिट्ठापेसि. अथ नं नावं मोळिनिनगरं नेत्वा ब्राह्मणस्स घरे धनं पतिट्ठापेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि. सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा –
४८. ‘‘सा तत्थ वित्ता सुमना पतीता, नावं सुचित्तं अभिनिम्मिनित्वा;
आदाय सङ्खं पुरिसेन सद्धिं, उपानयी नगरं साधुरम्म’’न्ति. –
इमं ओसानगाथं अभासि.
तत्थ साति भिक्खवे, सा देवता तत्थ समुद्दमज्झे तस्स वचनं सुत्वा वित्तिसङ्खाताय पीतिया समन्नागतत्ता वित्ता. सुमनाति सुन्दरमना पामोज्जेन पतीतचित्ता हुत्वा विचित्रनावं निम्मिनित्वा ब्राह्मणं परिचारकेन सद्धिं आदाय साधुरम्मं अतिरमणीयं नगरं उपानयीति.
ब्राह्मणोपि यावजीवं अपरिमितधनं गेहं अज्झावसन्तो दानं दत्वा सीलं रक्खित्वा जीवितपरियोसाने सपरिसो देवनगरं परिपूरेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.
तदा देवधीता उप्पलवण्णा अहोसि, उपट्ठाकपुरिसो आनन्दो, सङ्खब्राह्मणो पन अहमेव अहोसिन्ति.
सङ्खजातकवण्णना चतुत्था.
[४४३] ५. चूळबोधिजातकवण्णना
यो ते इमं विसालक्खिन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कोधनं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर भिक्खु निय्यानिके बुद्धसासने पब्बजित्वापि कोधं निग्गहेतुं नासक्खि, कोधनो अहोसि उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जि कुप्पि ब्यापज्जि पतिट्ठयि. सत्था तस्स कोधनभावं सुत्वा पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं कोधनो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु कोधो नाम वारेतब्बो, एवरूपो हि इधलोके च परलोके च अनत्थकारको, त्वं निक्कोधस्स बुद्धस्स सासने पब्बजित्वा कस्मा कुज्झसि, पोराणकपण्डिता बाहिरसासने पब्बजित्वापि कोधं न करिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते अञ्ञतरस्मिं कासिनिगमे एको ब्राह्मणो अड्ढो महद्धनो महाभोगो अपुत्तको अहोसि, तस्स ब्राह्मणी पुत्तं पत्थेसि. तदा बोधिसत्तो ब्रह्मलोका चवित्वा तस्सा कुच्छियं निब्बत्ति, तस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘बोधिकुमारो’’ति नामं करिंसु. तस्स वयप्पत्तकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पच्चागतस्स अनिच्छन्तस्सेव मातापितरो समानजातिका कुला कुमारिकं आनेसुं. सापि ब्रह्मलोका चुताव उत्तमरूपधरा देवच्छरपटिभागा. तेसं अनिच्छमानानञ्ञेव अञ्ञमञ्ञं आवाहविवाहं करिंसु. उभिन्नं पनेतेसं किलेससमुदाचारो नाम न भूतपुब्बो, संरागवसेन अञ्ञमञ्ञस्स ओलोकनं नाम नाहोसि, सुपिनेपि मेथुनधम्मो नाम न दिट्ठपुब्बो, एवं परिसुद्धसीला अहेसुं.
अथापरभागे महासत्तो मातापितूसु कालकतेसु तेसं सरीरकिच्चं कत्वा तं पक्कोसित्वा ‘‘भद्दे, त्वं इमं असीतिकोटिधनं गहेत्वा सुखेन जीवाही’’ति आह. ‘‘किं करिस्सथ तुम्हे पन, अय्यपुत्ता’’ति? ‘‘मय्हं धनेन किच्चं नत्थि, हिमवन्तपदेसं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अत्तनो पतिट्ठं करिस्सामी’’ति. ‘‘किं पन अय्यपुत्त पब्बज्जा नाम पुरिसानञ्ञेव वट्टती’’ति? ‘‘इत्थीनम्पि वट्टति, भद्दे’’ति. ‘‘तेन हि अहं तुम्हेहि छट्टितखेळं न गण्हिस्सामि, मय्हम्पि धनेन किच्चं नत्थि, अहम्पि पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, भद्दे’’ति. ते उभोपि महादानं दत्वा निक्खमित्वा रमणीये भूमिभागे अस्समं कत्वा पब्बजित्वा उञ्छाचरियाय फलाफलेहि यापेन्ता तत्थ दसमत्तानि संवच्छरानि वसिंसु, झानं पन नेसं न ताव उप्पज्जति. ते तत्थ पब्बज्जासुखेनेव दस संवच्छरे वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदचारिकं चरन्ता अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसिंसु.