३. अड्ढवग्गो

[३७१] १. दीघीतिकोसलजातकवण्णना

एवंभूतस्स ते राजाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसम्बके भण्डनकारके आरब्भ कथेसि. तेसञ्हि जेतवनं आगन्त्वा खमापनकाले सत्था ते आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खवे, तुम्हे मय्हं ओरसा मुखतो जाता पुत्ता नाम, पुत्तेहि च पितरा दिन्नं ओवादं भिन्दितुं न वट्टति, तुम्हे पन मम ओवादं न करित्थ, पोराणकपण्डिता अत्तनो मातापितरो घातेत्वा रज्जं गहेत्वा ठितचोरेपि अरञ्ञे हत्थपथं आगते मातापितूहि दिन्नं ओवादं न भिन्दिस्सामाति न मारयिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

इमस्मिं पन जातके द्वेपि वत्थूनि. सङ्घभेदकक्खन्धके वित्थारतो आवि भविस्सन्ति. सो पन दीघावुकुमारो अरञ्ञे अत्तनो अङ्के निपन्नं बाराणसिराजानं चूळाय गहेत्वा ‘‘इदानि मय्हं मातापितुघातकं चोरं खण्डाखण्डं कत्वा छिन्दिस्सामी’’ति असिं उक्खिपन्तो तस्मिं खणे मातापितूहि दिन्नं ओवादं सरित्वा ‘‘जीवितं चजन्तोपि तेसं ओवादं न भिन्दिस्सामि, केवलं इमं तज्जेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पठमं गाथमाह –

११०. ‘‘एवंभूतस्स ते राज, आगतस्स वसे मम;

अत्थि नु कोचि परियायो, यो तं दुक्खा पमोचये’’ति.

तत्थ वसे ममाति मम वसं आगतस्स. परियायोति कारणं.

ततो राजा दुतियं गाथमाह –

१११. ‘‘एवंभूतस्स मे तात, आगतस्स वसे तव;

नत्थि नो कोचि परियायो, यो मं दुक्खा पमोचये’’ति.

तत्थ नोति निपातमत्थं, नत्थि कोचि परियायो, यो मं एतस्मा दुक्खा पमोचयेति अत्थो.

ततो बोधिसत्तो अवसेसगाथा अभासि –

११२. ‘‘नाञ्ञं सुचरितं राज, नाञ्ञं राज सुभासितं;

तायते मरणकाले, एवमेवितरं धनं.

११३. ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;

ये च तं उपनय्हन्ति, वेरं तेसं न सम्मति.

११४. ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;

ये च तं नुपनय्हन्ति, वेरं तेसूपसम्मति.

११५. ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं;

अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो’’न्ति.

तत्थ नाञ्ञं सुचरितन्ति नाञ्ञं सुचरिता, अयमेव वा पाठो, ठपेत्वा सुचरितं अञ्ञं न पस्सामीति अत्थो. इध ‘‘सुचरित’’न्तिपि ‘‘सुभासित’’न्तिपि मातापितूहि दिन्नं ओवादंयेव सन्धायाह. एवमेवाति निरत्थकमेव. इदं वुत्तं होति – महाराज, अञ्ञत्र ओवादानुसिट्ठिसङ्खाता सुचरितसुभासिता मरणकाले तायितुं रक्खितुं समत्थो नाम अञ्ञो नत्थि, यं एतं इतरं धनं, तं एवमेव निरत्थकमेव होति, त्वञ्हि इदानि मय्हं कोटिसतसहस्समत्तम्पि धनं ददन्तो जीवितं न लभेय्यासि, तस्मा वेदितब्बमेतं ‘‘धनतो सुचरितसुभासितमेव उत्तरितर’’न्ति.

सेसगाथासुपि अयं सङ्खेपत्थो – महाराज, ये पुरिसा ‘‘अयं मं अक्कोसि, अयं मं पहरि, अयं मं अजिनि, अयं मम सन्तकं अहासी’’ति एवं वेरं उपनय्हन्ति बन्धित्वा विय हदये ठपेन्ति, तेसं वेरं न उपसम्मति. ये च पनेतं न उपनय्हन्ति हदये न ठपेन्ति, तेसं वूपसम्मति. वेरानि हि न कदाचि वेरेन सम्मन्ति, अवेरेनेव पन सम्मन्ति. एस धम्मो सनन्तनोति एसो पोराणको धम्मो चिरकालप्पवत्तो सभावोति.

एवञ्च पन वत्वा बोधिसत्तो ‘‘अहं, महाराज, तयि न दुब्भामि, त्वं पन मं मारेही’’ति तस्स हत्थे असिं ठपेसि. राजापि ‘‘नाहं तयि दुब्भामी’’ति सपथं कत्वा तेन सद्धिं नगरं गन्त्वा तं अमच्चानं दस्सेत्वा ‘‘अयं, भणे, कोसलरञ्ञो पुत्तो दीघावुकुमारो नाम, इमिना मय्हं जीवितं दिन्नं, न लब्भा इमं किञ्चि कातु’’न्ति वत्वा अत्तनो धीतरं दत्वा पितु सन्तके रज्जे पतिट्ठापेसि. ततो पट्ठाय उभोपि समग्गा सम्मोदमाना रज्जं कारेसुं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मातापितरो महाराजकुलानि अहेसुं, दीघावुकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दीघीतिकोसलजातकवण्णना पठमा.

[३७२] २. मिगपोतकजातकवण्णना

अगारा पच्चुपेतस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं महल्लकं आरब्भ कथेसि. सो किरेकं दारकं पब्बाजेसि. सामणेरो तं सक्कच्चं उपट्ठहित्वा अपरभागे अफासुकेन कालमकासि. तस्स कालकिरियाय महल्लको सोकाभिभूतो महन्तेन सद्देन परिदेवन्तो विचरि. भिक्खू सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको नाम महल्लको सामणेरस्स कालकिरियाय परिदेवन्तो विचरति, मरणस्सतिभावनाय परिबाहिरो एसो भविस्सती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस एतस्मिं मते परिदेवन्तो विचरी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्कत्तं कारेसि. तदा एको कासिरट्ठवासी ब्राह्मणो हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा फलाफलेहि यापेसि. सो एकदिवसं अरञ्ञे एकं मतमातिकं मिगपोतकं दिस्वा अस्समं आनेत्वा गोचरं दत्वा पोसेसि. मिगपोतको वड्ढन्तो अभिरूपो अहोसि सोभग्गप्पत्तो. तापसो तं अत्तनो पुत्तकं कत्वा परिहरति. एकदिवसं मिगपोतको बहुं तिणं खादित्वा अजीरकेन कालमकासि. तापसो ‘‘पुत्तो मे मतो’’ति परिदेवन्तो विचरति. तदा सक्को देवराजा लोकं परिग्गण्हन्तो तं तापसं दिस्वा ‘‘संवेजेस्सामि न’’न्ति आगन्त्वा आकासे ठितो पठमं गाथमाह –

११६. ‘‘अगारा पच्चुपेतस्स, अनगारस्स ते सतो;

समणस्स न तं साधु, यं पेतमनुसोचसी’’ति.

तं सुत्वा तापसो दुतियं गाथमाह –

११७. ‘‘संवासेन हवे सक्क, मनुस्सस्स मिगस्स वा;

हदये जायते पेमं, न तं सक्का असोचितु’’न्ति.

तत्थ न तं सक्काति तं मनुस्सं वा तिरच्छानं वा न सक्का असोचितुं, सोचामियेवाहन्ति.

ततो सक्को द्वे गाथा अभासि –

११८. ‘‘मतं मरिस्सं रोदन्ति, ये रुदन्ति लपन्ति च;

तस्मा त्वं इसि मा रोदि, रोदितं मोघमाहु सन्तो.

११९. ‘‘रोदितेन हवे ब्रह्मे, मतो पेतो समुट्ठहे;

सब्बे सङ्गम्म रोदाम, अञ्ञमञ्ञस्स ञातके’’ति.

तत्थ मरिस्सन्ति यो इदानि मरिस्सति, तं. लपन्ति चाति विलपन्ति च. इदं वुत्तं होति – ये लोके मतञ्च मरिस्सन्तञ्च रोदन्ति, ते रुदन्ति चेव विलपन्ति च, तेसं अस्सुपच्छिज्जनदिवसो नाम नत्थि. किंकारणा? सदापि मतानञ्च मरिस्सन्तानञ्च अत्थिताय. तस्मा त्वं इसि मा रोदि. किंकारणा? रोदितं मोघमाहु सन्तोति, बुद्धादयो पन पण्डिता रोदितं ‘‘मोघ’’न्ति वदन्ति. मतो पेतोति यो एस मतो पेतोति वुच्चति, यदि सो रोदितेन समुट्ठहेय्य, एवं सन्ते किं निक्कम्मा अच्छाम, सब्बेव समागम्म अञ्ञमञ्ञस्स ञातके रोदाम. यस्मा पन ते रोदितकारणा न उट्ठहन्ति, तस्मा रोदितस्स मोघभावं साधेति.

एवं सक्कस्स कथेन्तस्स तापसो ‘‘निरत्थकं रोदित’’न्ति सल्लक्खेत्वा सक्कस्स थुतिं करोन्तो तिस्सो गाथा अभासि –

१२०. ‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं;

वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं.

१२१. ‘‘अब्बहि वत मे सल्लं, यमासि हदयस्सितं;

यो मे सोकपरेतस्स, पुत्तसोकं अपानुदि.

१२२. ‘‘सोहं अब्बूळ्हसल्लोस्मि, वीतसोको अनाविलो;

न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वान वासवा’’ति.

तत्थ यमासीति यं मे आसि. हदयस्सितन्ति हदये निस्सितं. अपानुदीति नीहरि. सक्को तापसस्स ओवादं दत्वा सकट्ठानमेव गतो.

सत्था इधं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा तापसो महल्लको अहोसि, मिगो सामणेरो, सक्को पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मिगपोतकजातकवण्णना दुतिया.

[३७३] ३. मूसिकजातकवण्णना

कुहिं गता कत्थ गताति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो अजातसत्तुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा थुसजातके (जा. १.४.१४९ आदयो) वित्थारितमेव. इधापि सत्था तथेव राजानं सकिं पुत्तेन सद्धिं कीळमानं सकिं धम्मं सुणन्तं दिस्वा ‘‘तं निस्साय रञ्ञो भयं उप्पज्जिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘महाराज, पोराणकराजानो आसङ्कितब्बं आसङ्कित्वा अत्तनो पुत्तं ‘अम्हाकं धूमकाले रज्जं कारेतू’ति एकमन्ते अकंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तक्कसिलायं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा दिसापामोक्खाचरियो अहोसि. तस्स सन्तिके बाराणसिरञ्ञो पुत्तो यवकुमारो नाम सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा अनुयोगं दत्वा गन्तुकामो तं आपुच्छि. आचरियो ‘‘पुत्तं निस्साय तस्स अन्तरायो भविस्सती’’ति अङ्गविज्जावसेन ञत्वा ‘‘एतमस्स हरिस्सामी’’ति एकं उपमं उपधारेतुं आरभि. तदा पनस्स एको अस्सो अहोसि, तस्स पादे वणो उट्ठहि, तं वणानुरक्खणत्थं गेहेयेव करिंसु. तस्साविदूरे एको उदपानो अत्थि. अथेका मूसिका गेहा निक्खमित्वा अस्सस्स पादे वणं खादति, अस्सो वारेतुं न सक्कोति. सो एकदिवसं वेदनं अधिवासेतुं असक्कोन्तो मूसिकं खादितुं आगतं पादेन पहरित्वा मारेत्वा उदपाने पातेसि. अस्सगोपका मूसिकं अपस्सन्ता ‘‘अञ्ञेसु दिवसेसु मूसिका आगन्त्वा वणं खादति, इदानि न पञ्ञायति, कहं नु खो गता’’ति वदिंसु.

बोधिसत्तो तं कारणं पच्चक्खं कत्वा ‘‘अञ्ञे अजानन्ता ‘कहं मूसिका गता’ति वदन्ति, मूसिकाय पन मारेत्वा उदपाने खित्तभावं अहमेव जानामी’’ति इदमेव कारणं उपमं कत्वा पठमं गाथं बन्धित्वा राजकुमारस्स अदासि. सो अपरं उपमं उपधारेन्तो तमेव अस्सं परुळ्हवणं निक्खमित्वा एकं यववत्थुं गन्त्वा ‘‘यवं खादिस्सामी’’ति वतिच्छिद्देन मुखं पवेसेन्तं दिस्वा तमेव कारणं उपमं कत्वा दुतियं गाथं बन्धित्वा तस्स अदासि. ततियगाथं पन अत्तनो पञ्ञाबलेनेव बन्धित्वा तम्पि तस्स दत्वा ‘‘तात, त्वं रज्जे पतिट्ठाय सायं न्हानपोक्खरणिं गच्छन्तो याव धुरसोपाना पठमं गाथं सज्झायन्तो गच्छेय्यासि, तव निवसनपासादं पविसन्तो याव सोपानपादमूला दुतियं गाथं सज्झायन्तो गच्छेय्यासि, ततो याव सोपानमत्थका ततियं गाथं सज्झायन्तो गच्छेय्यासी’’ति वत्वा पेसेसि.

सो कुमारो गन्त्वा उपराजा हुत्वा पितु अच्चयेन रज्जं कारेसि, तस्सेको पुत्तो जायि. सो सोळसवस्सकाले रज्जलोभेन ‘‘पितरं मारेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा उपट्ठाके आह ‘‘मय्हं पिता तरुणो, अहं एतस्स धूमकालं ओलोकेन्तो महल्लको भविस्सामि जराजिण्णो, तादिसे काले लद्धेनपि रज्जेन को अत्थो’’ति. ते आहंसु ‘‘देव, न सक्का पच्चन्तं गन्त्वा चोरत्तं कातुं, तव पितरं केनचि उपायेन मारेत्वा रज्जं गण्हा’’ति. सो ‘‘साधू’’ति अन्तोनिवेसने रञ्ञो सायं न्हानपोक्खरणीसमीपं गन्त्वा ‘‘एत्थ नं मारेस्सामी’’ति खग्गं गहेत्वा अट्ठासि. राजा सायं मूसिकं नाम दासिं ‘‘गन्त्वा पोक्खरणीपिट्ठिं सोधेत्वा एहि, न्हायिस्सामी’’ति पेसेसि. सा गन्त्वा पोक्खरणीपिट्ठिं सोधेन्ती कुमारं पस्सि. कुमारो अत्तनो कम्मस्स पाकटभावभयेन तं द्विधा छिन्दित्वा पोक्खरणियं पातेसि. राजा न्हायितुं अगमासि. सेसजनो ‘‘अज्जापि मूसिका दासी न पुनागच्छति, कुहिं गता कत्थ गता’’ति आह. राजा –

१२३. ‘‘कुहिं गता कत्थ गता, इति लालप्पती जनो;

अहमेवेको जानामि, उदपाने मूसिका हता’’ति. –

पठमं गाथं भणन्तो पोक्खरणीतीरं अगमासि.

तत्थ कुहिं गता कत्थ गताति अञ्ञमञ्ञवेवचनानि. इति लालप्पतीति एवं विप्पलपति. इति अयं गाथा ‘‘अजानन्तो जनो मूसिका दासी कुहिं गताति विप्पलपति, राजकुमारेन द्विधा छिन्दित्वा मूसिकाय पोक्खरणियं पातितभावं अहमेव एको जानामी’’ति रञ्ञो अजानन्तस्सेव इममत्थं दीपेति.

कुमारो ‘‘मया कतकम्मं मय्हं पितरा ञात’’न्ति भीतो पलायित्वा तमत्थं उपट्ठाकानं आरोचेसि. ते सत्तट्ठदिवसच्चयेन पुन तं आहंसु ‘‘देव, सचे राजा जानेय्य, न तुण्ही भवेय्य, तक्कगाहेन पन तेन तं वुत्तं भविस्सति, मारेहि न’’न्ति. सो पुनेकदिवसं खग्गहत्थो सोपानपादमूले ठत्वा रञ्ञो आगमनकाले इतो चितो च पहरणोकासं ओलोकेसि. राजा –

१२४. ‘‘यञ्चेतं इति चीति च, गद्रभोव निवत्तसि;

उदपाने मूसिकं हन्त्वा, यवं भक्खेतुमिच्छसी’’ति. –

दुतियं गाथं सज्झायन्तो अगमासि. अयम्पि गाथा ‘‘यस्मा त्वं इति चीति च इतो चितो च पहरणोकासं ओलोकेन्तो गद्रभोव निवत्तसि, तस्मा तं जानामि ‘पुरिमदिवसे पोक्खरणियं मूसिकं दासिं हन्त्वा अज्ज मं यवराजानं भक्खेतुं मारेतुं इच्छसी’’’ति रञ्ञो अजानन्तस्सेव इममत्थं दीपेति.

कुमारो ‘‘दिट्ठोम्हि पितरा’’ति उत्रस्तो पलायि. सो पुन अड्ढमासमत्तं अतिक्कमित्वा ‘‘राजानं दब्बिया पहरित्वा मारेस्सामी’’ति एकं दीघदण्डकं दब्बिपहरणं गहेत्वा ओलुम्बित्वा अट्ठासि. राजा –

१२५. ‘‘दहरो चासि दुम्मेध, पठमुप्पत्तिको सुसु;

दीघञ्चेतं समासज्ज, न ते दस्सामि जीवित’’न्ति. –

ततियं गाथं सज्झायन्तो सोपानपादमत्थकं अभिरुहि.

तत्थ पठमुप्पत्तिकोति पठमवयेन उप्पत्तितो उपेतो, पठमवये ठितोति अत्थो. सुसूति तरुणो. दीघन्ति दीघदण्डकं दब्बिपहरणं. समासज्जाति गहेत्वा, ओलुम्बित्वा ठितोसीति अत्थो. अयम्पि गाथा ‘‘दुम्मेध, अत्तनो वयं परिभुञ्जितुं न लभिस्ससि, न ते दानि निल्लज्जस्स जीवितं दस्सामि, मारेत्वा खण्डाखण्डं छिन्दित्वा सूलेयेव आवुणापेस्सामी’’ति रञ्ञो अजानन्तस्सेव कुमारं सन्तज्जयमाना इममत्थं दीपेति.

सो तं दिवसं पलायितुं असक्कोन्तो ‘‘जीवितं मे देहि, देवा’’ति रञ्ञो पादमूले निपज्जि. राजा तं तज्जेत्वा सङ्खलिकाहि बन्धापेत्वा बन्धनागारे कारेत्वा सेतच्छत्तस्स हेट्ठा अलङ्कतराजासने निसीदित्वा ‘‘अम्हाकं आचरियो दिसापामोक्खो ब्राह्मणो इमं मय्हं अन्तरायं दिस्वा इमा तिस्सो गाथा अभासी’’ति हट्ठतुट्ठो उदानं उदानेन्तो सेसगाथा अभासि –

१२६. ‘‘नान्तलिक्खभवनेन, नाङ्गपुत्तपिनेन वा;

पुत्तेन हि पत्थयितो, सिलोकेहि पमोचितो.

१२७. ‘‘सब्बं सुतमधीयेथ, हीनमुक्कट्ठमज्झिमं;

सब्बस्स अत्थं जानेय्य, न च सब्बं पयोजये;

होति तादिसको कालो, यत्थ अत्थावहं सुत’’न्ति.

तत्थ नान्तलिक्खभवनेनाति अन्तलिक्खभवनं वुच्चति दिब्बविमानं, अहं अज्ज अन्तलिक्खभवनम्पि न आरुळ्हो, तस्मा अन्तलिक्खभवनेनापि अज्ज मरणतो न पमोचितोम्हि. नाङ्गपुत्तपिनेन वाति अङ्गसरिक्खकेन वा पुत्तपिनेनपि न पमोचितो. पुत्तेन हि पत्थयितोति अहं पन अत्तनो पुत्तेनेव अज्ज मारेतुं पत्थितो. सिलोकेहि पमोचितोति सोहं आचरियेन बन्धित्वा दिन्नाहि गाथाहि पमोचितो.

सुतन्ति परियत्तिं. अधीयेथाति गण्हेय्य सिक्खेय्य. हीनमुक्कट्ठमज्झिमन्ति हीनं वा होतु उत्तमं वा मज्झिमं वा, सब्बं अधीयितब्बमेवाति दीपेति. न च सब्बं पयोजयेति हीनं मन्तं वा सिप्पं वा मज्झिमं वा न पयोजये, उत्तममेव पयोजयेय्याति अत्थो. यत्थ अत्थावहं सुतन्ति यस्मिं काले महोसधपण्डितस्स कुम्भकारकम्मकरणं विय यंकिञ्चि सिक्खितसिप्पं अत्थावहं होति, तादिसोपि कालो होतियेवाति अत्थो. अपरभागे रञ्ञो अच्चयेन कुमारो रज्जे पतिट्ठासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दिसापामोक्खो आचरियो अहमेव अहोसि’’न्ति.

मूसिकजातकवण्णना ततिया.

[३७४] ४. चूळधनुग्गहजातकवण्णना

सब्बं भण्डन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तेन भिक्खुना ‘‘पुराणदुतियिका मं, भन्ते, उक्कण्ठापेती’’ति वुत्ते सत्था ‘‘एसा भिक्खु, इत्थी न इदानेव तुय्हं अनत्थकारिका, पुब्बेपि ते एतं निस्साय असिना सीसं छिन्न’’न्ति वत्वा भिक्खूहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्कत्तं कारेसि. तदा एको बाराणसिवासी ब्राह्मणमाणवो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा धनुकम्मे निप्फत्तिं पत्तो चूळधनुग्गहपण्डितो नाम अहोसि. अथस्स आचरियो ‘‘अयं मया सदिसं सिप्पं उग्गण्ही’’ति अत्तनो धीतरं अदासि. सो तं गहेत्वा ‘‘बाराणसिं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. अन्तरामग्गे एको वारणो एकं पदेसं सुञ्ञमकासि, तं ठानं अभिरुहितुं न कोचि उस्सहि. चूळधनुग्गहपण्डितो मनुस्सानं वारेन्तानञ्ञेव भरियं गहेत्वा अटविमुखं अभिरुहि. अथस्स अटविमज्झे वारणो उट्ठहि, सो तं कुम्भे सरेन विज्झि. सरो विनिविज्झित्वा पच्छाभागेन निक्खमि. वारणो तत्थेव पति, धनुग्गहपण्डितो तं ठानं खेमं कत्वा पुरतो अञ्ञं अटविं पापुणि. तत्थापि पञ्ञास चोरा मग्गं हनन्ति. तम्पि सो मनुस्सेहि वारियमानो अभिरुय्ह तेसं चोरानं मिगे वधित्वा मग्गसमीपे मंसं पचित्वा खादन्तानं ठितट्ठानं पापुणि.

तदा तं चोरा अलङ्कतपटियत्ताय भरियाय सद्धिं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘गण्हिस्साम न’’न्ति उस्साहं करिंसु. चोरजेट्ठको पुरिसलक्खणकुसलो, सो तं ओलोकेत्वाव ‘‘उत्तमपुरिसो अय’’न्ति ञत्वा एकस्सपि उट्ठहितुं नादासि. धनुग्गहपण्डितो ‘‘गच्छ ‘अम्हाकम्पि एकं मंससूलं देथा’ति वत्वा मंसं आहरा’’ति तेसं सन्तिकं भरियं पेसेसि. सा गन्त्वा ‘‘एकं किर मंससूलं देथा’’ति आह. चोरजेट्ठको ‘‘अनग्घो पुरिसो’’ति मंससूलं दापेसि. चोरा ‘‘अम्हेहि किर पक्कं खादित’’न्ति अपक्कमंससूलं अदंसु. धनुग्गहो अत्तानं सम्भावेत्वा ‘‘मय्हं अपक्कमंससूलं ददन्ती’’ति चोरानं कुज्झि. चोरा ‘‘किं अयमेवेको पुरिसो, मयं इत्थियो’’ति कुज्झित्वा उट्ठहिंसु. धनुग्गहो एकूनपञ्ञास जने एकूनपञ्ञासकण्डेहि विज्झित्वा पातेसि. चोरजेट्ठकं विज्झितुं कण्डं नाहोसि. तस्स किर कण्डनाळियं समपण्णासयेव कण्डानि. तेसु एकेन वारणं विज्झि, एकूनपञ्ञासकण्डेहि चोरे विज्झित्वा चोरजेट्ठकं पातेत्वा तस्स उरे निसिन्नो ‘‘सीसमस्स छिन्दिस्सामी’’ति भरियाय हत्थतो असिं आहरापेसि. सा तङ्खणञ्ञेव चोरजेट्ठके लोभं कत्वा चोरस्स हत्थे थरुं, सामिकस्स हत्थे धारं ठपेसि. चोरो थरुदण्डं परामसित्वा असिं नीहरित्वा धनुग्गहस्स सीसं छिन्दि.

सो तं घातेत्वा इत्थिं आदाय गच्छन्तो जातिगोत्तं पुच्छि. सा ‘‘तक्कसिलायं दिसापामोक्खाचरियस्स धीताम्ही’’ति आह. ‘‘कथं त्वं इमिना लद्धा’’ति. मय्हं पिता ‘‘अयं मया सदिसं कत्वा सिप्पं सिक्खी’’ति तुस्सित्वा इमस्स मं अदासि, साहं तयि सिनेहं कत्वा अत्तनो कुलदत्तियं सामिकं मारापेसिन्ति. चोरजेट्ठको ‘‘कुलदत्तियं तावेसा सामिकं मारेसि, अञ्ञं पनेकं दिस्वा मम्पि एवमेवं करिस्सति, इमं छड्डेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा गच्छन्तो अन्तरामग्गे एकं कुन्नदिं उत्तानतलं तङ्खणोदकपूरं दिस्वा ‘‘भद्दे, इमिस्सं नदियं सुसुमारा कक्खळा, किं करोमा’’ति आह. ‘‘सामि, सब्बं आभरणभण्डं मम उत्तरासङ्गेन भण्डिकं कत्वा परतीरं नेत्वा पुन आगन्त्वा मं गहेत्वा गच्छा’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सब्बं आभरणभण्डं आदाय नदिं ओतरित्वा तरन्तो विय परतीरं पत्वा तं छड्डेत्वा पायासि. सा तं दिस्वा ‘‘सामि, किं मं छड्डेत्वा विय गच्छसि, कस्मा एवं करोसि, एहि मम्पि आदाय गच्छा’’ति तेन सद्धिं सल्लपन्ती पठमं गाथमाह –

१२८. ‘‘सब्बं भण्डं समादाय, पारं तिण्णोसि ब्राह्मण;

पच्चागच्छ लहुं खिप्पं, मम्पि तारेहि दानितो’’ति.

तत्थ लहुं खिप्पन्ति लहुं पच्चागच्छ, खिप्पं मम्पि तारेहि दानि इतोति अत्थो.

चोरो तं सुत्वा परतीरे ठितोयेव दुतियं गाथमाह –

१२९. ‘‘असन्थुतं मं चिरसन्थुतेन, निमीनि भोती अधुवं धुवेन;

मयापि भोती निमिनेय्य अञ्ञं, इतो अहं दूरतरं गमिस्स’’न्ति.

सा हेट्ठा वुत्तत्थायेव –

चोरो पन ‘‘इतो अहं दूरतरं गमिस्सं, तिट्ठ त्व’’न्ति वत्वा तस्सा विरवन्तियाव आभरणभण्डिकं आदाय पलातो. ततो सा बाला अत्रिच्छताय एवरूपं ब्यसनं पत्ता अनाथा हुत्वा अविदूरे एकं एळगलागुम्बं उपगन्त्वा रोदमाना निसीदि. तस्मिं खणे सक्को देवराजा लोकं ओलोकेन्तो तं अत्रिच्छताहतं सामिका च जारा च परिहीनं रोदमानं दिस्वा ‘‘एतं निग्गण्हित्वा लज्जापेत्वा आगमिस्सामी’’ति मातलिञ्च पञ्चसिखञ्च आदाय तत्थ गन्त्वा नदीतीरे ठत्वा ‘‘मातलि, त्वं मच्छो भव, पञ्चसिख त्वं सकुणो भव, अहं पन सिङ्गालो हुत्वा मुखेन मंसपिण्डं गहेत्वा एतिस्सा सम्मुखट्ठानं गमिस्सामि, त्वं मयि तत्थ गते उदकतो उल्लङ्घित्वा मम पुरतो पत, अथाहं मुखेन गहितमंसपिण्डं छड्डेत्वा मच्छं गहेतुं पक्खन्दिस्सामि, तस्मिं खणे त्वं, पञ्चसिख, तं मंसपिण्डं गहेत्वा आकासे उप्पत, त्वं मातलि, उदके पता’’ति आणापेसि. ‘‘साधु, देवा’’ति, मातलि, मच्छो अहोसि, पञ्चसिखो सकुणो अहोसि. सक्को सिङ्गालो हुत्वा मंसपिण्डं मुखेनादाय तस्सा सम्मुखट्ठानं अगमासि. मच्छो उदका उप्पतित्वा सिङ्गालस्स पुरतो पति. सो मुखेन गहितमंसपिण्डं छड्डेत्वा मच्छस्सत्थाय पक्खन्दि. मच्छो उप्पतित्वा उदके पति, सकुणो मंसपिण्डं गहेत्वा आकासे उप्पति, सिङ्गालो उभोपि अलभित्वा एळगलागुम्बं ओलोकेन्तो दुम्मुखो निसीदि. सा तं दिस्वा ‘‘अयं अत्रिच्छताहतो नेव मंसं, न मच्छं लभी’’ति कुटं भिन्दन्ती विय महाहसितं हसि. तं सुत्वा सिङ्गालो ततियं गाथमाह –

१३०. ‘‘कायं एळगलागुम्बे, करोति अहुहासियं;

नयीध नच्चगीतं वा, ताळं वा सुसमाहितं;

अनम्हिकाले सुसोणि, किन्नु जग्घसि सोभने’’ति.

तत्थ कायन्ति का अयं. एळगलागुम्बेति कम्बोजिगुम्बे. अहुहासियन्ति दन्तविदंसकं महाहसितं वुच्चति, तं का एसा एतस्मिं गुम्बे करोतीति पुच्छति. नयीध नच्चगीतं वाति इमस्मिं ठाने कस्सचि नच्चन्तस्स नच्चं वा गायन्तस्स गीतं वा हत्थे सुसमाहिते कत्वा वादेन्तस्स सुसमाहितं हत्थताळं वा नत्थि, कं दिस्वा त्वं हसेय्यासीति दीपेति. अनम्हिकालेति रोदनकाले. सुसोणीति सुन्दरसोणि. किं नु जग्घसीति केन कारणेन त्वं रोदितुं युत्तकाले अरोदमानाव महाहसितं हससि. सोभनेति तं पसंसन्तो आलपति.

तं सुत्वा सा चतुत्थं गाथमाह –

१३१. ‘‘सिङ्गाल बाल दुम्मेध, अप्पपञ्ञोसि जम्बुक;

जीनो मच्छञ्च पेसिञ्च, कपणो विय झायसी’’ति.

तत्थ जीनोति जानिप्पत्तो हुत्वा. पेसिन्ति मंसपेसिं. कपणो विय झायसीति सहस्सभण्डिकं पराजितो कपणो विय झायसि सोचसि चिन्तेसि.

ततो सिङ्गालो पञ्चमं गाथमाह –

१३२. ‘‘सुदस्सं वज्जमञ्ञेसं, अत्तनो पन दुद्दसं;

जीना पतिञ्च जारञ्च, मञ्ञे त्वञ्ञेव झायसी’’ति.

तत्थ त्वञ्ञेव झायसीति पापधम्मे दुस्सीले अहं ताव मम गोचरं न लभिस्सामि, त्वं पन अत्रिच्छताय हता तंमुहुत्तदिट्ठके चोरे पटिबद्धचित्ता हुत्वा तञ्च जारं कुलदत्तियञ्च पतिं जीना, मं उपादाय सतगुणेन सहस्सगुणेन कपणतरा हुत्वा झायसि रोदसि परिदेवसीति लज्जापेत्वा विप्पकारं पापेन्तो महासत्तो एवमाह.

सा तस्स वचनं सुत्वा गाथमाह –

१३३. ‘‘एवमेतं मिगराज, यथा भाससि जम्बुक;

सा नूनाहं इतो गन्त्वा, भत्तु हेस्सं वसानुगा’’ति.

तत्थ नूनाति एकंसत्थे निपातो. सा अहं इतो गन्त्वा पुन अञ्ञं भत्तारं लभित्वा एकंसेनेव तस्स भत्तु वसानुगा वसवत्तिनी भविस्सामीति.

अथस्सा अनाचाराय दुस्सीलाय वचनं सुत्वा सक्को देवराजा ओसानगाथमाह –

१३४. ‘‘यो हरे मत्तिकं थालं, कंसथालम्पि सो हरे;

कतंयेव तया पापं, पुनपेवं करिस्ससी’’ति.

तस्सत्थो – अनाचारे किं कथेसि, यो मत्तिकं थालं हरति, सुवण्णथालरजतथालादिप्पभेदं कंसथालम्पि सो हरतेव, इदञ्च तया पापं कतमेव, न सक्का तव सद्धातुं, सा त्वं पुनपि एवं करिस्ससियेवाति. एवं सो तं लज्जापेत्वा विप्पकारं पापेत्वा सकट्ठानमेव अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.

तदा धनुग्गहो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि, सा इत्थी पुराणदुतियिका, सक्को देवराजा पन अहमेव अहोसिन्ति.

चूळधनुग्गहजातकवण्णना चतुत्था.

[३७५] ५. कपोतजातकवण्णना

इदानि खोम्हीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं लोलभिक्खुं आरब्भ कथेसि. लोलवत्थु अनेकसो वित्थारितमेव. तं पन सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु, लोलो’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न खो भिक्खु इदानेव, पुब्बेपि त्वं लोलोसि, लोलताय पन जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पारावतयोनियं निब्बत्तित्वा बाराणसिसेट्ठिनो महानसे नीळपच्छियं वसति. अथेको काको मच्छमंसलुद्धो तेन सद्धिं मेत्तिं कत्वा तत्थेव वसि. सो एकदिवसं बहुं मच्छमंसं दिस्वा ‘‘इमं खादिस्सामी’’ति नित्थुनन्तो नीळपच्छियंयेव निपज्जित्वा पारावतेन ‘‘एहि, सम्म, गोचराय गमिस्सामा’’ति वुच्चमानोपि ‘‘अजीरकेन निपन्नोम्हि, गच्छ त्व’’न्ति वत्वा तस्मिं गते ‘‘गतो मे पच्चामित्तकण्टको, इदानि यथारुचि मच्छमंसं खादिस्सामी’’ति चिन्तेन्तो पठमं गाथमाह –

१३५. ‘‘इदानि खोम्हि सुखितो अरोगो, निक्कण्टको निप्पतितो कपोतो;

काहामि दानी हदयस्स तुट्ठिं, तथा हि मं मंससाकं बलेती’’ति.

तत्थ निप्पतितोति निग्गतो. कपोतोति पारावतो. काहामि दानीति करिस्सामि दानि. तथा हि मं मंससाकं बलेतीति तथा हि मंसञ्च अवसेसं साकञ्च मय्हं बलं करोति, उट्ठेहि खादाति वदमानं विय उस्साहं ममं करोतीति अत्थो.

सो भत्तकारके मच्छमंसं पचित्वा महानसा निक्खम्म सरीरतो सेदं पवाहेन्ते पच्छितो निक्खमित्वा रसकरोटियं निलीयित्वा ‘‘किरि किरी’’ति सद्दमकासि. भत्तकारको वेगेनागन्त्वा काकं गहेत्वा सब्बपत्तानि लुञ्जित्वा अल्लसिङ्गीवेरञ्च सिद्धत्थके च पिसित्वा लसुणं पूतितक्केन मद्दित्वा सकलसरीरं मक्खेत्वा एकं कठलं घंसित्वा विज्झित्वा सुत्तकेन तस्स गीवायं बन्धित्वा नीळपच्छियंयेव तं पक्खिपित्वा अगमासि. पारावतो आगन्त्वा तं दिस्वा ‘‘का एसा बलाका मम सहायस्स पच्छियं निपन्ना, चण्डो हि सो आगन्त्वा घातेय्यापि न’’न्ति परिहासं करोन्तो दुतियं गाथमाह –

१३६. ‘‘कायं बलाका सिखिनी, चोरी लङ्घिपितामहा;

ओरं बलाके आगच्छ, चण्डो मे वायसो सखा’’ति.

सा हेट्ठा (जा. अट्ठ. २.३.७०) वुत्तत्थायेव.

तं सुत्वा काको ततियं गाथमाह –

१३७. ‘‘अलञ्हि ते जग्घिताये, ममं दिस्वान एदिसं;

विलूनं सूदपुत्तेन, पिट्ठमण्डेन मक्खित’’न्ति.

तत्थ अलन्ति पटिसेधत्थे निपातो. जग्घितायेति हसितुं. इदं वुत्तं होति – इदानि मं एदिसं एवं दुक्खप्पत्तं दिस्वा तव अलं हसितुं, मा एदिसे काले परिहासकेळिं करोहीति.

सो परिहासकेळिं करोन्तोव पुन चतुत्थं गाथमाह –

१३८. ‘‘सुन्हातो सुविलित्तोसि, अन्नपानेन तप्पितो;

कण्ठे च ते वेळुरियो, अगमा नु कजङ्गल’’न्ति.

तत्थ कण्ठे च ते वेळुरियोति अयं ते वेळुरियमणिपि कण्ठे पिळन्धो, त्वं एत्तकं कालं अम्हाकं एतं न दस्सेसीति कपालं सन्धायेवमाह. कजङ्गलन्ति इध बाराणसीयेव ‘‘कजङ्गला’’ति अधिप्पेता. इतो निक्खमित्वा कच्चि अन्तोनगरं गतोसीति पुच्छति.

ततो काको पञ्चमं गाथमाह –

१३९. ‘‘मा ते मित्तो अमित्तो वा, अगमासि कजङ्गलं;

पिञ्छानि तत्थ लायित्वा, कण्ठे बन्धन्ति वट्टन’’न्ति.

तत्थ पिञ्छानीति पत्तानि. तत्थ लायित्वाति तस्मिं बाराणसिनगरे लुञ्चित्वा. वट्टनन्ति कठलिकं.

तं सुत्वा पारावतो ओसानगाथमाह –

१४०. ‘‘पुनपापज्जसी सम्म, सीलञ्हि तव तादिसं;

न हि मानुसका भोगा, सुभुञ्जा होन्ति पक्खिना’’ति.

तत्थ पुनपापज्जसीति पुनपि एवरूपं आपज्जिस्ससि. एवरूपञ्हि ते सीलन्ति.

इति नं सो ओवदित्वा तत्थ अवसित्वा पक्खे पसारेत्वा अञ्ञत्थ अगमासि. काकोपि तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने लोलभिक्खु अनागामिफले पतिट्ठहि. तदा काको लोलभिक्खु अहोसि, कपोतो पन अहमेव अहोसिन्ति.

कपोतजातकवण्णना पञ्चमा.

अड्ढवग्गो ततियो.

जातकुद्दानं –

मणिकुण्डल सुजाता, वेनसाखञ्च ओरगं;

घटं कोरण्डि लटुकि, धम्मपालं मिगं तथा.

सुयोनन्दी वण्णारोह, सीलं हिरी खज्जोपनं;

अहि गुम्बिय साळियं, तचसारं मित्तविन्दं.

पलासञ्चेव दीघिति, मिगपोतक मूसिकं;