२. वण्णारोहवग्गो

[३६१] १. वण्णारोहजातकवण्णना

वण्णारोहेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे अग्गसावके आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये उभोपि महाथेरा ‘‘इमं अन्तोवस्सं सुञ्ञागारं अनुब्रूहेस्सामा’’ति सत्थारं आपुच्छित्वा गणं पहाय सयमेव पत्तचीवरं आदाय जेतवना निक्खमित्वा एकं पच्चन्तगामं निस्साय अरञ्ञे विहरिंसु. अञ्ञतरोपि विघासादपुरिसो थेरानं उपट्ठानं करोन्तो तत्थेव एकमन्ते वसि. सो थेरानं समग्गवासं दिस्वा ‘‘इमे अतिविय समग्गा वसन्ति, सक्का नु खो एते अञ्ञमञ्ञं भिन्दितु’’न्ति चिन्तेत्वा सारिपुत्तत्थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं नु खो, भन्ते, अय्येन महामोग्गल्लानत्थेरेन सद्धिं तुम्हाकं किञ्चि वेरं अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘किं पनावुसो’’ति. एस, भन्ते, मम आगतकाले ‘‘सारिपुत्तो नाम जातिगोत्तकुलपदेसेहि वा सुतगन्थपटिवेधइद्धीहि वा मया सद्धिं किं पहोती’’ति तुम्हाकं अगुणमेव कथेसीति. थेरो सितं कत्वा ‘‘गच्छ त्वं आवुसो’’ति आह.

सो अपरस्मिम्पि दिवसे महामोग्गल्लानत्थेरम्पि उपसङ्कमित्वा तथेव कथेसि. सोपि नं सितं कत्वा ‘‘गच्छ, त्वं, आवुसो’’ति वत्वा सारिपुत्तत्थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘आवुसो, एसो विघासादो तुम्हाकं सन्तिके किञ्चि कथेसी’’ति पुच्छि. ‘‘आमावुसो, मय्हम्पि सन्तिके कथेसि, इमं नीहरितुं वट्टती’’ति. ‘‘साधु, आवुसो, नीहरा’’ति वुत्ते थेरो ‘‘मा इध वसी’’ति अच्छरं पहरित्वा तं नीहरि. ते उभोपि समग्गवासं वसित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था पटिसन्थारं कत्वा ‘‘सुखेन वस्सं वसित्था’’ति पुच्छित्वा ‘‘भन्ते, एको विघासादो अम्हे भिन्दितुकामो हुत्वा भिन्दितुं असक्कोन्तो पलायी’’ति वुत्ते ‘‘न खो सो, सारिपुत्त, इदानेव, पुब्बेपेस तुम्हे ‘भिन्दिस्सामी’ति भिन्दितुं असक्कोन्तो पलायी’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे रुक्खदेवता अहोसि. तदा सीहो च ब्यग्घो च अरञ्ञे पब्बतगुहायं वसन्ति. एको सिङ्गालो ते उपट्ठहन्तो तेसं विघासं खादित्वा महाकायो हुत्वा एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘मया सीहब्यग्घानं मंसं न खादितपुब्बं, मया इमे द्वे जने भिन्दितुं वट्टति, ततो नेसं कलहं कत्वा मतानं मंसं खादिस्सामी’’ति. सो सीहं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं, सामि, तुम्हाकं ब्यग्घेन सद्धिं किञ्चि वेरं अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘किं पन, सम्मा’’ति? एस, भन्ते, ममागतकाले ‘‘सीहो नाम सरीरवण्णेन वा आरोहपरिणाहेन वा जातिबलवीरियेहि वा मम कलभागम्पि न पापुणाती’’ति तुम्हाकं अगुणमेव कथेसीति. अथ नं सीहो ‘‘गच्छ त्वं, न सो एवं कथेस्सती’’ति आह. ब्यग्घम्पि उपसङ्कमित्वा एतेनेव उपायेन कथेसि. तं सुत्वा ब्यग्घोपि सीहं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म, त्वं किर इदञ्चिदञ्च वदेसी’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –

६०. ‘‘वण्णारोहेन जातिया, बलनिक्कमनेन च;

सुबाहु न मया सेय्यो, सुदाठ इति भाससी’’ति.

तत्थ बलनिक्कमनेन चाति कायबलेन चेव वीरियबलेन च. सुबाहु न मया सेय्योति अयं सुबाहु नाम ब्यग्घो एतेहि कारणेहि मया नेव सदिसो न उत्तरितरोति सच्चं किर त्वं सोभनाहि दाठाहि समन्नागत सुदाठ मिगराज, एवं वदेसीति.

तं सुत्वा सुदाठो सेसा चतस्सो गाथा अभासि –

६१. ‘‘वण्णारोहेन जातिया, बलनिक्कमनेन च;

सुदाठो न मया सेय्यो, सुबाहु इति भाससि.

६२. ‘‘एवं चे मं विहरन्तं, सुबाहु सम्म दुब्भसि;

न दानाहं तया सद्धिं, संवासमभिरोचये.

६३. ‘‘यो परेसं वचनानि, सद्दहेय्य यथातथं;

खिप्पं भिज्जेथ मित्तस्मिं, वेरञ्च पसवे बहुं.

६४. ‘‘न सो मित्तो यो सदा अप्पमत्तो, भेदासङ्की रन्धमेवानुपस्सी;

यस्मिञ्च सेती उरसीव पुत्तो, स वे मित्तो यो अभेज्जो परेही’’ति.

तत्थ सम्माति वयस्स. दुब्भसीति यदि एवं तया सद्धिं समग्गवासं वसन्तं मं सिङ्गालस्स कथं गहेत्वा त्वं दुब्भसि हनितुं इच्छसि, इतो दानि पट्ठाय अहं तया सद्धिं संवासं न अभिरोचये. यथातथन्ति तथतो यथातथं यथातच्छं अविसंवादकेन अरियेन वुत्तवचनं सद्धातब्बं. एवं यो येसं केसञ्चि परेसं वचनानि सद्दहेथाति अत्थो. यो सदा अप्पमत्तोति यो निच्चं अप्पमत्तो हुत्वा मित्तस्स विस्सासं न देति, सो मित्तो नाम न होतीति अत्थो. भेदासङ्कीति ‘‘अज्ज भिज्जिस्सति, स्वे भिज्जिस्सती’’ति एवं मित्तस्स भेदमेव आसङ्कति. रन्धमेवानुपस्सीति छिद्दं विवरमेव पस्सन्तो. उरसीव पुत्तोति यस्मिं मित्ते मातु हदये पुत्तो विय निरासङ्को निब्भयो सेति.

इति इमाहि चतूहि गाथाहि सीहेन मित्तगुणे कथिते ब्यग्घो ‘‘मय्हं दोसो’’ति सीहं खमापेसि. ते तत्थेव समग्गवासं वसिंसु. सिङ्गालो पन पलायित्वा अञ्ञत्थ गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो विघासादो अहोसि, सीहो सारिपुत्तो, ब्यग्घो मोग्गल्लानो, तं कारणं पच्चक्खतो दिट्ठा तस्मिं वने निवुत्थरुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

वण्णारोहजातकवण्णना पठमा.

[३६२] २. सीलवीमंसजातकवण्णना

सीलं सेय्योति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सीलवीमंसकब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. तं किर राजा ‘‘एस सीलसम्पन्नो’’ति अञ्ञेहि ब्राह्मणेहि अतिरेकं कत्वा पस्सति. सो चिन्तेसि ‘‘किं नु खो मं राजा ‘सीलसम्पन्नो’ति अञ्ञेहि अतिरेकं कत्वा पस्सति, उदाहु ‘सुतधरयुत्तो’ति, वीमंसिस्सामि ताव सीलस्स वा सुतस्स वा महन्तभाव’’न्ति. सो एकदिवसं हेरञ्ञिकफलकतो कहापणं गण्हि. हेरञ्ञिको गरुभावेन न किञ्चि आह, दुतियवारेपि न किञ्चि आह. ततियवारे पन तं ‘‘विलोपखादको’’ति गाहापेत्वा रञ्ञो दस्सेत्वा ‘‘किं इमिना कत’’न्ति वुत्ते ‘‘कुटुम्बं विलुम्पती’’ति आह. ‘‘सच्चं किर, ब्राह्मणा’’ति? ‘‘न, महाराज, कुटुम्बं विलुम्पामि, मय्हं पन ‘सीलं नु खो महन्तं, सुतं नु खो’ति कुक्कुच्चं अहोसि, स्वाहं ‘एतेसु कतरं नु खो महन्त’न्ति वीमंसन्तो तयो वारे कहापणं गण्हिं, तं मं एस बन्धापेत्वा तुम्हाकं दस्सेति. इदानि मे सुततो सीलस्स महन्तभावो ञातो, न मे घरावासेनत्थो, पब्बजिस्सामह’’न्ति पब्बज्जं अनुजानापेत्वा घरद्वारं अनोलोकेत्वाव जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पब्बज्जं याचि. तस्स सत्था पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च दापेसि. सो अचिरूपसम्पन्नो विपस्सनं विपस्सित्वा अग्गफले पतिट्ठहि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुकब्राह्मणो अत्तनो सीलं वीमंसित्वा पब्बजितो विपस्सित्वा अरहत्तं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानि अयमेव, पुब्बे पण्डितापि सीलं वीमंसित्वा पब्बजित्वा अत्तनो पतिट्ठं करिंसुयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसिं आगन्त्वा राजानं पस्सि. राजा तस्स पुरोहितट्ठानं अदासि. सो पञ्च सीलानि रक्खति. राजापि नं ‘‘सीलवा’’ति गरुं कत्वा पस्सि. सो चिन्तेसि ‘‘किं नु खो राजा ‘सीलवा’ति मं गरुं कत्वा पस्सति, उदाहु ‘सुतधरयुत्तो’’’ति. सब्बं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव. इध पन सो ब्राह्मणो ‘‘इदानि मे सुततो सीलस्स महन्तभावो ञातो’’ति वत्वा इमा पञ्च गाथा अभासि –

६५. ‘‘सीलं सेय्यो सुतं सेय्यो, इति मे संसयो अहु;

सीलमेव सुता सेय्यो, इति मे नत्थि संसयो.

६६. ‘‘मोघा जाति च वण्णो च, सीलमेव किरुत्तमं;

सीलेन अनुपेतस्स, सुतेनत्थो न विज्जति.

६७. ‘‘खत्तियो च अधम्मट्ठो, वेस्सो चाधम्मनिस्सितो;

ते परिच्चज्जुभो लोके, उपपज्जन्ति दुग्गतिं.

६८. ‘‘खत्तिया ब्राह्मणा वेस्सा, सुद्दा चण्डालपुक्कुसा;

इध धम्मं चरित्वान, भवन्ति तिदिवे समा.

६९. ‘‘न वेदा सम्परायाय, न जाति नापि बन्धवा;

सकञ्च सीलं संसुद्धं, सम्परायाय सुखाय चा’’ति.

तत्थ सीलमेव सुता सेय्योति सुतपरियत्तितो सतगुणेन सहस्सगुणेन सीलमेव उत्तरितरन्ति. एवञ्च पन वत्वा सीलं नामेतं एकविधं संवरवसेन, दुविधं चारित्तवारित्तवसेन, तिविधं कायिकवाचसिकमानसिकवसेन, चतुब्बिधं पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरआजीवपारिसुद्धिपच्चयसन्निस्सितवसेनाति मातिकं ठपेत्वा वित्थारेन्तो सीलस्स वण्णं अभासि.

मोघाति अफला तुच्छा. जातीति खत्तियकुलादीसु निब्बत्ति. वण्णोति सरीरवण्णो अभिरूपभावो. या हि यस्मा सीलरहितस्स जातिसम्पदा वा वण्णसम्पदा वा सग्गसुखं दातुं न सक्कोति, तस्मा उभयम्पि तं ‘‘मोघ’’न्ति आह. सीलमेव किराति अनुस्सववसेन वदति, न पन सयं जानाति. अनुपेतस्साति अनुपगतस्स. सुतेनत्थो न विज्जतीति सीलरहितस्स सुतपरियत्तिमत्तेन इधलोके वा परलोके वा काचि वड्ढि नाम नत्थि.

ततो परा द्वे गाथा जातिया मोघभावदस्सनत्थं वुत्ता. तत्थ ते परिच्चज्जुभो लोकेति ते दुस्सीला देवलोकञ्च मनुस्सलोकञ्चाति उभोपि लोके परिच्चजित्वा दुग्गतिं उपपज्जन्ति. चण्डालपुक्कुसाति छवछड्डकचण्डाला च पुप्फछड्डकपुक्कुसा च. भवन्ति तिदिवे समाति एते सब्बेपि सीलानुभावेन देवलोके निब्बत्ता समा होन्ति निब्बिसेसा, देवात्वेव सङ्ख्यं गच्छन्ति.

पञ्चमगाथा सब्बेसम्पि सुतादीनं मोघभावदस्सनत्थं वुत्ता. तस्सत्थो – महाराज, एते वेदादयो ठपेत्वा इधलोके यसमत्तदानं सम्पराये दुतिये वा ततिये वा भवे यसं वा सुखं वा दातुं नाम न सक्कोन्ति, परिसुद्धं पन अत्तनो सीलमेव तं दातुं सक्कोतीति.

एवं महासत्तो सीलगुणे थोमेत्वा राजानं पब्बज्जं अनुजानापेत्वा तं दिवसमेव हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सीलं वीमंसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजितो अहमेव अहोसि’’न्ति.

सीलवीमंसजातकवण्णना दुतिया.

[३६३] ३. हिरिजातकवण्णना

हिरिं तरन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स सहायं पच्चन्तवासिसेट्ठिं आरब्भ कथेसि. द्वेपि वत्थूनि एककनिपाते नवमवग्गस्स परियोसानजातके वित्थारितानेव. इध पन ‘‘पच्चन्तवासिसेट्ठिनो मनुस्सा अच्छिन्नसब्बसापतेय्या अत्तनो सन्तकस्स अस्सामिनो हुत्वा पलाता’’ति बाराणसिसेट्ठिस्स आरोचिते बाराणसिसेट्ठि ‘‘अत्तनो सन्तिकं आगतानं कत्तब्बं अकरोन्ता नाम पटिकारके न लभन्तियेवा’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

७०. ‘‘हिरिं तरन्तं विजिगुच्छमानं, तवाहमस्मी इति भासमानं;

सेय्यानि कम्मानि अनादियन्तं, नेसो ममन्ति इति नं विजञ्ञा.

७१. ‘‘यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे;

अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता.

७२. ‘‘न सो मित्तो यो सदा अप्पमत्तो, भेदासङ्की रन्धमेवानुपस्सी;

यस्मिञ्च सेती उरसीव पुत्तो, स वे मित्तो यो अभेज्जो परेहि.

७३. ‘‘पामोज्जकरणं ठानं, पसंसावहनं सुखं;

फलानिसंसो भावेति, वहन्तो पोरिसं धुरं.

७४. ‘‘पविवेकरसं पित्वा, रसं उपसमस्स च;

निद्दरो होति निप्पापो, धम्मप्पीतिरसं पिव’’न्ति.

तत्थ हिरिं तरन्तन्ति लज्जं अतिक्कन्तं. विजिगुच्छमानन्ति मित्तभावेन जिगुच्छयमानं. तवाहमस्मीति ‘‘तव अहं मित्तो’’ति केवलं वचनमत्तेनेव भासमानं. सेय्यानि कम्मानिति ‘‘दस्सामि करिस्सामी’’ति वचनस्स अनुरूपानि उत्तमकम्मानि. अनादियन्तन्ति अकरोन्तं. नेसो ममन्ति एवरूपं पुग्गलं ‘‘न एसो मम मित्तो’’ति विजञ्ञा.

पामोज्जकरणं ठानन्ति दानम्पि सीलम्पि भावनापि पण्डितेहि कल्याणमित्तेहि सद्धिं मित्तभावोपि. इध पन वुत्तप्पकारं मित्तभावमेव सन्धायेवमाह. पण्डितेन हि कल्याणमित्तेन सद्धिं मित्तभावो पामोज्जम्पि करोति, पसंसम्पि वहति. इधलोकपरलोकेसु कायिकचेतसिकसुखहेतुतो ‘‘सुख’’न्तिपि वुच्चति, तस्मा एतं फलञ्च आनिसंसञ्च सम्पस्समानो फलानिसंसो कुलपुत्तो पुरिसेहि वहितब्बं दानसीलभावनामित्तभावसङ्खातं चतुब्बिधम्पि पोरिसं धुरं वहन्तो एतं मित्तभावसङ्खातं पामोज्जकरणं ठानं पसंसावहनं सुखं भावेति वड्ढेति, न पण्डितेहि मित्तभावं भिन्दतीति दीपेति.

पविवेकरसन्ति कायचित्तउपधिविवेकानं रसं ते विवेके निस्साय उप्पन्नं सोमनस्सरसं. उपसमस्स चाति किलेसूपसमेन लद्धसोमनस्सस्स. निद्दरो होति निप्पापोति सब्बकिलेसदरथाभावेन निद्दरो, किलेसाभावेन निप्पापो होति. धम्मप्पीतिरसन्ति धम्मपीतिसङ्खातं रसं, विमुत्तिपीतिं पिवन्तोति अत्थो.

इति महासत्तो पापमित्तसंसग्गतो उब्बिग्गो पविवेकरसेन अमतमहानिब्बानं पापेत्वा देसनाय कूटं गण्हि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पच्चन्तवासी इदानि पच्चन्तवासीयेव, तदा बाराणसिसेट्ठि अहमेव अहोसि’’न्ति.

हिरिजातकवण्णना ततिया.

[३६४] ४. खज्जोपनकजातकवण्णना

७५-७९. को नु सन्तम्हि पज्जोतेति अयं खज्जोपनकपञ्हो महाउमङ्गे वित्थारतो आवि भविस्सति.

खज्जोपनकजातकवण्णना चतुत्था.

[३६५] ५. अहितुण्डिकजातकवण्णना

धुत्तोम्हीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं महल्लकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा सालूकजातके (जा. १.३.१०६ आदयो) वित्थारितं. इधापि सो महल्लको एकं गामदारकं पब्बाजेत्वा अक्कोसति पहरति. दारको पलायित्वा विब्भमि. दुतियम्पि नं पब्बाजेत्वा तथेवाकासि. दुतियम्पि विब्भमित्वा पुन याचियमानो ओलोकेतुम्पि न इच्छि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको नाम महल्लको अत्तनो सामणेरेन सहापि विनापि वत्तितुं न सक्कोति, इतरो तस्स दोसं दिस्वा पुन ओलोकेतुम्पि न इच्छि, सुहदयो कुमारको’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस सामणेरो सुहदयोव, सकिं दोसं दिस्वा पुन ओलोकेतुम्पि न इच्छी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो धञ्ञवाणिजकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो धञ्ञविक्कयेन जीविकं कप्पेसि. अथेको अहितुण्डिको मक्कटं गहेत्वा सिक्खापेत्वा अहिं कीळापेन्तो बाराणसियं उस्सवे घुट्ठे तं मक्कटं धञ्ञवाणिजकस्स सन्तिके ठपेत्वा अहिं कीळापेन्तो सत्त दिवसानि विचरि. सोपि वाणिजो मक्कटस्स खादनीयं भोजनीयं अदासि. अहितुण्डिको सत्तमे दिवसे उस्सवकीळनतो आगन्त्वा तं मक्कटं वेळुपेसिकाय तिक्खत्तुं पहरित्वा तं आदाय उय्यानं गन्त्वा बन्धित्वा निद्दं ओक्कमि. मक्कटो बन्धनं मोचेत्वा अम्बरुक्खं आरुय्ह अम्बानि खादन्तो निसीदि. सो पबुद्धो रुक्खे मक्कटं दिस्वा ‘‘एतं मया उपलापेत्वा गहेतुं वट्टती’’ति तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –

८०. ‘‘धुत्तोम्हि सम्म सुमुख, जूते अक्खपराजितो;

हरेहि अम्बपक्कानि, वीरियं ते भक्खयामसे’’ति.

तत्थ अक्खपराजितोति अक्खेहि पराजितो. हरेहीति पातेहि. अयमेव वा पाठो.

तं सुत्वा मक्कटो सेसगाथा अभासि –

८१. ‘‘अलिकं वत मं सम्म, अभूतेन पसंससि;

को ते सुतो वा दिट्ठो वा, सुमुखो नाम मक्कटो.

८२. ‘‘अज्जापि मे तं मनसि, यं मं त्वं अहितुण्डिक;

धञ्ञापणं पविसित्वा, मत्तो छातं हनासि मं.

८३. ‘‘ताहं सरं दुक्खसेय्यं, अपि रज्जम्पि कारये;

नेवाहं याचितो दज्जं, तथा हि भयतज्जितो.

८४. ‘‘यञ्च जञ्ञा कुले जातं, गब्भे तित्तं अमच्छरिं;

तेन सखिञ्च मित्तञ्च, धीरो सन्धातुमरहती’’ति.

तत्थ अलिकं वताति मुसा वत. अभूतेनाति अविज्जमानेन. को तेति क्व तया. सुमुखोति सुन्दरमुखो. अहितुण्डिकाति तं आलपति. ‘‘अहिकोण्डिका’’तिपि पाठो. छातन्ति जिघच्छाभिभूतं दुब्बलं कपणं. हनासीति वेळुपेसिकाय तिक्खत्तुं पहरसि. ताहन्ति तं अहं. सरन्ति सरन्तो. दुक्खसेय्यन्ति तस्मिं आपणे दुक्खसयनं. अपि रज्जम्पि कारयेति सचेपि बाराणसिरज्जं गहेत्वा मय्हं दत्वा मं रज्जं कारेय्यासि, एवम्पि तं नेवाहं याचितो दज्जं, तं एकम्पि अम्बपक्कं अहं तया याचितो न ददेय्यं. किंकारणा? तथा हि भयतज्जितोति, तथा हि अहं तया भयेन तज्जितोति अत्थो.

गब्भे तित्तन्ति सुभोजनरसेन मातुकुच्छियंयेव अलङ्कतपटियत्ते सयनगब्भेयेव वा तित्तं भोगासाय अकपणं. सखिञ्च मित्तञ्चाति सखिभावञ्च मित्तभावञ्च तथारूपेन कुलजातेन तित्तेन अकपणेन अमच्छरिना सद्धिं पण्डितो सन्धातुं पुन घटेतुं अरहति, तया पन कपणेन अहितुण्डिकेन सद्धिं को मित्तभावं पुन घटेतुन्ति अत्थो. एवञ्च पन वत्वा वानरो वनं सहसा पाविसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अहितुण्डिको महल्लको अहोसि, मक्कटो सामणेरो, धञ्ञवाणिजो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अहितुण्डिकजातकवण्णना पञ्चमा.

[३६६] ६. गुम्बियजातकवण्णना

मधुवण्णं मधुरसन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘किं दिस्वा’’ति वत्वा ‘‘अलङ्कतमातुगाम’’न्ति वुत्ते ‘‘भिक्खु इमे पञ्च कामगुणा नाम एकेन गुम्बियेन यक्खेन हलाहलविसं पक्खिपित्वा मग्गे ठपितमधुसदिसा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्थवाहकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो बाराणसितो पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं आदाय वोहारत्थाय गच्छन्तो महावत्तनिअटविद्वारं पत्वा सत्थके सन्निपातापेत्वा ‘‘अम्भो, इमस्मिं मग्गे विसपण्णपुप्फफलादीनि अत्थि, तुम्हे किञ्चि अखादितपुब्बं खादन्ता मं अपुच्छित्वा मा खादित्थ, अमनुस्सापि विसं पक्खिपित्वा भत्तपुटमधुकफलानि मग्गे ठपेन्ति, तानिपि मं अनापुच्छित्वा मा खादित्था’’ति ओवादं दत्वा मग्गं पटिपज्जि. अथेको गुम्बियो नाम यक्खो अटविया मज्झट्ठाने मग्गे पण्णानि अत्थरित्वा हलाहलविससंयुत्तानि मधुपिण्डानि ठपेत्वा सयं मग्गसामन्ते मधुं गण्हन्तो विय रुक्खे कोट्टेन्तो विचरति. अजानन्ता ‘‘पुञ्ञत्थाय ठपितानि भविस्सन्ती’’ति खादित्वा जीवितक्खयं पापुणन्ति. अमनुस्सा आगन्त्वा ते खादन्ति. बोधिसत्तस्स सत्थकमनुस्सापि तानि दिस्वा एकच्चे लोलजातिका अधिवासेतुं असक्कोन्ता खादिंसु, पण्डितजातिका ‘‘पुच्छित्वा खादिस्सामा’’ति गहेत्वा अट्ठंसु. बोधिसत्तो ते दिस्वा हत्थगतानि छड्डापेसि, येहि पठमतरं खादितानि, ते मरिंसु. येहि अड्ढखादितानि, तेसं वमनविरेचनं दत्वा वन्तकाले चतुमधुरं अदासि. इति ते तस्स आनुभावेन जीवितं पटिलभिंसु. बोधिसत्तो सोत्थिना इच्छितट्ठानं गन्त्वा भण्डं विस्सज्जेत्वा अत्तनो गेहमेव अगमासि. तमत्थं कथेन्तो सत्था इमा अभिसम्बुद्धगाथा अभासि –

८५. ‘‘मधुवण्णं मधुरसं, मधुगन्धं विसं अहु;

गुम्बियो घासमेसानो, अरञ्ञे ओदही विसं.

८६. ‘‘मधु इति मञ्ञमाना, ये तं विसमखादिसुं;

तेसं तं कटुकं आसि, मरणं तेनुपागमुं.

८७. ‘‘ये च खो पटिसङ्खाय, विसं तं परिवज्जयुं;

ते आतुरेसु सुखिता, डय्हमानेसु निब्बुता.

८८. ‘‘एवमेव मनुस्सेसु, विसं कामा समोहिता;

आमिसं बन्धनञ्चेतं, मच्चुवेसो गुहासयो.

८९. ‘‘एवमेव इमे कामे, आतुरा परिचारिके;

ये सदा परिवज्जेन्ति, सङ्गं लोके उपच्चगु’’न्ति.

तत्थ गुम्बियोति तस्मिं वनगुम्बे विचरणेन एवंलद्धनामो यक्खो. घासमेसानोति ‘‘तं विसं खादित्वा मते खादिस्सामी’’ति एवं अत्तनो घासं परियेसन्तो. ओदहीति तं मधुना समानवण्णगन्धरसं विसं निक्खिपि. कटुकं आसीति तिखिणं अहोसि. मरणं तेनुपागमुन्ति तेन विसेन ते सत्ता मरणं उपगता.

आतुरेसूति विसवेगेन आसन्नमरणेसु. डय्हमानेसूति विसतेजेनेव डय्हमानेसु. विसं कामा समोहिताति यथा तस्मिं वत्तनिमहामग्गे विसं समोहितं निक्खित्तं, एवं मनुस्सेसुपि ये एते रूपादयो पञ्च वत्थुकामा तत्थ तत्थ समोहिता निक्खित्ता, ते ‘‘विस’’न्ति वेदितब्बा. आमिसं बन्धनञ्चेतन्ति एते पञ्च कामगुणा नाम एवं इमस्स मच्छभूतस्स लोकस्स मारबालिसिकेन पक्खित्तं आमिसञ्चेव, भवाभवतो निक्खमितुं अप्पदानेन अन्दुआदिप्पभेदं नानप्पकारं बन्धनञ्च. मच्चुवेसो गुहासयोति सरीरगुहाय वसनको मरणमच्चुवेसो.

एवमेव इमे कामेति यथा वत्तनिमहामग्गे विसं निक्खित्तं, एवं तत्थ तत्थ निक्खित्ते इमे कामे. आतुराति एकन्तमरणधम्मताय आतुरा आसन्नमरणा पण्डितमनुस्सा. परिचारिकेति किलेसपरिचारिके किलेसबन्धके. ये सदा परिवज्जेन्तीति ये वुत्तप्पकारा पण्डितपुरिसा निच्चं एवरूपे कामे वज्जेन्ति. सङ्गं लोकेति लोके सङ्गनट्ठेन ‘‘सङ्ग’’न्ति लद्धनामं रागादिभेदं किलेसजातं. उपच्चगुन्ति अतीता नामाति वेदितब्बा, अतिक्कमन्तीति वा अत्थो.

सत्था सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा सत्थवाहो अहमेव अहोसिन्ति.

गुम्बियजातकवण्णना छट्ठा.

[३६७] ७. साळियजातकवण्णना

य्वायं साळियछापोतीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो ‘‘आवुसो, देवदत्तो तासकारकोपि भवितुं नासक्खी’’ति वचनं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस मम तासकारकोपि भवितुं नासक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गामके कुटुम्बिककुले निब्बत्तित्वा तरुणकाले पंसुकीळकेहि दारकेहि सद्धिं गामद्वारे निग्रोधरुक्खमूले कीळति. तदा एको दुब्बलवेज्जो गामे किञ्चि अलभित्वा निक्खमन्तो तं ठानं पत्वा एकं सप्पं विटपब्भन्तरेन सीसं नीहरित्वा निद्दायन्तं दिस्वा ‘‘मया गामे किञ्चि न लद्धं, इमे दारके वञ्चेत्वा सप्पेन डंसापेत्वा तिकिच्छित्वा किञ्चिदेव गण्हिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा बोधिसत्तं आह ‘‘सचे साळियछापं पस्सेय्यासि, गण्हेय्यासी’’ति. ‘‘आम, गण्हेय्य’’न्ति. ‘‘पस्सेसो विटपब्भन्तरे सयितो’’ति. सो तस्स सप्पभावं अजानन्तो रुक्खं आरुय्ह तं गीवायं गहेत्वा ‘‘सप्पो’’ति ञत्वा निवत्तितुं अदेन्तो सुग्गहितं गहेत्वा वेगेन खिपि. सो गन्त्वा वेज्जस्स गीवायं पतितो गीवं पलिवेठेत्वा ‘‘कर करा’’ति डंसित्वा तत्थेव नं पातेत्वा पलायि. मनुस्सा परिवारयिंसु.

महासत्तो सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

९०. ‘‘य्वायं साळियछापोति, कण्हसप्पं अगाहयि;

तेन सप्पेनयं दट्ठो, हतो पापानुसासको.

९१. ‘‘अहन्तारमहन्तारं, यो नरो हन्तुमिच्छति;

एवं सो निहतो सेति, यथायं पुरिसो हतो.

९२. ‘‘अहन्तारमघातेन्तं, यो नरो हन्तुमिच्छति;

एवं सो निहतो सेति, यथायं पुरिसो हतो.

९३. ‘‘यथा पंसुमुट्ठिं पुरिसो, पटिवातं पटिक्खिपे;

तमेव सो रजो हन्ति, तथायं पुरिसो हतो.

९४. ‘‘यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति, सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स;

तमेव बालं पच्चेति पापं, सुखुमो रजो पटिवातंव खित्तो’’ति.

तत्थ य्वायन्ति यो अयं, अयमेव वा पाठो. सप्पेनयन्ति सो अयं तेन सप्पेन दट्ठो. पापानुसासकोति पापकं अनुसासको.

अहन्तारन्ति अपहरन्तं. अहन्तारन्ति अमारेन्तं. सेतीति मतसयनं सयति. अघातेन्तन्ति अमारेन्तं. सुद्धस्साति निरपराधस्स. पोसस्साति सत्तस्स. अनङ्गणस्साति इदम्पि निरपराधभावञ्ञेव सन्धाय वुत्तं. पच्चेतीति कम्मसरिक्खकं हुत्वा पतिएति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुब्बलवेज्जो देवदत्तो अहोसि, पण्डितदारको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

साळियजातकवण्णना सत्तमा.

[३६८] ८. तचसारजातकवण्णना

अमित्तहत्थत्थगताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्ञापारमिं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि तथागतो पञ्ञवा उपायकुसलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गामके कुटुम्बिककुले निब्बत्तित्वाति सब्बं पुरिमजातकनियामेनेव कथेतब्बं. इध पन वेज्जे मते गामवासिनो मनुस्सा ‘‘मनुस्समारका’’ति ते दारके कुदण्डकेहि बन्धित्वा ‘‘रञ्ञो दस्सेस्सामा’’ति बाराणसिं नयिंसु. बोधिसत्तो अन्तरामग्गेयेव सेसदारकानं ओवादं अदासि ‘‘तुम्हे मा भायथ, राजानं दिस्वापि अभीता तुट्ठिन्द्रिया भवेय्याथ, राजा अम्हेहि सद्धिं पठमतरं कथेस्सति, ततो पट्ठाय अहं जानिस्सामी’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा करिंसु. राजा ते अभीते तुट्ठिन्द्रिये दिस्वा ‘‘इमे ‘मनुस्समारका’ति कुदण्डकबद्धा आनीता, एवरूपं दुक्खं पत्तापि न भायन्ति, तुट्ठिन्द्रियायेव, किं नु खो एतेसं असोचनकारणं, पुच्छिस्सामि ने’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –

९५. ‘‘अमित्तहत्थत्थगता, तचसारसमप्पिता;

पसन्नमुखवण्णात्थ, कस्मा तुम्हे न सोचथा’’ति.

तत्थ अमित्तहत्थत्थगताति कुदण्डकेहि गीवायं बन्धित्वा आनेन्तानं अमित्तानं हत्थगता. तचसारसमप्पिताति वेळुदण्डकेहि बद्धत्ता एवमाह. कस्माति ‘‘एवरूपं ब्यसनं पत्तापि तुम्हे किंकारणा न सोचथा’’ति पुच्छति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो सेसगाथा अभासि –

९६. ‘‘न सोचनाय परिदेवनाय, अत्थोव लब्भो अपि अप्पकोपि;

सोचन्तमेनं दुखितं विदित्वा, पच्चत्थिका अत्तमना भवन्ति.

९७. ‘‘यतो च खो पण्डितो आपदासु, न वेधती अत्थविनिच्छयञ्ञू;

पच्चत्थिकास्स दुखिता भवन्ति, दिस्वा मुखं अविकारं पुराणं.

९८. ‘‘जप्पेन मन्तेन सुभासितेन, अनुप्पदानेन पवेणिया वा;

यथा यथा यत्थ लभेथ अत्थं, तथा तथा तत्थ परक्कमेय्य.

९९. ‘‘यतो च जानेय्य अलब्भनेय्यो, मयाव अञ्ञेन वा एस अत्थो;

असोचमानो अधिवासयेय्य, कम्मं दळ्हं किन्ति करोमि दानी’’ति.

तत्थ अत्थोति वुड्ढि. पच्चत्थिका अत्तमनाति एतं पुरिसं सोचन्तं दुक्खितं विदित्वा पच्चामित्ता तुट्ठचित्ता होन्ति. तेसं तुस्सनकारणं नाम पण्डितेन कातुं न वट्टतीति दीपेति. यतोति यदा. न वेधतीति चित्तुत्रासभयेन न कम्पति. अत्थविनिच्छयञ्ञूति तस्स तस्स अत्थस्स विनिच्छयकुसलो.

जप्पेनाति मन्तपरिजप्पनेन. मन्तेनाति पण्डितेहि सद्धिं मन्तग्गहणेन. सुभासितेनाति पियवचनेन. अनुप्पदानेनाति लञ्जदानेन. पवेणियाति कुलवंसेन. इदं वुत्तं होति – महाराज, पण्डितेन नाम आपदासु उप्पन्नासु न सोचितब्बं न किलमितब्बं, इमेसु पन पञ्चसु कारणेसु अञ्ञतरवसेन पच्चामित्ता जिनितब्बा. सचे हि सक्कोति, मन्तं परिजप्पित्वा मुखबन्धनं कत्वापि ते जिनितब्बा, तथा असक्कोन्तेन पण्डितेहि सद्धिं मन्तेत्वा एकं उपायं सल्लक्खेत्वा जिनितब्बा, पियवचनं वत्तुं सक्कोन्तेन पियं वत्वापि ते जिनितब्बा, तथा असक्कोन्तेन विनिच्छयामच्चानं लञ्जं दत्वापि जिनितब्बा, तथा असक्कोन्तेन कुलवंसं कथेत्वा ‘‘मयं असुकपवेणिया आगता, तुम्हाकञ्च अम्हाकञ्च एकोव पुब्बपुरिसो’’ति एवं विज्जमानञातिकोटिं घटेत्वापि जिनितब्बा एवाति. यथा यथाति एतेसु पञ्चसु कारणेसु येन येन कारणेन यत्थ यत्थ अत्तनो वुड्ढिं लभेय्य. तथा तथाति तेन तेन कारणेन तत्थ तत्थ परक्कमेय्य, परक्कमं कत्वा पच्चत्थिके जिनेय्याति अधिप्पायो.

यतो च जानेय्याति यदा पन जानेय्य, मया वा अञ्ञेन वा एस अत्थो अलब्भनेय्यो नानप्पकारेन वायमित्वापि न सक्का लद्धुं, तदा पण्डितो पुरिसो असोचमानो अकिलममानो ‘‘मया पुब्बे कतकम्मं दळ्हं थिरं न सक्का पटिबाहितुं, इदानि किं सक्का कातु’’न्ति अधिवासयेय्याति.

राजा बोधिसत्तस्स धम्मकथं सुत्वा कम्मं सोधेत्वा निद्दोसभावं ञत्वा कुदण्डके हरापेत्वा महासत्तस्स महन्तं यसं दत्वा अत्तनो अत्थधम्मअनुसासकं अमच्चरतनं अकासि, सेसदारकानम्पि यसं दत्वा ठानन्तरानि अदासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा बाराणसिराजा आनन्दो अहोसि, दारका थेरानुथेरा, पण्डितदारको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तचसारजातकवण्णना अट्ठमा.

[३६९] ९. मित्तविन्दकजातकवण्णना

क्याहं देवानमकरन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु महामित्तविन्दकजातके (जा. १.५.१०० आदयो) आवि भविस्सति. अयं पन मित्तविन्दको समुद्दे खित्तो अत्रिच्छो हुत्वा पुरतो गन्त्वा नेरयिकसत्तानं पच्चनट्ठानं उस्सदनिरयं दिस्वा ‘‘एकं नगर’’न्ति सञ्ञाय पविसित्वा खुरचक्कं अस्सादेसि. तदा बोधिसत्तो देवपुत्तो हुत्वा उस्सदनिरयचारिकं चरति. सो तं दिस्वा पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –

१००. ‘‘क्याहं देवानमकरं, किं पापं पकतं मया;

यं मे सिरस्मिं ओहच्च, चक्कं भमति मत्थके’’ति.

तत्थ क्याहं देवानमकरन्ति सामि देवपुत्त, किं नाम अहं देवानं अकरिं, किं मं देवा पोथेन्तीति. किं पापं पकतं मयाति दुक्खमहन्तताय वेदनाप्पत्तो अत्तना कतं पापं असल्लक्खेन्तो एवमाह. यं मेति येन पापेन मम सिरस्मिं ओहच्च ओहनित्वा इदं खुरचक्कं मम मत्थके भमति, तं किं नामाति?

तं सुत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –

१०१. ‘‘अतिक्कम्म रमणकं, सदामत्तञ्च दूभकं;

ब्रह्मत्तरञ्च पासादं, केनत्थेन इधागतो’’ति.

तत्थ रमणकन्ति फलिकपासादं. सदामत्तन्ति रजतपासादं. दूभकन्ति मणिपासादं. ब्रह्मत्तरञ्च पासादन्ति सुवण्णपासादञ्च. केनत्थेनाति त्वं एतेसु रमणकादीसु चतस्सो अट्ठ सोळस द्वत्तिंसाति एता देवधीतरो पहाय ते पासादे अतिक्कमित्वा केन कारणेन इध आगतोति.

ततो मित्तविन्दको ततियं गाथमाह –

१०२. ‘‘इतो बहुतरा भोगा, अत्र मञ्ञे भविस्सरे;

इति एताय सञ्ञाय, पस्स मं ब्यसनं गत’’न्ति.