१. मूलसुत्तवण्णना
५०. तिकनिपातस्स पठमे तीणीति गणनपरिच्छेदो. इमानीति अभिमुखीकरणं. अकुसलमूलानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तत्थ अकुसलानि च तानि मूलानि चाति अकुसलमूलानि. अथ वा अकुसलानं हेतुपच्चयपभवजनकसमुट्ठापकनिब्बत्तकट्ठेन मूलानि चाति अकुसलमूलानि, अकुसलधम्मानं कारणानीति अत्थो. कारणञ्हि यथा हिनोति एतस्मा फलं पवत्ततीति हेतु, पटिच्च एतस्मा एतीति पच्चयो, पभवति एतस्माति पभवो, अत्तनो फलं जनेतीति जनकं, समुट्ठापेतीति समुट्ठापकं, निब्बत्तेतीति निब्बत्तकन्ति च वुच्चति. एवं पतिट्ठट्ठेन मूलन्ति, तस्मा अकुसलमूलानीति अकुसलानं सुप्पतिट्ठितभावसाधनानि, कारणानीति वुत्तं होति.
केचि पन ‘‘सालिआदीनं सालिबीजादीनि विय मणिप्पभादीनं मणिवण्णादयो विय च अकुसलानं अकुसलभावसाधको लोभादीनं मूलट्ठो’’ति वदन्ति. एवं सन्ते अकुसलचित्तसमुट्ठानरूपेसु तेसं हेतुपच्चयभावो न सिया. न हि तानि तेसं अकुसलभावं साधेन्ति, न च पच्चया न होन्ति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस.१).
अहेतुकस्स च मोहस्स अकुसलभावो न सिया अकुसलभावसाधकस्स मूलन्तरस्स अभावतो. अथापि सिया लोभादीनं सभावसिद्धो अकुसलादिभावो, तंसम्पयुत्तानं पन लोभादिपटिबद्धोति. एवम्पि यथा लोभादीनं, एवं अलोभादीनम्पि सभावसिद्धो कुसलादिभावोति अलोभादयो कुसला एव सियुं, न अब्याकता, न च होन्ति. तस्मा यथा सम्पयुत्तेसु, एवं मूलेसुपि कुसलादिभावो परियेसितब्बो. योनिसोमनसिकारादिको विय हि कुसलभावस्स, अयोनिसोमनसिकारादिको अकुसलभावस्स कारणन्ति गहेतब्बं. एवं अकुसलभावसाधनवसेन लोभादीनं मूलट्ठं अग्गहेत्वा सुप्पतिट्ठितभावसाधनवसेन गय्हमाने न कोचि दोसो. लद्धहेतुपच्चया हि धम्मा विरूळ्हमूला विय पादपा थिरा होन्ति सुप्पतिट्ठिता, हेतुरहिता पन तिलबीजकादिसेवाला विय न सुप्पतिट्ठिताति हेतुआदिअत्थेन अकुसलानं उपकारकत्ता मूलानीति अकुसलमूलानि. यस्मा पन मूलेन मुत्तो अकुसलचित्तुप्पादो नत्थि, तस्मा तीहि मूलेहि सब्बो अकुसलरासि परियादियित्वा दस्सितोति दट्ठब्बं.
तानि अकुसलमूलानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘लोभो अकुसलमूल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ लोभादीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. तत्थ पन ततियमग्गवज्झा लोभादयो आगता, इध पन अनवसेसाति अयमेव विसेसो.
गाथायं पापचेतसन्ति अकुसलधम्मसमायोगतो लामकचित्तं. हिंसन्तीति अत्तनो पवत्तिक्खणे आयतिं विपाकक्खणे च विबाधेन्ति. अत्तसम्भूताति अत्तनि जाता. तचसारन्ति गण्ठितं, वेळुन्ति अत्थो. सम्फलन्ति अत्तनो फलं. इदं वुत्तं होति – खदिरसीसपादयो विय अन्तोसारो अहुत्वा बहिसारताय तचसारन्ति लद्धनामं वेळुआदिं यथा अत्तसम्भूतमेव फलं हिंसति विनासेति, एवमेव अन्तो सीलादिसाररहितं लामकचित्तं पुग्गलं अत्तसम्भूतायेव लोभादयो विनासेन्तीति.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.