५. सुक्कधम्मसुत्तवण्णना
४२. पञ्चमे सुक्काति न वण्णसुक्कताय सुक्का, सुक्कभावाय पन परमवोदानाय संवत्तन्तीति निप्फत्तिसुक्कताय सुक्का. सरसेनपि सब्बे कुसला धम्मा सुक्का एव कण्हभावपटिपक्खतो. तेसञ्हि उप्पत्तिया चित्तं पभस्सरं होति परिसुद्धं. धम्माति कुसला धम्मा. लोकन्ति सत्तलोकं. पालेन्तीति आधारसन्धारणेन मरियादं ठपेन्ता रक्खन्ति. हिरी च ओत्तप्पञ्चाति एत्थ हिरियति हिरियितब्बेन, हिरियन्ति एतेनाति वा हिरी. वुत्तम्पि चेतं ‘‘यं हिरियति हिरियितब्बेन, हिरियति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया, अयं वुच्चति हिरी’’ति (ध. स. ३०). ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन, ओत्तप्पन्ति एतेनाति वा ओत्तप्पं. वुत्तम्पिचेतं ‘‘यं ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन, ओत्तप्पति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया, इदं वुच्चति ओत्तप्प’’न्ति (ध. स. ३१).
तत्थ अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी, बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं. अत्ताधिपतेय्या हिरी, लोकाधिपतेय्यं ओत्तप्पं. लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं. सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं.
तत्थ अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति – जातिं पच्चवेक्खित्वा, वयं पच्चवेक्खित्वा, सूरभावं पच्चवेक्खित्वा, बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा. कथं? ‘‘पापकरणं नामेतं न जातिसम्पन्नानं कम्मं, हीनजच्चानं केवट्टादीनं कम्मं, मादिसस्स जातिसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं ताव जातिं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापकम्मं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं दहरेहि कत्तब्बकम्मं, मादिसस्स वये ठितस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं वयं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापकम्मं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं दुब्बलजातिकानं कम्मं, मादिसस्स सूरभावसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं सूरभावं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापकम्मं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं अन्धबालानं कम्मं, न पण्डितानं, मादिसस्स पण्डितस्स बहुस्सुतस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’’न्ति एवं बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापकम्मं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. एवं अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति. समुट्ठापेत्वा च पन अत्तनो चित्ते हिरिं पवेसेत्वा पापकम्मं न करोति. एवं हिरी अज्झत्तसमुट्ठाना नाम होति.
कथं ओत्तप्पं बहिद्धासमुट्ठानं नाम? ‘‘सचे त्वं पापकम्मं करिस्ससि, चतूसु परिसासु गरहप्पत्तो भविस्ससि.
‘‘गरहिस्सन्ति तं विञ्ञू, असुचिं नागरिको यथा;
वज्जितो सीलवन्तेहि, कथं भिक्खु करिस्ससी’’ति. –
पच्चवेक्खन्तो हि बहिद्धासमुट्ठितेन ओत्तप्पेन पापकम्मं न करोति. एवं ओत्तप्पं बहिद्धासमुट्ठानं नाम होति.
कथं हिरी अत्ताधिपतेय्या नाम? इधेकच्चो कुलपुत्तो अत्तानं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा ‘‘मादिसस्स सद्धापब्बजितस्स बहुस्सुतस्स धुतवादिस्स न युत्तं पापकम्मं कातु’’न्ति पापकम्मं न करोति. एवं हिरी अत्ताधिपतेय्या नाम होति. तेनाह भगवा –
‘‘सो अत्तानंयेव अधिपतिं करित्वा अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धमत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ३.४०).
कथं ओत्तप्पं लोकाधिपतेय्यं नाम? इधेकच्चो कुलपुत्तो लोकं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा पापकम्मं न करोति. यथाह –
‘‘महा खो पनायं लोकसन्निवासो. महन्तस्मिं खो पन लोकसन्निवासे सन्ति समणब्राह्मणा इद्धिमन्तो दिब्बचक्खुका परचित्तविदुनो, ते दूरतोपि पस्सन्ति, आसन्नापि न दिस्सन्ति, चेतसापि चित्तं पजानन्ति, तेपि मं एवं जानिस्सन्ति ‘पस्सथ भो इमं कुलपुत्तं, सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेही’ति. सन्ति देवता इद्धिमन्तिनियो दिब्बचक्खुका परचित्तविदुनियो, ता दूरतोपि पस्सन्ति, आसन्नापि न दिस्सन्ति, चेतसापि चित्तं पजानन्ति, तापि मं एवं जानिस्सन्ति ‘पस्सथ भो इमं, कुलपुत्तं, सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेही’ति. सो लोकंयेव अधिपतिं कत्वा अकुसलं पजहती’’ति (अ. नि. ३.४०).
एवं लोकाधिपतेय्यं ओत्तप्पं.
लज्जासभावसण्ठिताति एत्थ लज्जाति लज्जनाकारो, तेन सभावेन सण्ठिता हिरी. भयन्ति अपायभयं, तेन सभावेन सण्ठितं ओत्तप्पं. तदुभयं पापपरिवज्जने पाकटं होति. तत्थ यथा द्वीसु अयोगुळेसु एको सीतलो भवेय्य गूथमक्खितो, एको उण्हो आदित्तो. तेसु यथा सीतलं गूथमक्खितत्ता जिगुच्छन्तो विञ्ञुजातिको न गण्हाति, इतरं दाहभयेन, एवं पण्डितो लज्जाय जिगुच्छन्तो पापं न करोति, ओत्तप्पेन अपायभीतो पापं न करोति. एवं लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं.
कथं सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं? एकच्चो हि जातिमहत्तपच्चवेक्खणा, सत्थुमहत्तपच्चवेक्खणा, दायज्जमहत्तपच्चवेक्खणा, सब्रह्मचारिमहत्तपच्चवेक्खणाति चतूहि कारणेहि तत्थ गारवेन सप्पतिस्सवलक्खणं हिरिं समुट्ठापेत्वा पापं न करोति, एकच्चो अत्तानुवादभयं, परानुवादभयं, दण्डभयं, दुग्गतिभयन्ति चतूहि कारणेहि वज्जतो भायन्तो वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं समुट्ठापेत्वा पापं न करोति. एत्थ च अज्झत्तसमुट्ठानादिता हिरोत्तप्पानं तत्थ तत्थ पाकटभावेन वुत्ता, न पन नेसं कदाचि अञ्ञमञ्ञविप्पयोगो. न हि लज्जनं निब्भयं, पापभयं वा अलज्जनं अत्थीति.
इमे चे, भिक्खवे, द्वे सुक्का धम्मा लोकं न पालेय्युन्ति भिक्खवे, इमे द्वे अनवज्जधम्मा यदि लोकं न रक्खेय्युं, लोकपालका यदि न भवेय्युं. नयिध पञ्ञायेथ माताति इध इमस्मिं लोके जनिका माता ‘‘अयं मे माता’’ति गरुचित्तीकारवसेन न पञ्ञायेथ, ‘‘अयं माता’’ति न लब्भेय्य. सेसपदेसुपि एसेव नयो. मातुच्छाति मातुभगिनी. मातुलानीति मातुलभरिया. गरूनन्ति महापितुचूळपितुजेट्ठभातुआदीनं गरुट्ठानियानं. सम्भेदन्ति सङ्करं, मरियादभेदं वा. यथा अजेळकातिआदीहि उपमं दस्सेति. एते हि सत्ता ‘‘अयं मे माता’’ति वा ‘‘मातुच्छा’’ति वा गरुचित्तीकारवसेन न जानन्ति, यं वत्थुं निस्साय उप्पन्ना, तत्थपि विप्पटिपज्जन्ति. तस्मा उपमं आहरन्तो अजेळकादयो आहरि. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यथा अजेळकादयो तिरच्छाना हिरोत्तप्परहिता मातादिसञ्ञं अकत्वा भिन्नमरियादा सब्बत्थ सम्भेदेन वत्तन्ति, एवमयं मनुस्सलोको यदि लोकपालकधम्मा न भवेय्युं, सब्बत्थ सम्भेदेन वत्तेय्य. यस्मा पनिमे लोकपालकधम्मा लोकं पालेन्ति, तस्मा नत्थि सम्भेदोति.
गाथासु येसं चे हिरिओत्तप्पन्ति चेति निपातमत्तं. येसं सत्तानं हिरी च ओत्तप्पञ्च सब्बदाव सब्बकालमेव न विज्जति न उपलब्भति. वोक्कन्ता सुक्कमूला तेति ते सत्ता कुसलमूलपच्छेदावहस्सापि कम्मस्स करणतो कुसलकम्मानं पतिट्ठानभूतानं हिरोत्तप्पानमेव वा अभावतो कुसलतो वोक्कमित्वा, अपसक्कित्वा, ठितत्ता वोक्कन्ता सुक्कमूला, पुनप्पुनं जायनमीयनसभावत्ता जातिमरणगामिनो संसारं नातिवत्तन्तीति अत्थो.
येसञ्च हिरिओत्तप्पन्ति येसं पन परिसुद्धमतीनं सत्तानं हिरी च ओत्तप्पञ्चाति इमे धम्मा सदा सब्बकालं रत्तिन्दिवं नवमज्झिमत्थेरकालेसु सम्मा उपगम्म ठिता पापा जिगुच्छन्ता भायन्ता तदङ्गादिवसेन पापं पजहन्ता. विरूळ्हब्रह्मचरियाति सासनब्रह्मचरिये मग्गब्रह्मचरिये च विरूळ्हं आपन्ना, अग्गमग्गाधिगमेन सब्बसो सन्तकिलेसताय सन्तगुणताय वा सन्तो, पुनब्भवस्स खेपितत्ता खीणपुनब्भवा होन्तीति.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.