४०. देवहितब्राह्मणवत्थु

पुब्बेनिवासन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो देवहितब्राह्मणस्स पञ्हं आरब्भ कथेसि.

एकस्मिञ्हि समये भगवा वातरोगेन आबाधिको हुत्वा उपवाणत्थेरं उण्होदकत्थाय देवहितब्राह्मणस्स सन्तिकं पहिणि. सो गन्त्वा सत्थु आबाधिकभावं आचिक्खित्वा उण्होदकं याचि, तं सुत्वा ब्राह्मणो तुट्ठमानसो हुत्वा ‘‘लाभा वत मे, यं मम सन्तिकं सम्मासम्बुद्धो उण्होदकस्सत्थाय सावकं पहिणी’’ति उण्होदकस्स काजं पुरिसेन गाहापेत्वा फाणितस्स च पुटं उपवाणत्थेरस्स पादासि. थेरो तं गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थारं उण्होदकेन न्हापेत्वा उण्होदकेन फाणितं आलोळेत्वा भगवतो पादासि, तस्स तङ्खणेयेव सो आबाधो पटिपस्सम्भि. ब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘कस्स नु खो देय्यधम्मो दिन्नो महप्फलो होति, सत्थारं पुच्छिस्सामी’’ति सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं पुच्छन्तो इमं गाथमाह –

‘‘कत्थ दज्जा देय्यधम्मं, कत्थ दिन्नं महप्फलं;

कथञ्हि यजमानस्स, कथं इज्झति दक्खिणा’’ति. (सं. नि. १.१९९);

अथस्स सत्था ‘‘एवरूपस्स ब्राह्मणस्स दिन्नं महप्फलं होती’’ति वत्वा ब्राह्मणं पकासेन्तो इमं गाथमाह –

४२३. ‘‘पुब्बेनिवासं यो वेदि, सग्गापायञ्च पस्सति;

अथो जातिक्खयं पत्तो, अभिञ्ञावोसितो मुनि; (सं. नि. १.१९९);

सब्बवोसितवोसानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तस्सत्थो – यो पुब्बेनिवासं पाकटं कत्वा जानाति, छब्बीसतिदेवलोकभेदं सग्गञ्च चतुब्बिधं अपायञ्च दिब्बचक्खुना पस्सति, अथो जातिक्खयसङ्खातं अरहत्तं पत्तो, अभिञ्ञेय्यं धम्मं अभिजानित्वा परिञ्ञेय्यं परिजानित्वा पहातब्बं पहाय सच्छिकातब्बं सच्छिकत्वा वोसिको निट्ठानं पत्तो, वुसितवोसानं वा पत्तो, आसवक्खयपञ्ञाय मोनभावं पत्तत्ता मुनि, तमहं सब्बेसं किलेसानं वोसानं अरहत्तमग्गञाणं ब्रह्मचरियवासं वुत्थभावेन सब्बवोसितवोसानं ब्राह्मणं वदामीति.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. ब्राह्मणोपि पसन्नमानसो सरणेसु पतिट्ठाय उपासकत्तं पवेदेसीति.

देवहितब्राह्मणवत्थु चत्तालीसं.

ब्राह्मणवग्गवण्णना निट्ठिता.

छब्बीसतिमो वग्गो.

निगमनकथा

एत्तावता सब्बपठमे यमकवग्गे चुद्दस वत्थूनि, अप्पमादवग्गे नव, चित्तवग्गे नव, पुप्फवग्गे द्वादस, बालवग्गे पन्नरस, पण्डितवग्गे एकादस, अरहन्तवग्गे दस, सहस्सवग्गे चुद्दस, पापवग्गे द्वादस, दण्डवग्गे एकादस, जरावग्गे नव, अत्तवग्गे दस, लोकवग्गे एकादस, बुद्धवग्गे नव, सुखवग्गे अट्ठ, पियवग्गे नव, कोधवग्गे अट्ठ, मलवग्गे द्वादस, धम्मट्ठवग्गे दस, मग्गवग्गे द्वादस, पकिण्णकवग्गे नव, निरयवग्गे नव, नागवग्गे अट्ठ, तण्हावग्गे द्वादस, भिक्खुवग्गे द्वादस, ब्राह्मणवग्गे चत्तालीसाति पञ्चाधिकानि तीणि वत्थुसतानि पकासेत्वा नातिसङ्खेपनातिवित्थारवसेन उपरचिता द्वासत्ततिभाणवारपमाणा धम्मपदस्स अत्थवण्णना निट्ठिताति.

पत्तं धम्मपदं येन, धम्मराजेननुत्तरं;

गाथा धम्मपदे तेन, भासिता या महेसिना.

सतेवीसा चतुस्सता, चतुसच्चविभाविना;

सतत्तयञ्हि वत्थूनं, पञ्चाधिका समुट्ठिता.

विहारे अधिराजेन, कारितम्हि कतञ्ञुना;

पासादे सिरिकूटस्स, रञ्ञो विहरता मया.

अत्थब्यञ्जनसम्पन्नं, अत्थाय च हिताय च;

लोकस्स लोकनाथस्स, सद्धम्मट्ठितिकम्यता.

तासं अट्ठकथं एतं, करोन्तेन सुनिम्मलं;

द्वासत्ततिपमाणाय, भाणवारेहि पाळिया.

यं पत्तं कुसलं तेन, कुसला सब्बपाणिनं;

सब्बे इज्झन्तु सङ्कप्पा, लभन्तु मधुरं फलन्ति.

परमविसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियपटिमण्डितेन सीलाचारज्जवमद्दवादिगुणसमुदयसमुदितेन सकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहणसमत्थेन पञ्ञावेय्यत्तियसमन्नागतेन तिपिटकपरियत्तिप्पभेदे साट्ठकथे सत्थुसासने अप्पटिहतञाणप्पभावेन महावेय्याकरणेन करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनलावण्णयुत्तेन युत्तमुत्तवादिना वादीवरेन महाकविना पभिन्नपटिसम्भिदापरिवारे छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदगुणपटिमण्डिते उत्तरिमनुस्सधम्मे सुप्पतिट्ठितबुद्धीनं थेरवंसप्पदीपानं थेरानं महाविहारवासीनं वंसालङ्कारभूतेन विपुलविसुद्धबुद्धिना बुद्धघोसोति गरूहि गहितनामधेय्येन थेरेन कतायं धम्मपदट्ठकथा –

ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं;

दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं सद्धादिबुद्धिया.

याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो;

लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनोति.

इति तेवीसाधिकचतुसतगाथापञ्चाधिकतिसतवत्थुपटिमण्डिता

छब्बीसतिवग्गसमन्नागता धम्मपदवण्णना समत्ता.

धम्मपद-अट्ठकथा सब्बाकारेन निट्ठिता.