३०. चन्दाभत्थेरवत्थु

चन्दं वाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो चन्दाभत्थेरं आरब्भ कथेसि.

तत्रायं अनुपुब्बी कथा – अतीते एको बाराणसिवासी वाणिजो ‘‘पच्चन्तं गन्त्वा चन्दनं आहरिस्सामी’’ति बहूनि वत्थाभरणादीनि गहेत्वा पञ्चहि सकटसतेहि पच्चन्तं गन्त्वा गामद्वारे निवासं गहेत्वा अटवियं गोपालदारके पुच्छि – ‘‘इमस्मिं गामे पब्बतपादकम्मिको कोचि मनुस्सो अत्थी’’ति? ‘‘आम, अत्थी’’ति. ‘‘को नामेसो’’ति? ‘‘असुको नामा’’ति. ‘‘भरियाय पनस्स पुत्तानं वा किंनाम’’न्ति? ‘‘इदञ्चिदञ्चा’’ति. ‘‘कहं पनस्स ठाने गेह’’न्ति? ‘‘असुकट्ठाने नामा’’ति. सो तेहि दिन्नसञ्ञाय सुखयानके निसीदित्वा तस्स गेहद्वारं गन्त्वा याना ओरुय्ह गेहं पविसित्वा ‘‘असुकनामे’’ति तं इत्थिं पक्कोसि. सा ‘‘एको नो ञातको भविस्सती’’ति वेगेनागन्त्वा आसनं पञ्ञापेसि. सो तत्थ निसीदित्वा नामं वत्वा ‘‘मम सहायो कह’’न्ति पुच्छि. ‘‘अरञ्ञं गतो, सामी’’ति. ‘‘मम पुत्तो असुको नाम, मम धीता असुका नाम कह’’न्ति सब्बेसं नामं कित्तेन्तोव पुच्छित्वा ‘‘इमानि नेसं वत्थाभरणानि ददेय्यासि, सहायस्सापि मे अटवितो आगतकाले इदं वत्थाभरणं ददेय्यासी’’ति अदासि. सा तस्स उळारं सक्कारं कत्वा सामिकस्स आगतकाले ‘‘सामि, इमिना आगतकालतो पट्ठाय सब्बेसं नामं वत्वा इदञ्चिदञ्च दिन्न’’न्ति आह. सोपिस्स कत्तब्बयुत्तकं करि.

अथ नं सायं सयने निसिन्नो पुच्छि – ‘‘सम्म, पब्बतपादे चरन्तेन ते किं बहुं दिट्ठपुब्ब’’न्ति? ‘‘अञ्ञं न पस्सामि, रत्तसाखा पन मे बहू रुक्खा दिट्ठा’’ति. ‘‘बहू रुक्खा’’ति? ‘‘आम, बहू’’ति. तेन हि ते अम्हाकं दस्सेहीति तेन सद्धिं गन्त्वा रत्तचन्दनरुक्खे छिन्दित्वा पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा आगच्छन्तो तं आह – ‘‘सम्म, बाराणसियं असुकट्ठाने नाम मम गेहं, कालेन कालं मम सन्तिकं आगच्छेय्यासि, अञ्ञेन च मे पण्णाकारेन अत्थो नत्थि, रत्तसाखरुक्खे एव आहरेय्यासी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति वत्वा कालेन कालं तस्स सन्तिकं आगच्छन्तो रत्तचन्दनमेव आहरति, सोपिस्स बहुधनं देति.

ततो अपरेन समयेन परिनिब्बुते कस्सपदसबले पतिट्ठिते कञ्चनथूपे सो पुरिसो बहुं चन्दनं आदाय बाराणसिं अगमासि. अथस्स सो सहायको वाणिजो बहुं चन्दनं पिसापेत्वा पातिं पूरेत्वा ‘‘एहि, सम्म, याव भत्तं पचति, ताव चेतियकरणट्ठानं गन्त्वा आगमिस्सामा’’ति तं आदाय तत्थ गन्त्वा चन्दनपूजं अकासि. सोपिस्स पच्चन्तवासी सहायको चेतियकुच्छियं चन्दनेन चन्दमण्डलं अकासि. एत्तकमेवस्स पुब्बकम्मं.

सो ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं तत्थ खेपेत्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति. तस्स नाभिमण्डलतो चन्दमण्डलसदिसा पभा उट्ठहि, तेनस्स चन्दाभोत्वेव नामं करिंसु. चेतिये किरस्स चन्दमण्डलकरणनिस्सन्दो एस. ब्राह्मणा चिन्तयिंसु – ‘‘सक्का अम्हेहि इमं गहेत्वा लोकं खादितु’’न्ति. तं याने निसीदापेत्वा ‘‘यो इमस्स सरीरं हत्थेन परामसति, सो एवरूपं नाम इस्सरियसम्पत्तिं लभती’’ति वत्वा विचरिंसु. सतं वा सहस्सं वा ददमाना एव तस्स सरीरं हत्थेन फुसितुं लभन्ति. ते एवं अनुविचरन्ता सावत्थिं अनुप्पत्ता नगरस्स च विहारस्स च अन्तरा निवासं गण्हिंसु. सावत्थियम्पि पञ्चकोटिमत्ता अरियसावका पुरेभत्तं दानं दत्वा पच्छाभत्तं गन्धमालवत्थभेसज्जादिहत्था धम्मस्सवनाय गच्छन्ति. ब्राह्मणा ते दिस्वा ‘‘कहं गच्छथा’’ति पुच्छिंसु. सत्थु सन्तिकं धम्मस्सवनायाति. एथ तत्थ गन्त्वा किं करिस्सथ, अम्हाकं चन्दाभस्स ब्राह्मणस्स आनुभावसदिसो आनुभावो नत्थि. एतस्स हि सरीरं फुसन्ता इदं नाम लभन्ति, एथ पस्सथ नन्ति. तुम्हाकं चन्दाभस्स ब्राह्मणस्स को आनुभावो नाम, अम्हाकं सत्थायेव महानुभावोति. ते अञ्ञमञ्ञं सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता ‘‘विहारं गन्त्वा चन्दाभस्स वा अम्हाकं वा सत्थु आनुभावं जानिस्सामा’’ति तं गहेत्वा विहारं अगमंसु.

सत्था तस्मिं अत्तनो सन्तिकं उपसङ्कमन्तेयेव चन्दाभाय अन्तरधानं अकासि. सो सत्थु सन्तिके अङ्गारपच्छियं काको विय अहोसि. अथ नं एकमन्तं नयिंसु, आभा पटिपाकतिका अहोसि. पुन सत्थु सन्तिकं आनयिंसु, आभा तथेव अन्तरधायि. एवं तिक्खत्तुं गन्त्वा अन्तरधायमानं आभं दिस्वा चन्दाभो चिन्तेसि – ‘‘अयं आभाय अन्तरधानमन्तं जानाति मञ्ञे’’ति. सो सत्थारं पुच्छि – ‘‘किं नु खो आभाय अन्तरधानमन्तं जानाथा’’ति? आम, जानामीति. तेन हि मे देथाति. न सक्का अपब्बजितस्स दातुन्ति. सो ब्राह्मणे आह – ‘‘एतस्मिं मन्ते गहिते अहं सकलजम्बुदीपे जेट्ठको भविस्सामि, तुम्हे एत्थेव होथ, अहं पब्बजित्वा कतिपाहेनेव मन्तं गण्हिस्सामी’’ति. सो सत्थारं पब्बज्जं याचित्वा उपसम्पज्जि. अथस्स द्वत्तिंसाकारं आचिक्खि. सो ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छि. इदं मन्तस्स परिकम्मं सज्झायितुं वट्टतीति. ब्राह्मणापि अन्तरन्तरा आगन्त्वा ‘‘गहितो ते मन्तो’’ति पुच्छन्ति. न ताव गण्हामीति. सो कतिपाहेनेव अरहत्तं पत्वा ब्राह्मणेहि आगन्त्वा पुच्छितकाले ‘‘याथ तुम्हे, इदानाहं अनागमनधम्मो जातो’’ति आह. भिक्खू तथागतस्स आरोचेसुं – ‘‘अयं, भन्ते, अभूतं वत्वा अञ्ञं ब्याकरोती’’ति. सत्था ‘‘खीणासवो इदानि, भिक्खवे, मम पुत्तो चन्दाभो, भूतमेवेस कथेती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

४१३. ‘‘चन्दंव विमलं सुद्धं, विप्पसन्नमनाविलं;

नन्दीभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ विमलन्ति अब्भादिमलरहितं. सुद्धन्ति निरुपक्किलेसं. विप्पसन्नन्ति पसन्नचित्तं. अनाविलन्ति किलेसाविलत्तरहितं. नन्दीभवपरिक्खीणन्ति तीसु भवेसु परिक्खीणतण्हं तमहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

चन्दाभत्थेरवत्थु तिंसतिमं.