२३. सामणेरानं वत्थु
अविरुद्धन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो चत्तारो सामणेरे आरब्भ कथेसि.
एका किर ब्राह्मणी चतुन्नं भिक्खूनं उद्देसभत्तं सज्जेत्वा ब्राह्मणं आह – ‘‘विहारं गन्त्वा चत्तारो महल्लकब्राह्मणे उद्दिसापेत्वा आनेही’’ति. सो विहारं गन्त्वा ‘‘चत्तारो मे ब्राह्मणे उद्दिसित्वा देथा’’ति आह. तस्स संकिच्चो पण्डितो सोपाको रेवतोति सत्तवस्सिका चत्तारो खीणासवसामणेरा पापुणिंसु. ब्राह्मणी महारहानि आसनानि पञ्ञापेत्वा ठिता सामणेरे दिस्वाव कुपिता उद्धने पक्खित्तलोणं विय तटतटायमाना ‘‘त्वं विहारं गन्त्वा अत्तनो नत्तुमत्तेपि अप्पहोन्ते चत्तारो कुमारके गहेत्वा आगतोसी’’ति वत्वा तेसं तेसु आसनेसु निसीदितुं अदत्वा नीचपीठकानि अत्थरित्वा ‘‘एतेसु निसीदथा’’ति वत्वा ‘‘गच्छ, ब्राह्मण, महल्लके ओलोकेत्वा आनेही’’ति आह. ब्राह्मणो विहारं गन्त्वा सारिपुत्तत्थेरं दिस्वा ‘‘एथ, अम्हाकं गेहं गमिस्सामा’’ति आनेसि. थेरो आगन्त्वा सामणेरे दिस्वा ‘‘इमेहि ब्राह्मणेहि भत्तं लद्ध’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न लद्ध’’न्ति वुत्ते चतुन्नमेव भत्तस्स पटियत्तभावं ञत्वा ‘‘आहर मे पत्त’’न्ति पत्तं गहेत्वा पक्कामि. ब्राह्मणीपि ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘एतेसं निसिन्नानं ब्राह्मणानं लद्धुं वट्टति, आहर मे पत्त’’न्ति अत्तनो पत्तं गहेत्वा गतो, न भुञ्जितुकामो भविस्सति, सीघं गन्त्वा अञ्ञं ओलोकेत्वा आनेहीति. ब्राह्मणो गन्त्वा महामोग्गल्लानत्थेरं दिस्वा तथेव वत्वा आनेसि. सोपि सामणेरे दिस्वा तथेव वत्वा पत्तं गहेत्वा पक्कामि. अथ नं ब्राह्मणी आह – ‘‘एते न भुञ्जितुकामा, ब्राह्मणवादकं गन्त्वा एकं महल्लकब्राह्मणं आनेही’’ति.
सामणेरापि पातोव पट्ठाय किञ्चि अलभमाना जिघच्छाय पीळिता निसीदिंसु. अथ नेसं गुणतेजेन सक्कस्स आसनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो आवज्जेन्तो तेसं पातोव पट्ठाय निसिन्नानं किलन्तभावं ञत्वा ‘‘मया तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति जराजिण्णो महल्लकब्राह्मणो हुत्वा तस्मिं ब्राह्मणवादके ब्राह्मणानं अग्गासने निसीदि. ब्राह्मणो तं दिस्वा ‘‘इदानि मे ब्राह्मणी अत्तमना भविस्सती’’ति एहि गेहं गमिस्सामा’’ति तं आदाय गेहं अगमासि. ब्राह्मणी तं दिस्वाव तुट्ठचित्ता द्वीसु आसनेसु अत्थरणं एकस्मिंयेव अत्थरित्वा, ‘‘अय्य, इध निसीदाही’’ति आह. सक्को गेहं पविसित्वा चत्तारो सामणेरे पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा तेसं आसनपरियन्ते भूमियं पल्लङ्केन निसीदि. अथ नं दिस्वा ब्राह्मणी ब्राह्मणं आह – ‘‘अहो ते आनीतो ब्राह्मणो, एतम्पि उम्मत्तकं गहेत्वा आगतोसि, अत्तनो नत्तुमत्ते वन्दन्तो विचरति, किं इमिना, नीहराहि न’’न्ति. सो खन्धेपि हत्थेपि कच्छायपि गहेत्वा निक्कड्ढियमानो उट्ठातुम्पि न इच्छति. अथ नं ब्राह्मणी ‘‘एहि, ब्राह्मण, त्वं एकस्मिं हत्थे गण्ह, अहं एकस्मिं हत्थे गण्हिस्सामी’’ति उभोपि द्वीसु हत्थेसु गहेत्वा पिट्ठियं पोथेन्ता गेहद्वारतो बहि अकंसु. सक्कोपि निसिन्नट्ठानेयेव निसिन्नो हत्थं परिवत्तेसि. ते निवत्तित्वा तं निसिन्नमेव दिस्वा भीतरवं रवन्ता विस्सज्जेसुं. तस्मिं खणे सक्को अत्तनो सक्कभावं जानापेसि. अथ नेसं आहारं अदंसु. पञ्चपि जना आहारं गहेत्वा एको कण्णिकामण्डलं विनिविज्झित्वा, एको छदनस्स पुरिमभागं, एको पच्छिमभागं, एको पथवियं निमुज्जित्वा, सक्कोपि एकेन ठानेन निक्खमीति एवं पञ्चधा अगमंसु. ततो पट्ठाय च पन तं गेहं पञ्चछिद्दगेहं किर नाम जातं.
सामणेरेपि विहारं गतकाले भिक्खू, ‘‘आवुसो, कीदिस’’न्ति पुच्छिंसु. मा नो पुच्छित्थ, अम्हाकं दिट्ठकालतो पट्ठाय ब्राह्मणी कोधाभिभूता पञ्ञत्तासनेसु नो निसीदितुम्पि अदत्वा ‘‘सीघं सीघं महल्लकब्राह्मणं आनेही’’ति आह. अम्हाकं उपज्झायो आगन्त्वा अम्हे दिस्वा ‘‘इमेसं निसिन्नब्राह्मणानं लद्धुं वट्टती’’ति पत्तं आहरापेत्वा निक्खमि. ‘‘अञ्ञं महल्लकं ब्राह्मणं आनेसी’’ति वुत्ते ब्राह्मणो महामोग्गल्लानत्थेरं आनेसि, सोपि अम्हे दिस्वा तथेव वत्वा पक्कामि. अथ ब्राह्मणी ‘‘न एते भुञ्जितुकामा, गच्छ ब्राह्मणवादकतो एकं महल्लकब्राह्मणं आनेही’’ति ब्राह्मणं पहिणि. सो तत्थ गन्त्वा ब्राह्मणवेसेन आगतं सक्कं आनेसि, तस्स आगतकाले अम्हाकं आहारं अदंसूति. एवं करोन्तानं पन तेसं तुम्हे न कुज्झित्थाति? न कुज्झिम्हाति. भिक्खू तं सुत्वा सत्थु आरोचेसुं – ‘‘भन्ते, इमे ‘न कुज्झिम्हा’ति अभूतं वत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्ती’’ति. सत्था, ‘‘भिक्खवे, खीणासवा नाम विरुद्धेसुपि न विरुज्झन्तियेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४०६. ‘‘अविरुद्धं विरुद्धेसु, अत्तदण्डेसु निब्बुतं;
सादानेसु अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.
तत्थ अविरुद्धन्ति आघातवसेन विरुद्धेसुपि लोकियमहाजनेसु आघाताभावेन अविरुद्धं. हत्थगते दण्डे वा सत्थे वा अविज्जमानेपि परेसं पहारदानतो अविरतत्ता अत्तदण्डेसु जनेसु निब्बुतं निक्खित्तदण्डं, पञ्चन्नं खन्धानं अहं ममन्ति गहितत्ता सादानेसु तस्स गहणस्स अभावेन अनादानं तं एवरूपं अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
सामणेरानं वत्थु तेवीसतिमं.