११. कुहकब्राह्मणवत्थु

किं तेति इमं धम्मदेसनं सत्था कूटागारसालायं विहरन्तो एकं वग्गुलिवतं कुहकब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर वेसालिनगरद्वारे एकं ककुधरुक्खं आरुय्ह द्वीहि पादेहि रुक्खसाखं गण्हित्वा अधोसिरो ओलम्बन्तो ‘‘कपिलानं मे सतं देथ, कहापणे देथ, परिचारिकं देथ, नो चे दस्सथ, इतो पतित्वा मरन्तो नगरं अनगरं करिस्सामी’’ति वदति. तथागतस्स भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स नगरं पविसनकाले भिक्खू तं ब्राह्मणं दिस्वा निक्खमनकालेपि नं तथेव ओलम्बन्तं पस्सिंसु. नागरापि ‘‘अयं पातोव पट्ठाय एवं ओलम्बन्तो पतित्वा मरन्तो नगरं अनगरं करेय्या’’ति चिन्तेत्वा नगरविनासभीता ‘‘यं सो याचति, सब्बं देमा’’ति पटिस्सुणित्वा अदंसु. सो ओतरित्वा सब्बं गहेत्वा अगमासि. भिक्खू विहारूपचारे तं गाविं विय विरवित्वा गच्छन्तं दिस्वा सञ्जानित्वा ‘‘लद्धं ते, ब्राह्मण, यथापत्थित’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘आम, लद्धं मे’’ति सुत्वा अन्तोविहारं गन्त्वा तथागतस्स तमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सो कुहकचोरो, पुब्बेपि कुहकचोरोयेव अहोसि. इदानि पनेस बालजनं वञ्चेति, तदा पन पण्डिते वञ्चेतुं नासक्खी’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतमाहरि.

अतीते एकं कासिकगामं निस्साय एको कुहकतापसो वासं कप्पेसि. तं एकं कुलं पटिजग्गि. दिवा उप्पन्नखादनीयभोजनीयतो अत्तनो पुत्तानं विय तस्सपि एकं कोट्ठासं देति, सायं उप्पन्नकोट्ठासं ठपेत्वा दुतियदिवसे देति. अथेकदिवसं सायं गोधमंसं लभित्वा साधुकं पचित्वा ततो कोट्ठासं ठपेत्वा दुतियदिवसे तस्स अदंसु. तापसो मंसं खादित्वाव रसतण्हाय बद्धो ‘‘किं मंसं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘गोधमंस’’न्ति सुत्वा भिक्खाय चरित्वा सप्पिदधिकटुकभण्डादीनि गहेत्वा पण्णसालं गन्त्वा एकमन्तं ठपेसि. पण्णसालाय पन अविदूरे एकस्मिं वम्मिके गोधराजा विहरति. सो कालेन कालं तापसं वन्दितुं आगच्छति. तंदिवसं पनेस ‘‘तं वधिस्सामी’’ति दण्डं पटिच्छादेत्वा तस्स वम्मिकस्स अविदूरे ठाने निद्दायन्तो विय निसीदि. गोधराजा वम्मिकतो निक्खमित्वा तस्स सन्तिकं आगच्छन्तोव आकारं सल्लक्खेत्वा ‘‘न मे अज्ज आचरियस्स आकारो रुच्चती’’ति ततोव निवत्ति. तापसो तस्स निवत्तनभावं ञत्वा तस्स मारणत्थाय दण्डं खिपि, दण्डो विरज्झित्वा गतो. गोधराजापि धम्मिकं पविसित्वा ततो सीसं नीहरित्वा आगतमग्गं ओलोकेन्तो तापसं आह –

‘‘समणं तं मञ्ञमानो, उपगच्छिमसञ्ञतं;

सो मं दण्डेन पाहासि, यथा असमणो तथा.

‘‘किं ते जटाहि दुम्मेध, किं ते अजिनसाटिया;

अब्भन्तरं ते गहनं, बाहिरं परिमज्जसी’’ति. (जा. १.४.९७-९८);

अथ नं तापसो अत्तनो सन्तकेन पलोभेतुं एवमाह –

‘‘एहि गोध निवत्तस्सु, भुञ्ज सालीनमोदनं;

तेलं लोणञ्च मे अत्थि, पहूतं मय्ह पिप्फली’’ति. (जा. १.४.९९);

तं सुत्वा गोधराजा ‘‘यथा यथा त्वं कथेसि, तथा तथा मे पलायितुकामताव होती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘एस भिय्यो पवेक्खामि, वम्मिकं सतपोरिसं;

तेलं लोणञ्च कित्तेसि, अहितं मय्ह पिप्फली’’ति. (जा. १.४.१००);

एवञ्च पन वत्वा ‘‘अहं एत्तकं कालं तयि समणसञ्ञं अकासिं, इदानि पन ते मं पहरितुकामताय दण्डो खित्तो, तस्स खित्तकालेयेव असमणो जातो. किं तादिसस्स दुप्पञ्ञस्स पुग्गलस्स जटाहि, किं सखुरेन अजिनचम्मेन. अब्भन्तरञ्हि ते गहनं, केवलं बाहिरमेव परिमज्जसी’’ति आह. सत्था इमं अतीतं आहरित्वा ‘‘तदा एस कुहको तापसो अहोसि, गोधराजा पन अहमेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेत्वा तदा गोधपण्डितेन तस्स निग्गहितकारणं दस्सेन्तो इमं गाथमाह –

३९४. ‘‘किं ते जटाहि दुम्मेध, किं ते अजिनसाटिया;

अब्भन्तरं ते गहनं, बाहिरं परिमज्जसी’’ति. (जा. १.४.९८);

तत्थ किं ते जटाहीति अम्भो दुप्पञ्ञ तव बद्धाहिपि इमाहि जटाहि सखुराय निवत्थायपि इमाय अजिनचम्मसाटिकाय च किमत्थोति. अब्भन्तरन्ति अब्भन्तरञ्हि ते रागादिकिलेसगहनं, केवलं हत्थिलण्डं अस्सलण्डं विय मट्ठं बाहिरं परिमज्जसीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

कुहकब्राह्मणवत्थु एकादसमं.