५. दुब्बचभिक्खुवत्थु
कुसो यथाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि.
एको किर भिक्खु असञ्चिच्च एकं तिणं छिन्दित्वा कुक्कुच्चे उप्पन्ने एकं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा, ‘‘आवुसो, यो तिणं छिन्दति, तस्स किं होती’’ति तं अत्तना कतभावं आरोचेत्वा पुच्छि. अथ नं इतरो ‘‘त्वं तिणस्स छिन्नकारणा किञ्चि होतीति सञ्ञं करोसि, न एत्थ किञ्चि होति, देसेत्वा पन मुच्चती’’ति वत्वा सयम्पि उभोहि हत्थेहि तिणं लुञ्चित्वा अग्गहेसि. भिक्खू तं पवत्तिं सत्थु आरोचेसुं. सत्था तं भिक्खुं अनेकपरियायेन विगरहित्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
३११. ‘‘कुसो यथा दुग्गहितो, हत्थमेवानुकन्तति;
सामञ्ञं दुप्परामट्ठं, निरयायुपकड्ढति.
३१२. ‘‘यं किञ्चि सिथिलं कम्मं, संकिलिट्ठञ्च यं वतं;
सङ्कस्सरं ब्रह्मचरियं, न तं होति महप्फलं.
३१३. ‘‘कयिरा चे कयिराथेनं, दळ्हमेनं परक्कमे;
सिथिलो हि परिब्बाजो, भिय्यो आकिरते रज’’न्ति.
तत्थ कुसोति यं किञ्चि तिखिणधारं तिणं अन्तमसो तालपण्णम्पि, यथा सो कुसो येन दुग्गहितो, तस्स हत्थं अनुकन्तति फालेति, एवमेव समणधम्मसङ्खातं सामञ्ञम्पि खण्डसीलादिताय दुप्परामट्ठं निरयायुपकड्ढति, निरये निब्बत्तापेतीति अत्थो. सिथिलन्ति ओलीयित्वा करणेन सिथिलगाहं कत्वा कतं यंकिञ्चि कम्मं. संकिलिट्ठन्ति वेसियादिकेसु अगोचरेसु चरणेन संकिलिट्ठं. सङ्कस्सरन्ति सङ्काहि सरितब्बं, उपोसथकिच्चादीसु अञ्ञतरकिच्चेन सन्निपतितम्पि सङ्घं दिस्वा ‘‘अद्धा इमे मम चरियं ञत्वा मं उक्खिपितुकामाव सन्निपतिता’’ति एवं अत्तनो आसङ्काहि सरितं उस्सङ्कितं परिसङ्कितं. न तं होतीति तं एवरूपं समणधम्मसङ्खातं ब्रह्मचरियं तस्स पुग्गलस्स महप्फलं न होति, तस्स महप्फलाभावेनेव भिक्खदायकानम्पिस्स न महप्फलं होतीति अत्थो. कयिरा चेति तस्मा यं कम्मं करेय्य, तं करेय्याथेव. दळ्हमेनं परक्कमेति थिरकतमेव कत्वा अवत्तसमादानो हुत्वा एनं कयिरा. परिब्बाजोति सिथिलभावेन कतो खण्डादिभावप्पत्तो समणधम्मो. भिय्यो आकिरते रजन्ति अब्भन्तरे विज्जमानं रागरजादिं एवरूपो समणधम्मो अपनेतुं न सक्कोति, अथ खो तस्स उपरि अपरम्पि रागरजादिं आकिरतीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु, सोपि भिक्खु संवरे ठत्वा पच्छा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणीति.
दुब्बचभिक्खुवत्थु पञ्चमं.