८. चूळसुभद्दावत्थु
दूरे सन्तोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स धीतरं चूळसुभद्दं नाम आरब्भ कथेसि.
अनाथपिण्डिकस्स किर दहरकालतो पट्ठाय उग्गनगरवासी उग्गो नाम सेट्ठिपुत्तो सहायको अहोसि. ते एकाचरियकुले सिप्पं उग्गण्हन्ता अञ्ञमञ्ञं कतिकं करिंसु ‘‘अम्हाकं वयप्पत्तकाले पुत्तधीतासु जातासु यो पुत्तस्स धीतरं वारेति, तेन तस्स धीता दातब्बा’’ति. ते उभोपि वयप्पत्ता अत्तनो अत्तनो नगरे सेट्ठिट्ठाने पतिट्ठहिंसु. अथेकस्मिं समये उग्गसेट्ठि वणिज्जं पयोजेन्तो पञ्चहि सकटसतेहि सावत्थिं अगमासि. अनाथपिण्डिको अत्तनो धीतरं चूळसुभद्दं आमन्तेत्वा, ‘‘अम्म, पिता ते उग्गसेट्ठि नाम आगतो, तस्स कत्तब्बकिच्चं सब्बं तव भारो’’ति आणापेसि. सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तस्स आगतदिवसतो पट्ठाय सहत्थेनेव सूपब्यञ्जनादीनि सम्पादेति, मालागन्धविलेपनादीनि अभिसङ्खरोति, भोजनकाले तस्स न्हानोदकं पटियादापेत्वा न्हानकालतो पट्ठाय सब्बकिच्चानि साधुकं करोति.
उग्गसेट्ठि तस्सा आचारसम्पत्तिं दिस्वा पसन्नचित्तो एकदिवसं अनाथपिण्डिकेन सद्धिं सुखकथाय सन्निसिन्नो ‘‘मयं दहरकाले एवं नाम कतिकं करिम्हा’’ति सारेत्वा चूळसुभद्दं अत्तनो पुत्तस्सत्थाय वारेसि. सो पन पकतियाव मिच्छादिट्ठिको. तस्मा दसबलस्स तमत्थं आरोचेत्वा सत्थारा उग्गसेट्ठिस्सूपनिस्सयं दिस्वा अनुञ्ञातो भरियाय सद्धिं मन्तेत्वा तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा दिवसं ववत्थपेत्वा धीतरं विसाखं दत्वा उय्योजेन्तो धनञ्चयसेट्ठि विय महन्तं सक्कारं कत्वा सुभद्दं आमन्तेत्वा, ‘‘अम्म, ससुरकुले वसन्तिया नाम अन्तोअग्गि बहि न नीहरितब्बो’’ति (अ. नि. अट्ठ. १.१.२५९; ध. प. अट्ठ. १.५२ विसाखावत्थु) धनञ्चयसेट्ठिना विसाखाय दिन्ननयेनेव दस ओवादे दत्वा ‘‘सचे मे गतट्ठाने धीतु दोसो उप्पज्जति, तुम्हेहि सोधेतब्बो’’ति अट्ठ कुटुम्बिके पाटिभोगे गहेत्वा तस्सा उय्योजनदिवसे बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा पुरिमभवे धीतरा कतानं सुचरितानं फलविभूतिं लोकस्स पाकटं कत्वा दस्सेन्तो विय महन्तेन सक्कारेन धीतरं उय्योजेसि. तस्सा अनुपुब्बेन उग्गनगरं पत्तकाले ससुरकुलेन सद्धिं महाजनो पच्चुग्गमनमकासि.
सापि अत्तनो सिरिविभवं पाकटं कातुं विसाखा विय सकलनगरस्स अत्तानं दस्सेन्ती रथे ठत्वा नगरं पविसित्वा नागरेहि पेसिते पण्णाकारे गहेत्वा अनुरूपवसेन तेसं तेसं पेसेन्ती सकलनगरं अत्तनो गुणेहि एकाबद्धमकासि. मङ्गलदिवसादीसु पनस्सा ससुरो अचेलकानं सक्कारं करोन्तो ‘‘आगन्त्वा अम्हाकं समणे वन्दतू’’ति पेसेसि. सा लज्जाय नग्गे पस्सितुं असक्कोन्ती गन्तुं न इच्छति. सो पुनप्पुनं पेसेत्वापि ताय पटिक्खित्तो कुज्झित्वा ‘‘नीहरथ न’’न्ति आह. सा ‘‘न सक्का मम अकारणेन दोसं आरोपेतु’’न्ति कुटुम्बिके पक्कोसापेत्वा तमत्थं आरोचेसि. ते तस्सा निद्दोसभावं ञत्वा सेट्ठिं सञ्ञापेसुं. सो ‘‘अयं मम समणे अहिरिकाति न वन्दी’’ति भरियाय आरोचेसि. सा ‘‘कीदिसा नु खो इमिस्सा समणा, अतिविय तेसं पसंसती’’ति तं पक्कोसापेत्वा आह –
‘‘कीदिसा समणा तुय्हं, बाळ्हं खो ने पसंससि;
किंसीला किंसमाचारा, तं मे अक्खाहि पुच्छिता’’ति. (अ. नि. अट्ठ. २.४.२४);
अथस्सा सुभद्दा बुद्धानञ्चेव बुद्धसावकानञ्च गुणे पकासेन्ती –
‘‘सन्तिन्द्रिया सन्तमानसा, सन्तं तेसं गतं ठितं;
ओक्खित्तचक्खू मितभाणी, तादिसा समणा मम. (अ. नि. अट्ठ. २.४.२४);
‘‘कायकम्मं सुचि नेसं, वाचाकम्मं अनाविलं;
मनोकम्मं सुविसुद्धं, तादिसा समणा मम.
‘‘विमला सङ्खमुत्ताभा, सुद्धा अन्तरबाहिरा;
पुण्णा सुद्धेहि धम्मेहि, तादिसा समणा मम.
‘‘लाभेन उन्नतो लोको, अलाभेन च ओनतो;
लाभालाभेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.
‘‘यसेन उन्नतो लोको, अयसेन च ओनतो;
यसायसेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.
‘‘पसंसायुन्नतो लोको, निन्दायापि च ओनतो;
समा निन्दापसंसासु, तादिसा समणा मम.
‘‘सुखेन उन्नतो लोको, दुक्खेनापि च ओनतो;
अकम्पा सुखदुक्खेसु, तादिसा समणा ममा’’ति. –
एवमादीहि वचनेहि सस्सुं तोसेसि.
अथ नं ‘‘सक्का तव समणे अम्हाकम्पि दस्सेतु’’न्ति वत्वा ‘‘सक्का’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि यथा मयं ते पस्साम, तथा करोही’’ति वुत्ते सा ‘‘साधू’’ति बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं सज्जेत्वा उपरिपासादतले ठत्वा जेतवनाभिमुखी सक्कच्चं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा बुद्धगुणे आवज्जेत्वा गन्धवासपुप्फधुमेहि पूजं कत्वा, ‘‘भन्ते, स्वातनाय बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेमि, इमिना मे सञ्ञाणेन सत्था निमन्तितभावं जानातू’’ति सुमनपुप्फानं अट्ठ मुट्ठियो आकासे खिपि. पुप्फानि गन्त्वा चतुपरिसमज्झे धम्मं देसेन्तस्स सत्थुनो उपरि मालावितानं हुत्वा अट्ठंसु. तस्मिं खणे अनाथपिण्डिकोपि धम्मकथं सुत्वा स्वातनाय सत्थारं निमन्तेसि. सत्था ‘‘अधिवुत्थं मया, गहपति, स्वातनाय भत्त’’न्ति वत्वा, ‘‘भन्ते, मया पुरेतरं आगतो नत्थि, कस्स नु खो वो अधिवुत्थ’’न्ति वुत्ते ‘‘चूळसुभद्दाय, गहपति, निमन्तितो’’ति वत्वा ‘‘ननु, भन्ते, चूळसुभद्दा दूरे वसति इतो वीसतियोजनसतमत्थके’’ति वुत्ते, ‘‘आम गहपति, दूरे वसन्तापि हि सप्पुरिसा अभिमुखे ठिता विय पकासेन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
३०४. ‘‘दूरे सन्तो पकासेन्ति, हिमवन्तोव पब्बतो;
असन्तेत्थ न दिस्सन्ति, रत्तिं खित्ता यथा सरा’’ति.
तत्थ सन्तोति रागादीनं सन्तताय बुद्धादयो सन्ता नाम. इध पन पुब्बबुद्धेसु कताधिकारा उस्सन्नकुसलमूला भावितभावना सत्ता सन्तोति अधिप्पेता. पकासेन्तीति दूरे ठितापि बुद्धानं ञाणपथं आगच्छन्ता पाकटा होन्ति. हिमवन्तो वाति यथा हि तियोजनसहस्सवित्थतो पञ्चयोजनसतुब्बेधो चतुरासीतिया कूटसहस्सेहि पटिमण्डितो हिमवन्तपब्बतो दूरे ठितानम्पि अभिमुखे ठितो विय पकासेति, एवं पकासेन्तीति अत्थो. असन्तेत्थाति दिट्ठधम्मगरुका वितिण्णपरलोका आमिसचक्खुका जीविकत्थाय पब्बजिता बालपुग्गला असन्तो नाम, ते एत्थ बुद्धानं दक्खिणस्स जाणुमण्डलस्स सन्तिके निसिन्नापि न दिस्सन्ति न पञ्ञायन्ति. रत्तिं खित्ताति रत्तिं चतुरङ्गसमन्नागते अन्धकारे खित्तसरा विय तथारूपस्स उपनिस्सयभूतस्स पुब्बहेतुनो अभावेन न पञ्ञायन्तीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
सक्को देवराजा ‘‘सत्थारा सुभद्दाय निमन्तनं अधिवासित’’न्ति ञत्वा विस्सकम्मदेवपुत्तं आणापेसि – ‘‘पञ्च कूटागारसतानि निम्मिनित्वा स्वे बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं उग्गनगरं नेही’’ति. सो पुनदिवसे पञ्चसतानि कूटागारानि निम्मिनित्वा जेतवनद्वारे अट्ठासि. सत्था उच्चिनित्वा विसुद्धखीणासवानंयेव पञ्चसतानि आदाय सपरिवारो कूटागारेसु निसीदित्वा उग्गनगरं अगमासि. उग्गसेट्ठिपि सपरिवारो सुभद्दाय दिन्ननयेनेव तथागतस्स आगतमग्गं ओलोकेन्तो सत्थारं महन्तेन सिरिविभवेन आगच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो मालादीहि महन्तं सक्कारं करोन्तो सपरिवारो सम्पटिच्छित्वा वन्दित्वा महादानं दत्वा पुनप्पुनं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं अदासि. सत्थापिस्स सप्पायं सल्लक्खेत्वा धम्मं देसेसि. तं आदिं कत्वा चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. सत्था ‘‘चूळसुभद्दाय अनुग्गहणत्थं त्वं इधेव होही’’ति अनुरुद्धत्थेरं निवत्तापेत्वा सावत्थिमेव अगमासि. ततो पट्ठाय तं नगरं सद्धासम्पन्नं अहोसीति.
चूळसुभद्दावत्थु अट्ठमं.