८. पञ्चमहल्लकत्थेरवत्थु

वनं छिन्दथाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सम्बहुले महल्लके भिक्खू आरब्भ कथेसि.

ते किर गिहिकाले सावत्थियं कुटुम्बिका महद्धना अञ्ञमञ्ञसहायका एकतो पुञ्ञानि करोन्ता सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा ‘‘मयं महल्लका, किं नो घरावासेना’’ति सत्थारं पब्बज्जं याचित्वा पब्बजिंसु, महल्लकभावेन पन धम्मं परियापुणितुं असक्कोन्ता विहारपरियन्ते पण्णसालं कारेत्वा एकतोव वसिंसु. पिण्डाय चरन्तापि येभुय्येन पुत्तदारस्सेव गेहं गन्त्वा भुञ्जिंसु. तेसु एकस्स पुराणदुतियिका मधुरपाचिका नाम, सा तेसं सब्बेसम्पि उपकारिका अहोसि. कस्मा सब्बेपि अत्तना लद्धाहारं गहेत्वा तस्सा एव गेहे निसीदित्वा भुञ्जन्ति? सापि नेसं यथासन्निहितं सूपब्यञ्जनं देति. सा अञ्ञतराबाधेन फुट्ठा कालमकासि. अथ ते महल्लकत्थेरा सहायकस्स थेरस्स पण्णसालाय सन्निपतित्वा अञ्ञमञ्ञं गीवासु गहेत्वा ‘‘मधुरपाचिका उपासिका कालकता’’ति विलपन्ता रोदिंसु. भिक्खूहि च समन्ततो उपधावित्वा ‘‘किं इदं, आवुसो’’ति पुट्ठा, ‘‘भन्ते, सहायकस्स नो पुराणदुतियिका कालकता, सा अम्हाकं अतिविय उपकारिका. इदानि कुतो तथारूपिं लभिस्सामाति इमिना कारणेन रोदामा’’ति आहंसु.

भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि ते काकयोनियं निब्बत्तित्वा समुद्दतीरे चरमाना समुद्दऊमिया समुद्दं पवेसेत्वा मारिताय काकिया रोदित्वा परिदेवित्वा तं नीहरिस्सामाति मुखतुण्डकेहि महासमुद्दं उस्सिञ्चन्ता किलमिंसू’’ति अतीतं आहरित्वा –

‘‘अपि नु हनुका सन्ता, मुखञ्च परिसुस्सति;

ओरमाम न पारेम, पूरतेव महोदधी’’ति. (जा. १.१.१४६);

इमं काकजातकं वित्थारेत्वा ते भिक्खू आमन्तेत्वा, ‘‘भिक्खवे, रागदोसमोहवनं निस्साय तुम्हेहि इदं दुक्खं पत्तं, तं वनं छिन्दितुं वट्टति, एवं निद्दुक्खा भविस्सथा’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

२८३. ‘‘वनं छिन्दथ मा रुक्खं, वनतो जायते भयं;

छेत्वा वनञ्च वनथञ्च, निब्बना होथ भिक्खवो.

२८४. ‘‘याव हि वनथो न छिज्जति,

अणुमत्तोपि नरस्स नारिसु;

पटिबद्धमनोव ताव सो,

वच्छो खीरपकोव मातरी’’ति.

तत्थ मा रुक्खन्ति सत्थारा हि ‘‘वनं छिन्दथा’’ति वुत्ते तेसं अचिरपब्बजितानं ‘‘सत्था अम्हे वासिआदीनि गहेत्वा वनं छिन्दापेती’’ति रुक्खं छिन्दितुकामता उप्पज्जि. अथ ने ‘‘मया रागादिकिलेसवनं सन्धायेतं वुत्तं, न रुक्खे’’ति पटिसेधेन्तो ‘‘मा रुक्ख’’न्ति आह. वनतोति यथा पाकतिकवनतो सीहादिभयं जायति, एवं जातिआदिभयम्पि किलेसवनतो जायतीति अत्थो. वनञ्च वनथञ्चाति एत्थ महन्ता रुक्खा वनं नाम, खुद्दका तस्मिं वने ठितत्ता वनथा नाम. पुब्बुप्पत्तिकरुक्खा वा वनं नाम, अपरापरुप्पत्तिका वनथा नाम. एवमेव महन्तमहन्ता भवाकड्ढनका किलेसा वनं नाम, पवत्तियं विपाकदायका वनथा नाम. पुब्बप्पत्तिका वनं नाम, अपरापरुप्पत्तिका वनथा नाम. तं उभयं चतुत्थमग्गञाणेन छिन्दितब्बं. तेनाह – ‘‘छेत्वा वनञ्च वनथञ्च, निब्बना होथ भिक्खवो’’ति. निब्बना होथाति निक्किलेसा होथ. याव हि वनथोति याव एस अणुमत्तोपि किलेसवनथो नरस्स नारीसु न छिज्जति, ताव सो खीरपको वच्छो मातरि विय पटिबद्धमनो लग्गचित्तोव होतीति अत्थो.

देसनावसाने पञ्चपि ते महल्लकत्थेरा सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

पञ्चमहल्लकत्थेरवत्थु अट्ठमं.