७. पोट्ठिलत्थेरवत्थु

योगा वेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पोट्ठिलं नाम थेरं आरब्भ कथेसि.

सो किर सत्तन्नम्पि बुद्धानं सासने तेपिटको पञ्चन्नं भिक्खुसतानं धम्मं वाचेसि. सत्था चिन्तेसि – ‘‘इमस्स भिक्खुनो ‘अत्तनो दुक्खनिस्सरणं करिस्सामी’ति चित्तम्पि नत्थि संवेजेस्सामि न’’न्ति. ततो पट्ठाय तं थेरं अत्तनो उपट्ठानं आगतकाले ‘‘एहि, तुच्छपोट्ठिल, वन्द, तुच्छपोट्ठिल, निसीद, तुच्छपोट्ठिल, याहि, तुच्छपोट्ठिला’’ति वदति. उट्ठाय गतकालेपि ‘‘तुच्छपोट्ठिलो गतो’’ति वदति. सो चिन्तेसि – ‘‘अहं साट्ठकथानि तीणि पिटकानि धारेमि, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अट्ठारस महागणे धम्मं वाचेमि, अथ पन मं सत्था अभिक्खणं, ‘तुच्छपोट्ठिला’ति वदेति, अद्धा मं सत्था झानादीनं अभावेन एवं वदेती’’ति. सो उप्पन्नसंवेगो ‘‘दानि अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं करिस्सामी’’ति सयमेव पत्तचीवरं संविदहित्वा पच्चूसकाले सब्बपच्छा धम्मं उग्गण्हित्वा निक्खमन्तेन भिक्खुना सद्धिं निक्खमि. परिवेणे निसीदित्वा सज्झायन्ता नं ‘‘आचरियो’’ति न सल्लक्खेसुं. सो वीसयोजनसतमग्गं गन्त्वा एकस्मिं अरञ्ञावासे तिंस भिक्खू वसन्ति, ते उपसङ्कमित्वा सङ्घत्थेरं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अवस्सयो मे होथा’’ति आह. आवुसो, त्वं धम्मकथिको, अम्हेहि नाम तं निस्साय किञ्चि जानितब्बं भवेय्य, कस्मा एवं वदेसीति? मा, भन्ते, एवं करोथ, अवस्सयो मे होथाति. ते पन सब्बे खीणासवाव. अथ नं महाथेरो ‘‘इमस्स उग्गहं निस्साय मानो अत्थियेवा’’ति अनुथेरस्स सन्तिकं पहिणि. सोपि नं तथेवाह. इमिना नीहारेन सब्बेपि तं पेसेन्ता दिवाट्ठाने निसीदित्वा सूचिकम्मं करोन्तस्स सब्बनवकस्स सत्तवस्सिकसामणेरस्स सन्तिकं पहिणिंसु. एवमस्स मानं नीहरिंसु.

सो निहतमानो सामणेरस्स सन्तिके अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अवस्सयो मे होहि सप्पुरिसा’’ति आह. अहो, आचरिय, किं नामेतं कथेथ, तुम्हे महल्लका बहुस्सुता, तुम्हाकं सन्तिके मया किञ्चि कारणं जानितब्बं भवेय्याति. मा एवं करि, सप्पुरिस, होहियेव मे अवस्सयोति. भन्ते, सचेपि ओवादक्खमा भविस्सथ, भविस्सामि वो अवस्सयोति. होमि, सप्पुरिस, अहं ‘‘अग्गिं पविसा’’ति वुत्ते अग्गिं पविसामियेवाति. अथ नं सो अविदूरे एकं सरं दस्सेत्वा, ‘‘भन्ते, यथानिवत्थपारुतोव इमं सरं पविसथा’’ति आह. सो हिस्स महग्घानं दुपट्टचीवरानं निवत्थपारुतभावं ञत्वापि ‘‘ओवादक्खमो नु खो’’ति वीमंसन्तो एवमाह. थेरोपि एकवचनेनेव उदकं ओतरि. अथ नं चीवरकण्णानं तेमितकाले ‘‘एथ, भन्ते’’ति वत्वा एकवचनेनेव आगन्त्वा ठितं आह – ‘‘भन्ते, एकस्मिं वम्मिके छ छिद्दानि, तत्थ एकेन छिद्देन गोधा अन्तो पविट्ठा, तं गण्हितुकामो इतरानि पञ्च छिद्दानि थकेत्वा छट्ठं भिन्दित्वा पविट्ठछिद्देनेव गण्हाति, एवं तुम्हेपि छद्वारिकेसु आरम्मणेसु सेसानि पञ्चद्वारानि पिधाय मनोद्वारे कम्मं पट्ठपेथा’’ति. बहुस्सुतस्स भिक्खुनो एत्तकेनेव पदीपुज्जलनं विय अहोसि. सो ‘‘एत्तकमेव होतु सप्पुरिसा’’ति करजकाये ञाणं ओतारेत्वा समणधम्मं आरभि.

सत्था वीसयोजनसतमत्थके निसिन्नोव तं भिक्खुं ओलोकेत्वा ‘‘यथेवायं भिक्खु भूरिपञ्ञो, एवमेवं अनेन अत्तानं पतिट्ठापेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तेन सद्धिं कथेन्तो विय ओभासं फरित्वा इमं गाथमाह –

२८२. ‘‘योगा वे जायती भूरि, अयोगा भूरिसङ्खयो;

एतं द्वेधापथं ञत्वा, भवाय विभवाय च;

तथात्तानं निवेसेय्य, यथा भूरि पवड्ढती’’ति.

तत्थ योगाति अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु योनिसो मनसिकारा. भूरीति पथवीसमाय वित्थताय पञ्ञायेतं नामं. सङ्खयोति विनासो. एतं द्वेधापथन्ति एतं योगञ्च अयोगञ्च. भवाय विभवाय चाति वुद्धिया च अवुद्धिया च. तथाति यथा अयं भूरिसङ्खाता पञ्ञा पवड्ढति, एवं अत्तानं निवेसेय्याति अत्थो.

देसनावसाने पोट्ठिलत्थेरो अरहत्ते पतिट्ठहीति.

पोट्ठिलत्थेरवत्थु सत्तमं.