१०. महाधनवाणिजवत्थु
इध वस्सन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो महाधनवाणिजं नाम आरब्भ कथेसि.
सो किर बाराणसितो कुसुम्भरत्तानं वत्थानं पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा वणिज्जाय सावत्थिं आगतो नदीतीरं पत्वा ‘‘स्वे नदिं उत्तरिस्सामी’’ति तत्थेव सकटानि मोचेत्वा वसि. रत्तिं महामेघो उट्ठहित्वा वस्सि. नदी सत्ताहं उदकस्स पूरा अट्ठासि. नागरापि सत्ताहं नक्खत्तं कीळिंसु. कुसुम्भरत्तेहि वत्थेहि किच्चं न निट्ठितं. वाणिजो चिन्तेसि – ‘‘अहं दूरं आगतो. सचे पुन गमिस्सामि, पपञ्चो भविस्सति. इधेव वस्सञ्च हेमन्तञ्च गिम्हञ्च मम कम्मं करोन्तो वसित्वा इमानि विक्किणिस्सामी’’ति. सत्था नगरे पिण्डाय चरन्तो तस्स चित्तं ञत्वा सितं पातुकरित्वा आनन्दत्थेरेन सितकारणं पुट्ठो आह – ‘‘दिट्ठो ते, आनन्द, महाधनवाणिजो’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. सो अत्तनो जीवितन्तरायं अजानित्वा इमं संवच्छरं इधेव वसित्वा भण्डं विक्किणितुं चित्तमकासीति. ‘‘किं पन तस्स, भन्ते, अन्तरायो भविस्सती’’ति? सत्था ‘‘आमानन्द, सत्ताहमेव जीवित्वा सो मच्चुमुखे पतिस्सती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
‘‘अज्जेव किच्चमातप्पं, को जञ्ञा मरणं सुवे;
न हि नो सङ्गरं तेन, महासेनेन मच्चुना.
‘‘एवं विहारिं आतापिं, अहोरत्तमतन्दितं;
तं वे भद्देकरत्तोति, सन्तो आचिक्खते मुनी’’ति. (म. नि. ३.२७२);
गच्छामिस्स, भन्ते, आरोचेस्सामीति. विस्सत्थो गच्छानन्दाति. थेरो सकटट्ठानं गन्त्वा भिक्खाय चरि. वाणिजो थेरं आहारेन पतिमानेसि. अथ नं थेरो आह – ‘‘कित्तकं कालं इध वसिस्ससी’’ति? ‘‘भन्ते, अहं दूरतो आगतो’’. सचे पुन गमिस्सामि, पपञ्चो भविस्सति, इमं संवच्छरं इध वसित्वा भण्डं विक्किणित्वा गमिस्सामीति. उपासक, दुज्जानो जीवितन्तरायो, अप्पमादं कातुं वट्टतीति. ‘‘किं पन, भन्ते, अन्तरायो भविस्सती’’ति. ‘‘आम, उपासक, सत्ताहमेव ते जीवितं पवत्तिस्सतीति’’. सो संविग्गमानसो हुत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा अनुमोदनत्थाय पत्तं गण्हि. अथस्स सत्था अनुमोदनं करोन्तो, ‘‘उपासक, पण्डितेन नाम ‘इधेव वस्सादीनि वसिस्सामि, इदञ्चिदञ्च कम्मं पयोजेस्सामी’ति चिन्तेतुं न वट्टति, अत्तनो पन जीवितन्तरायमेव चिन्तेतुं वट्टती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
२८६. ‘‘इध वस्सं वसिस्सामि, इध हेमन्तगिम्हिसु;
इति बालो विचिन्तेति, अन्तरायं न बुज्झती’’ति.
तत्थ इध वस्सन्ति इमस्मिं ठाने इदञ्चिदञ्च करोन्तो चतुमासं वस्सं वसिस्सामि. हेमन्तगिम्हिसूति हेमन्तगिम्हेसुपि ‘‘चत्तारो मासे इदञ्चिदञ्च करोन्तो इधेव वसिस्सामी’’ति एवं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं अत्थं अजानन्तो बालो विचिन्तेति. अन्तरायन्ति ‘‘असुकस्मिं नाम काले वा देसे वा वये वा मरिस्सामी’’ति अत्तनो जीवितन्तरायं न बुज्झतीति.
देसनावसाने सो वाणिजो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसि. वाणिजोपि सत्थारं अनुगन्त्वा निवत्तित्वा ‘‘सीसरोगो विय मे उप्पन्नो’’ति सयने निपज्जि, तथानिपन्नोव कालं कत्वा तुसितविमाने निब्बत्ति.
महाधनवाणिजवत्थु दसमं.