६. चूळसारिवत्थु

सुजीवन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो चूळसारिं नाम सारिपुत्तत्थेरस्स सद्धिविहारिकं आरब्भ कथेसि.

सो किर एकदिवसे वेज्जकम्मं कत्वा पणीतभोजनं लभित्वा आदाय निक्खमन्तो अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा, ‘‘भन्ते, इदं मया वेज्जकम्मं कत्वा लद्धं, तुम्हे अञ्ञत्थ एवरूपं भोजनं न लभिस्सथ, इमं भुञ्जथ, अहं ते वेज्जकम्मं कत्वा निच्चकालं एवरूपं आहारं आहरिस्सामी’’ति आह. थेरो तस्स वचनं सुत्वा तुण्हीभूतोव पक्कामि. भिक्खू विहारं गन्त्वा सत्थु तमत्थं आरोचेसुं. सत्था, ‘‘भिक्खवे, अहिरिको नाम पगब्भो काकसदिसो हुत्वा एकवीसतिविधाय अनेसनाय ठत्वा सुखं जीवति, हिरिओत्तप्पसम्पन्नो पन दुक्खं जीवती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

२४४. ‘‘सुजीवं अहिरिकेन, काकसूरेन धंसिना;

पक्खन्दिना पगब्भेन, संकिलिट्ठेन जीवितं.

२४५. ‘‘हिरीमता च दुज्जीवं, निच्चं सुचिगवेसिना;

अलीनेनाप्पगब्भेन, सुद्धाजीवेन पस्सता’’ति.

तत्थ अहिरिकेनाति छिन्नहिरोत्तप्पकेन. एवरूपेन हि अमातरमेव ‘‘माता मे’’ति अपितादयो एव च ‘‘पिता मे’’तिआदिना नयेन वत्वा एकवीसतिविधाय अनेसनाय पतिट्ठाय सुखेन जीवतुं सक्का. काकसूरेनाति सूरकाकसदिसेन. यथा हि सूरकाको कुलघरेसु यागुआदीनि गण्हितुकामो भित्तिआदीसु निसीदित्वा अत्तनो ओलोकनभावं ञत्वा अनोलोकेन्तो विय अञ्ञविहितको विय निद्दायन्तो विय च हुत्वा मनुस्सानं पमादं सल्लक्खेत्वा अनुपतित्वा ‘‘सूसू’’ति वदन्तेसुयेव भाजनतो मुखपूरं गहेत्वा पलायति, एवमेवं अहिरिकपुग्गलोपि भिक्खूहि सद्धिं गामं पविसित्वा यागुभत्तट्ठानादीनि ववत्थपेति. तत्थ भिक्खू पिण्डाय चरित्वा यापनमत्तं आदाय आसनसालं गन्त्वा पच्चवेक्खन्ता यागुं पिवित्वा कम्मट्ठानं मनसि करोन्ति सज्झायन्ति आसनसालं सम्मज्जन्ति. अयं पन अकत्वा गामाभिमुखोव होति.

सो हि भिक्खूहि ‘‘पस्सथिम’’न्ति ओलोकियमानोपि अनोलोकेन्तो विय अञ्ञविहितो विय निद्दायन्तो विय गण्ठिकं पटिमुञ्चन्तो विय चीवरं संविदहन्तो विय हुत्वा ‘‘असुकं नाम मे कम्मं अत्थी’’ति वदन्तो उट्ठायासना गामं पविसित्वा पातोव ववत्थपितगेहेसु अञ्ञतरं गेहं उपसङ्कमित्वा घरमानुसकेसु थोकं कवाटं पिधाय द्वारे निसीदित्वा कन्दन्तेसुपि एकेन हत्थेन कवाटं पणामेत्वा अन्तो पविसति. अथ नं दिस्वा अकामकापि आसने निसीदापेत्वा यागुआदीसु यं अत्थि, तं देन्ति. सो यावदत्थं भुञ्जित्वा अवसेसं पत्तेनादाय पक्कमति. अयं काकसूरो नाम. एवरूपेन अहिरिकेन सुजीवन्ति अत्थो.

धंसिनाति ‘‘असुकत्थेरो नाम अप्पिच्छो’’तिआदीनि वदन्तेसु – ‘‘किं पन मयं न अप्पिच्छा’’तिआदिवचनेन परेसं गुणधंसनताय धंसिना. तथारूपस्स वचनं सुत्वा ‘‘अयम्पि अप्पिच्छतादिगुणे युत्तो’’ति मञ्ञमाना मनुस्सा दातब्बं मञ्ञन्ति. सो पन ततो पट्ठाय विञ्ञूपुरिसानं चित्तं आराधेतुं असक्कोन्तो तम्हापि लाभा परिहायति. एवं धंसिपुग्गलो अत्तनोपि परस्सपि लाभं नासेतियेव.

पक्खन्दिनाति पक्खन्दचारिना. परेसं किच्चानिपि अत्तनो किच्चानि विय दस्सेन्तो पातोव भिक्खूसु चेतियङ्गणादीसु वत्तं कत्वा कम्मट्ठानमनसिकारेन थोकं निसीदित्वा उट्ठाय गामं पविसन्तेसु मुखं धोवित्वा पण्डुकासावपारुपनअक्खिअञ्जनसीसमक्खनादीहि अत्तभावं मण्डेत्वा सम्मज्जन्तो विय द्वे तयो सम्मज्जनिपहारे दत्वा द्वारकोट्ठकाभिमुखो होति. मनुस्सा पातोव ‘‘चेतियं वन्दिस्साम, मालापूजं करिस्सामा’’ति आगता तं दिस्वा ‘‘अयं विहारो इमं दहरं निस्साय पटिजग्गनं लभति, इमं मा पमज्जित्था’’ति वत्वा तस्स दातब्बं मञ्ञन्ति. एवरूपेन पक्खन्दिनापि सुजीवं. पगब्भेनाति कायपागब्भियादीहि समन्नागतेन. संकिलिट्ठेन जीवितन्ति एवं जीविकं कप्पेत्वा जीवन्तेन हि पुग्गलेन संकिलिट्ठेन हुत्वा जीवितं नाम होति, तं दुज्जीवितं पापमेवाति अत्थो.

हिरीमता चाति हिरोत्तप्पसम्पन्नेन पुग्गलेन दुज्जीवं. सो हि अमातादयोव ‘‘माता मे’’तिआदीनि अवत्वा अधम्मिके पच्चये गूथं विय जिगुच्छन्तो धम्मेन समेन परियेसन्तो सपदानं पिण्डाय चरित्वा जीविकं कप्पेन्तो लूखं जीविकं जीवतीति अत्थो. सुचिगवेसिनाति सुचीनि कायकम्मादीनि गवेसन्तेन. अलीनेनाति जीवितवुत्तिमनल्लीनेन. सुद्धाजीवेन पस्सताति एवरूपो हि पुग्गलो सुद्धाजीवो नाम होति. तेन एवं सुद्धाजीवेन तमेव सुद्धाजीवं सारतो पस्सता लूखजीवितवसेन दुज्जीवं होतीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

चूळसारिवत्थु छट्ठं.