१. गोघातकपुत्तवत्थु
पण्डुपलासोव दानिसीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं गोघातकपुत्तं आरब्भ कथेसि.
सावत्थियं किरेको गोघातको गावो वधित्वा वरमंसानि गहेत्वा पचापेत्वा पुत्तदारेहि सद्धिं निसीदित्वा मंसञ्च खादति, मूलेन च विक्किणित्वा जीविकं कप्पेसि. सो एवं पञ्चपण्णास वस्सानि गोघातककम्मं करोन्तो धुरविहारे विहरन्तस्स सत्थु एकदिवसम्पि कटच्छुमत्तम्पि यागुं वा भत्तं वा न अदासि. सो च विना मंसेन भत्तं न भुञ्जति. सो एकदिवसं दिवसभागे मंसं विक्किणित्वा अत्तनो अत्थाय पचितुं एकं मंसखण्डं भरियाय दत्वा न्हायितुं अगमासि. अथस्स सहायको गेहं गन्त्वा भरियं आह – ‘‘थोकं मे विक्किणियमंसं देहि, गेहं मे पाहुनको आगतो’’ति. नत्थि विक्किणियमंसं, सहायको ते मंसं विक्किणित्वा इदानि न्हायितुं गतोति. मा एवं करि, सचे मंसखण्डं अत्थि, देहीति. सहायकस्स ते निक्खित्तमंसं ठपेत्वा अञ्ञं नत्थीति. सो ‘‘सहायकस्स मे अत्थाय ठपितमंसतो अञ्ञं मंसं नत्थि, सो च विना मंसेन न भुञ्जति, नायं दस्सती’’ति सामंयेव तं मंसं गहेत्वा पक्कामि.
गोघातकोपि न्हत्वा आगतो ताय अत्तनो पक्कपण्णेन सद्धिं वड्ढेत्वा भत्ते उपनीते आह ‘‘कहं मंस’’न्ति? ‘‘नत्थि, सामी’’ति. ननु अहं पच्चनत्थाय मंसं दत्वा गतोति. तव सहायको आगन्त्वा ‘‘पाहुनको मे आगतो, विक्किणियमंसं देही’’ति वत्वा मया ‘‘सहायकस्स ते ठपितमंसतो अञ्ञं मंसं नत्थि, सो च विना मंसेन न भुञ्जती’’ति वुत्तेपि बलक्कारेन तं मंसं सामंयेव गहेत्वा गतोति. अहं विना मंसेन भत्तं न भुञ्जामि, हराहि नन्ति. किं सक्का कातुं, भुञ्ज, सामीति. सो ‘‘नाहं भुञ्जामी’’ति तं भत्तं हरापेत्वा सत्थं आदाय पच्छागेहे ठितो गोणो अत्थि, तस्स सन्तिकं गन्त्वा मुखे हत्थं पक्खिपित्वा जिव्हं नीहरित्वा सत्थेन मूले छिन्दित्वा आदाय गन्त्वा अङ्गारेसु पचापेत्वा भत्तमत्थके ठपेत्वा निसिन्नो एकं भत्तपिण्डं भुञ्जित्वा एकं मंसखण्डं मुखे ठपेसि. तङ्खणञ्ञेवस्स जिव्हा छिज्जित्वा भत्तपातियं पति. तङ्खणञ्ञेव कम्मसरिक्खकं विपाकं लभि. सोपि खो गोणो विय लोहितधाराय मुखतो पग्घरन्तिया अन्तोगेहं पविसित्वा जण्णुकेहि विचरन्तो विरवि.
तस्मिं समये गोघातकस्स पुत्तो पितरं ओलोकेन्तो समीपे ठितो होति. अथ नं माता आह – ‘‘पस्स, पुत्त, इमं गोघातकं गोणं विय गेहमज्झे जण्णुकेहि विचरित्वा विरवन्तं, इदं दुक्खं तव मत्थके पतिस्सति, ममम्पि अनोलोकेत्वा अत्तनो सोत्थिं करोन्तो पलायस्सू’’ति. सो मरणभयतज्जितो मातरं वन्दित्वा पलायि, पलायित्वा च पन तक्कसिलं अगमासि. गोघातकोपि गोणो विय गेहमज्झे विरवन्तो विचरित्वा कालकतो अवीचिम्हि निब्बत्ति. गोणोपि कालमकासि. गोघातकपुत्तोपि तक्कसिलं गन्त्वा सुवण्णकारकम्मं उग्गण्हि. अथस्साचरियो गामं गच्छन्तो ‘‘एवरूपं नाम अलङ्कारं करेय्यासी’’ति वत्वा पक्कामि. सोपि तथारूपं अलङ्कारं अकासि. अथस्साचरियो आगन्त्वा अलङ्कारं दिस्वा ‘‘अयं यत्थ कत्थचि गन्त्वा जीवितुं समत्थो’’ति वयप्पत्तं अत्तनो धीतरं अदासि. सो पुत्तधीताहि वड्ढि.
अथस्स पुत्ता वयप्पत्ता सिप्पं उग्गण्हित्वा अपरभागे सावत्थियं गन्त्वा तत्थ घरावासं सण्ठपेत्वा वसन्ता सद्धा पसन्ना अहेसुं. पितापि नेसं तक्कसिलायं किञ्चि कुसलं अकत्वाव जरं पापुणि. अथस्स पुत्ता ‘‘पिता नो महल्लको’’ति अत्तनो सन्तिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘पितु अत्थाय दानं दस्सामा’’ति बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तयिंसु. ते पुनदिवसे अन्तोगेहे बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा सक्कच्चं परिविसित्वा भत्तकिच्चावसाने सत्थारं आहंसु – ‘‘भन्ते, अम्हेहि इदं पितु जीवभत्तं दिन्नं, पितु नो अनुमोदनं करोथा’’ति. सत्था तं आमन्तेत्वा, ‘‘उपासक, त्वं महल्लको परिपक्कसरीरो पण्डुपलाससदिसो, तव परलोकगमनाय कुसलपाथेय्यं नत्थि, अत्तनो पतिट्ठं करोहि, पण्डितो भव, मा बालो’’ति अनुमोदनं करोन्तो इमा द्वे गाथा अभासि –
२३५. ‘‘पण्डुपलासोव दानिसि,
यमपुरिसापि च ते उपट्ठिता;
उय्योगमुखे च तिट्ठसि,
पाथेय्यम्पि च ते न विज्जति.
२३६. ‘‘सो करोहि दीपमत्तनो,
खिप्पं वायम पण्डितो भव;
निद्धन्तमलो अनङ्गणो,
दिब्बं अरियभूमिं उपेहिसी’’ति.
तत्थ पण्डुपलासोव दानिसीति, उपासक, त्वं इदानि छिज्जित्वा भूमियं पतितपण्डुपलासो विय अहोसि. यमपुरिसाति यमदूता वुच्चन्ति, इदं पन मरणमेव सन्धाय वुत्तं, मरणं ते पच्चुपट्ठितन्ति अत्थो. उय्योगमुखेति परिहानिमुखे, अवुड्ढिमुखे च ठितोसीति अत्थो. पाथेय्यन्ति गमिकस्स तण्डुलादिपाथेय्यं विय परलोकं गच्छन्तस्स तव कुसलपाथेय्यम्पि नत्थीति अत्थो. सो करोहीति सो त्वं समुद्दे नावाय भिन्नाय दीपसङ्खातं पतिट्ठं विय अत्तनो कुसलपतिट्ठं करोहि. करोन्तो च खिप्पं वायम, सीघं सीघं वीरियं आरभ, अत्तनो कुसलकम्मपतिट्ठकरणेन पण्डितो भव. यो हि मरणमुखं अप्पत्वा कातुं समत्थकालेव कुसलं करोति, एस पण्डितो नाम, तादिसो भव, मा अन्धबालोति अत्थो. दिब्बं अरियभूमिन्ति एवं वीरियं करोन्तो रागादीनं मलानं नीहटताय निद्धन्तमलो अङ्गणाभावेन अनङ्गणो निक्किलेसो हुत्वा पञ्चविधं सुद्धावासभूमिं पापुणिस्ससीति अत्थो.
देसनावसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
ते पुनदिवसत्थायपि सत्थारं निमन्तेत्वा दानं दत्वा कतभत्तकिच्चं सत्थारं अनुमोदनकाले आहंसु – ‘‘भन्ते, इदम्पि अम्हाकं पितु जीवभत्तमेव, इमस्सेव अनुमोदनं करोथा’’ति. सत्था तस्स अनुमोदनं करोन्तो इमा द्वे गाथा अभासि –
२३७. ‘‘उपनीतवयो च दानिसि,
सम्पयातोसि यमस्स सन्तिकं;
वासो ते नत्थि अन्तरा,
पाथेय्यम्पि च ते न विज्जति.
२३८. ‘‘सो करोहि दीपमत्तनो,
खिप्पं वायम पण्डितो भव;
निद्धन्तमलो अनङ्गणो,
न पुन जातिजरं उपेहिसी’’ति.
तत्थ उपनीतवयोति उपाति निपातमत्तं, नीतवयोति विगतवयो अतिक्कन्तवयो, त्वञ्चसि दानि तयो वये अतिक्कमित्वा मरणमुखे ठितोति अत्थो. सम्पयातोसि यमस्स सन्तिकन्ति मरणमुखं गन्तुं सज्जो हुत्वा ठितोसीति अत्थो. वासो ते नत्थि अन्तराति यथा मग्गं गच्छन्ता तानि तानि किच्चानि करोन्ता अन्तरामग्गे वसन्ति, न एवं परलोकं गच्छन्ता. न हि सक्का परलोकं गच्छन्तेन ‘‘अधिवासेथ कतिपाहं, दानं ताव देमि, धम्मं ताव सुणामी’’तिआदीनि वत्तुं. इतो पन चवित्वा परलोके निब्बत्तोव होति. इममत्थं सन्धायेतं वुत्तं. पाथेय्यन्ति इदं किञ्चापि हेट्ठा वुत्तमेव, उपासकस्स पन पुनप्पुनं दळ्हीकरणत्थं इधापि सत्थारा कथितं. जातिजरन्ति एत्थ ब्याधिमरणानिपि गहितानेव होन्ति. हेट्ठिमगाथाहि च अनागामिमग्गो कथितो, इध अरहत्तमग्गो कथितो. एवं सन्तेपि यथा नाम रञ्ञा अत्तनो मुखपमाणेन कबळं वड्ढेत्वा पुत्तस्स उपनीते सो कुमारो अत्तनो मुखपमाणेनेव गण्हाति, एवमेव सत्थारा उपरिमग्गवसेन धम्मे देसितेपि उपासको अत्तनो उपनिस्सयवसेन हेट्ठा सोतापत्तिफलं पत्वा इमिस्सा अनुमोदनाय अवसाने अनागामिफलं पत्तो. सेसपरिसायपि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
गोघातकपुत्तवत्थु पठमं.