३. उत्तराउपासिकावत्थु
अक्कोधेन जिने कोधन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो उत्तराय गेहे कतभत्तकिच्चो उत्तरं उपासिकं आरब्भ कथेसि.
तत्रायमनुपुब्बी कथा – राजगहे किर सुमनसेट्ठिं निस्साय पुण्णो नाम दलिद्दो भतिं कत्वा जीवति. तस्स भरिया च उत्तरा नाम धीता चाति द्वेयेव गेहमानुसका. अथेकदिवसं ‘‘सत्ताहं नक्खत्तं कीळितब्ब’’न्ति राजगहे घोसनं करिंसु. तं सुत्वा सुमनसेट्ठि पातोव आगतं पुण्णं आमन्तेत्वा, ‘‘तात, अम्हाकं परिजनो नक्खत्तं कीळितुकामो, त्वं किं नक्खत्तं कीळिस्ससि, उदाहु भतिं करिस्ससी’’ति आह. ‘‘सामि, नक्खत्तं नाम सधनानं होति, मम पन गेहे स्वातनाय यागुतण्डुलम्पि नत्थि, किं मे नक्खत्तेन, गोणे लभन्तो कसितुं गमिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि गोणे गण्हाही’’ति. सो बलवगोणे च नङ्गलञ्च गहेत्वा, ‘‘भद्दे, नागरा नक्खत्तं कीळन्ति, अहं दलिद्दताय भतिं कातुं गमिस्सामि, मय्हम्पि ताव अज्ज द्विगुणं निवापं पचित्वा भत्तं आहरेय्यासी’’ति भरियं वत्वा खेत्तं अगमासि.
सारिपुत्तत्थेरोपि सत्ताहं निरोधसमापन्नो तं दिवसं वुट्ठाय ‘‘कस्स नु खो अज्ज मया सङ्गहं कातुं वट्टती’’ति ओलोकेन्तो पुण्णं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘सद्धो नु खो एस, सक्खिस्सति वा मे सङ्गहं कातु’’न्ति ओलोकेन्तो तस्स सद्धभावञ्च सङ्गहं कातुं समत्थभावञ्च तप्पच्चया चस्स महासम्पत्तिपटिलाभञ्च ञत्वा पत्तचीवरमादाय तस्स कसनट्ठानं गन्त्वा आवाटतीरे एकं गुम्बं ओलोकेन्तो अट्ठासि.
पुण्णो थेरं दिस्वाव कसिं ठपेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन थेरं वन्दित्वा ‘‘दन्तकट्ठेन अत्थो भविस्सती’’ति दन्तकट्ठं कप्पियं कत्वा अदासि. अथस्स थेरो पत्तञ्च परिस्सावनञ्च नीहरित्वा अदासि. सो ‘‘पानीयेन अत्थो भविस्सती’’ति तं आदाय पानीयं परिस्सावेत्वा अदासि. थेरो चिन्तेसि – ‘‘अयं परेसं पच्छिमगेहे वसति. सचस्स गेहद्वारं गमिस्सामि, इमस्स भरिया मं दट्ठुं न लभिस्सति. यावस्सा भत्तं आदाय मग्गं पटिपज्जति, ताव इधेव भविस्सामी’’ति. सो तत्थेव थोकं वीतिनामेत्वा तस्स मग्गारुळ्हभावं ञत्वा अन्तोनगराभिमुखो पायासि.
सा अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अप्पेकदाहं देय्यधम्मे सति अय्यं न पस्सामि, अप्पेकदा मे अय्यं पस्सन्तिया देय्यधम्मो न होति. अज्ज पन मे अय्यो च दिट्ठो, देय्यधम्मो चायं अत्थि, करिस्सति नु खो मे सङ्गह’’न्ति. सा भत्तभाजनं ओरोपेत्वा थेरं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, इदं लूखं वा पणीतं वाति अचिन्तेत्वा दासस्स वो सङ्गहं करोथा’’ति आह. थेरो पत्तं उपनामेत्वा ताय एकेन हत्थेन भाजनं धारेत्वा एकेन हत्थेन ततो भत्तं ददमानाय उपड्ढभत्ते दिन्ने ‘‘अल’’न्ति हत्थेन पत्तं पिदहि. सा, ‘‘भन्ते, एकोव पटिविसो, न सक्का द्विधा कातुं. तुम्हाकं दासस्स इधलोकसङ्गहं अकत्वा परलोकसङ्गहं करोथ, निरवसेसमेव दातुकामम्ही’’ति वत्वा सब्बमेव थेरस्स पत्ते पतिट्ठपेत्वा ‘‘तुम्हेहि दिट्ठधम्मस्सेव भागी अस्स’’न्ति पत्थनं अकासि. थेरो ‘‘एवं होतू’’ति वत्वा ठितकोव अनुमोदनं करित्वा एकस्मिं उदकफासुकट्ठाने निसीदित्वा भत्तकिच्चमकासि. सापि निवत्तित्वा तण्डुले परियेसित्वा भत्तं पचि. पुण्णोपि अड्ढकरीसमत्तट्ठानं कसित्वा जिघच्छं सहितुं असक्कोन्तो गोणे विस्सज्जेत्वा एकरुक्खच्छायं पविसित्वा मग्गं ओलोकेन्तो निसीदि.
अथस्स भरिया भत्तं आदाय गच्छमाना तं दिस्वाव ‘‘एस जिघच्छाय पीळितो मं ओलोकेन्तो निसिन्नो. सचे मं ‘अतिविय जे चिरायी’ति तज्जेत्वा पतोदलट्ठिया मं पहरिस्सति, मया कतकम्मं निरत्थकं भविस्सति. पटिकच्चेवस्स आरोचेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एवमाह – ‘‘सामि, अज्जेकदिवसं चित्तं पसादेहि, मा मया कतकम्मं निरत्थकं करि. अहञ्हि पातोव ते भत्तं आहरन्ती अन्तरामग्गे धम्मसेनापतिं दिस्वा तव भत्तं तस्स दत्वा पुन गन्त्वा भत्तं पचित्वा आगता, पसादेहि, सामि, चित्त’’न्ति. सो ‘‘किं वदेसि, भद्दे’’ति पुच्छित्वा पुन तमत्थं सुत्वा, ‘‘भद्दे, साधु वत ते कतं मम भत्तं अय्यस्स ददमानाय, मयापिस्स अज्ज पातोव दन्तकट्ठञ्च मुखोदकञ्च दिन्न’’न्ति पसन्नमानसो तं वचनं अभिनन्दित्वा उस्सुरे लद्धभत्तताय किलन्तकायो तस्सा अङ्के सीसं कत्वा निद्दं ओक्कमि.
अथस्स पातोव कसितट्ठानं पंसुचुण्णं उपादाय सब्बं रत्तसुवण्णं कणिकारपुप्फरासि विय सोभमानं अट्ठासि. सो पबुद्धो ओलोकेत्वा भरियं आह – ‘‘भद्दे, एतं कसितट्ठानं सब्बं मम सुवण्णं हुत्वा पञ्ञायति, किं नु खो मे अतिउस्सुरे लद्धभत्तताय अक्खीनि भमन्ती’’ति. ‘‘सामि, मय्हम्पि एवमेव पञ्ञायती’’ति. सो उट्ठाय तत्थ गन्त्वा एकपिण्डं गहेत्वा नङ्गलसीसे पहरित्वा सुवण्णभावं ञत्वा ‘‘अहो अय्यस्स धम्मसेनापतिस्स मे दिन्नदानेन अज्जेव विपाको दस्सितो, न खो पन सक्का एत्तकं धनं पटिच्छादेत्वा परिभुञ्जितु’’न्ति भरियाय आभतं भत्तपातिं सुवण्णस्स पूरेत्वा राजकुलं गन्त्वा रञ्ञा कतोकासो पविसित्वा राजानं अभिवादेत्वा ‘‘किं, ताता’’ति वुत्ते, ‘‘देव, अज्ज मया कसितट्ठानं सब्बं सुवण्णभरितमेव हुत्वा ठितं, इदं सुवण्णं आहरापेतुं वट्टती’’ति. ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘पुण्णो नाम अह’’न्ति. ‘‘किं पन ते अज्ज कत’’न्ति? ‘‘धम्मसेनापतिस्स मे अज्ज पातोव दन्तकट्ठञ्च मुखोदकञ्च दिन्नं, भरियायपि मे मय्हं आहरणभत्तं तस्सेव दिन्न’’न्ति.
तं सुत्वा राजा ‘‘अज्जेव किर, भो, धम्मसेनापतिस्स दिन्नदानेन विपाको दस्सितो’’ति वत्वा, ‘‘तात, किं करोमी’’ति पुच्छि. ‘‘बहूनि सकटसहस्सानि पहिणित्वा सुवण्णं आहरापेथा’’ति. राजा सकटानि पहिणि. राजपुरिसेसु ‘‘रञ्ञो सन्तक’’न्ति गण्हन्तेसु गहितगहितं मत्तिकाव होति. ते गन्त्वा रञ्ञो आरोचेत्वा ‘‘तुम्हेहि किन्ति वत्वा गहित’’न्ति. पुट्ठा ‘‘तुम्हाकं सन्तक’’न्ति आहंसु. न मय्हं, ताता, सन्तकं, गच्छथ ‘‘पुण्णस्स सन्तक’’न्ति वत्वा गण्हथाति. ते तथा करिंसु, गहितगहितं सुवण्णमेव अहोसि. सब्बम्पि आहरित्वा राजङ्गणे रासिमकंसु, असीतिहत्थुब्बेधो रासि अहोसि. राजा नागरे सन्निपातेत्वा ‘‘इमस्मिं नगरे अत्थि कस्सचि एत्तकं सुवण्ण’’न्ति? ‘‘नत्थि, देवा’’ति. ‘‘किं पनस्स दातुं वट्टती’’ति? ‘‘सेट्ठिछत्तं, देवा’’ति. राजा ‘‘बाहुधनसेट्ठि नाम होतू’’ति महन्तेन भोगेन सद्धिं तस्स सेट्ठिछत्तमदासि. अथ नं सो आह – ‘‘मयं, देव, एत्तकं कालं परकुले वसिम्हा, वसनट्ठानं नो देथा’’ति. ‘‘तेन हि पस्स, एस गुम्बो पञ्ञायति, एतं हरापेत्वा गेहं कारेही’’ति पुराणसेट्ठिस्स गेहट्ठानं आचिक्खि. सो तस्मिं ठाने कतिपाहेनेव गेहं कारापेत्वा गेहप्पवेसनमङ्गलञ्च छत्तमङ्गलञ्च एकतोव करोन्तो सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं अदासि. अथस्स सत्था अनुमोदनं करोन्तो अनुपुब्बिं कथं कथेसि. धम्मकथावसाने पुण्णसेट्ठि च भरिया चस्स धीता च उत्तराति तयो जना सोतापन्ना अहेसुं.
अपरभागे राजगहसेट्ठि पुण्णसेट्ठिनो धीतरं अत्तनो पुत्तस्स वारेसि. सो ‘‘नाहं दस्सामी’’ति वत्वा ‘‘मा एवं करोतु, एत्तकं कालं अम्हे निस्साय वसन्तेनेव ते सम्पत्ति लद्धा, देतु मे पुत्तस्स धीतर’’न्ति वुत्ते ‘‘सो मिच्छादिट्ठिको, मम धीता तीहि रतनेहि विना वत्तितुं न सक्कोति, नेवस्स धीतरं दस्सामी’’ति आह. अथ नं बहू सेट्ठिगणादयो कुलपुत्ता ‘‘मा तेन सद्धिं विस्सासं भिन्दि, देहिस्स धीतर’’न्ति याचिंसु. सो तेसं वचनं सम्पटिच्छित्वा आसाळ्हिपुण्णमायं धीतरं अदासि. सा पतिकुलं गतकालतो पट्ठाय भिक्खुं वा भिक्खुनिं वा उपसङ्कमितुं दानं वा दातुं धम्मं वा सोतुं नालत्थ. एवं अड्ढतियेसु मासेसु वीतिवत्तेसु सन्तिके ठितं परिचारिकं पुच्छि – ‘‘इदानि कित्तकं अन्तोवस्सस्स अवसिट्ठ’’न्ति? ‘‘अड्ढमासो, अय्ये’’ति. सा पितु सासनं पहिणि ‘‘कस्मा मं एवरूपे बन्धनागारे पक्खिपिंसु, वरं मे लक्खणाहतं कत्वा परेसं दासिं सावेतुं. एवरूपस्स मिच्छादिट्ठिकुलस्स दातुं न वट्टति. आगतकालतो पट्ठाय भिक्खुदस्सनादीसु एकम्पि पुञ्ञं कातुं न लभामी’’ति.
अथस्सा पिता ‘‘दुक्खिता वत मे धीता’’ति अनत्तमनतं पवेदेत्वा पञ्चदस कहापणसहस्सानि पेसेसि ‘‘इमस्मिं नगरे सिरिमा नाम गणिका अत्थि, देवसिकं सहस्सं गण्हाति. इमेहि कहापणेहि तं आनेत्वा सामिकस्स पादपरिचारिकं कत्वा सयं पुञ्ञानि करोतू’’ति. सा सिरिमं पक्कोसापेत्वा ‘‘सहायिके इमे कहापणे गहेत्वा इमं अड्ढमासं तव सहायकं परिचराही’’ति आह. सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणि. सा तं आदाय सामिकस्स सन्तिकं गन्त्वा तेन सिरिमं दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति वुत्ते, ‘‘सामि, इमं अड्ढमासं मम सहायिका तुम्हे परिचरतु, अहं पन इमं अड्ढमासं दानञ्चेव दातुकामा धम्मञ्च सोतुकामा’’ति आह. सो तं अभिरूपं इत्थिं दिस्वा उप्पन्नसिनेहो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.
उत्तरापि खो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा, ‘‘भन्ते, इमं अड्ढमासं अञ्ञत्थ अगन्त्वा इधेव भिक्खा गहेतब्बा’’ति सत्थु पटिञ्ञं गहेत्वा ‘‘इतो दानि पट्ठाय याव महापवारणा, ताव सत्थारं उपट्ठातुं धम्मञ्च सोतुं लभिस्सामी’’ति तुट्ठमानसा ‘‘एवं यागुं पचथ, एवं पूवे पचथा’’ति महानसे सब्बकिच्चानि संविदहन्ती विचरति. अथस्सा सामिको ‘‘स्वे पवारणा भविस्सती’’ति महानसाभिमुखो वातपाने ठत्वा ‘‘किं नु खो करोन्ती सा अन्धबाला विचरती’’ति ओलोकेन्तो तं सेट्ठीधीतरं सेदकिलिन्नं छारिकाय ओकिण्णं अङ्गारमसिमक्खितं तथा संविदहित्वा विचरमानं दिस्वा ‘‘अहो अन्धबाला एवरूपे ठाने इमं सिरिसम्पत्तिं नानुभवति, ‘मुण्डकसमणे उपट्ठहिस्सामी’ति तुट्ठचित्ता विचरती’’ति हसित्वा अपगञ्छि.
तस्मिं अपगते तस्स सन्तिके ठिता सिरिमा ‘‘किं नु खो ओलोकेत्वा एस हसी’’ति तेनेव वातपानेन ओलोकेन्ती उत्तरं दिस्वा ‘‘इमं ओलोकेत्वा इमिना हसितं, अद्धा इमस्स एताय सद्धिं सन्थवो अत्थी’’ति चिन्तेसि. सा किर अड्ढमासं तस्मिं गेहे बाहिरकइत्थी हुत्वा वसमानापि तं सम्पत्तिं अनुभवमाना अत्तनो बाहिरकइत्थिभावं अजानित्वा ‘‘अहं घरसामिनी’’ति सञ्ञमकासि. सा उत्तराय आघातं बन्धित्वा ‘‘दुक्खमस्सा उप्पादेस्सामी’’ति पासादा ओरुय्ह महानसं पविसित्वा पूवपचनट्ठाने पक्कुथितं सप्पिं कटच्छुना आदाय उत्तराभिमुखं पायासि. उत्तरा तं आगच्छन्तिं दिस्वा ‘‘मम सहायिकाय मय्हं उपकारो कतो, चक्कवाळं अतिसम्बाधं, ब्रह्मलोको अतिनीचको, मम सहायिकाय गुणोव महन्तो. अहञ्हि एतं निस्साय दानञ्च दातुं धम्मञ्च सोतुं लभिं. सचे मम एतिस्सा उपरि कोपो अत्थि, इदं सप्पि मं दहतु. सचे नत्थि, मा दहतू’’ति तं मेत्ताय फरि. ताय तस्सा मत्थके आसित्तं पक्कुथितसप्पि सीतुदकं विय अहोसि.
अथ नं ‘‘इदं सीतलं भविस्सती’’ति कटच्छुं पूरेत्वा आदाय आगच्छन्तिं उत्तराय दासियो दिस्वा ‘‘अपेहि दुब्बिनीते, न त्वं अम्हाकं अय्याय पक्कुथितं सप्पिं आसिञ्चितुं अनुच्छविका’’ति सन्तज्जेन्तियो इतो चितो च उट्ठाय हत्थेहि च पादेहि च पोथेत्वा भूमियं पातेसुं. उत्तरा वारेन्तीपि वारेतुं नासक्खि. अथस्सा उपरि ठिता सब्बा दासियो पटिबाहित्वा ‘‘किस्स ते एवरूपं भारियं कत’’न्ति सिरिमं ओवदित्वा उण्होदकेन न्हापेत्वा सतपाकतेलेन अब्भञ्जि. तस्मिं खणे सा अत्तनो बाहिरकित्थिभावं ञत्वा चिन्तेसि – ‘‘मया भारियं कम्मं कतं सामिकस्स हसनमत्तकारणा इमिस्सा उपरि पक्कुथितं सप्पिं आसिञ्चन्तिया, अयं ‘गण्हथ न’न्ति दासियो न आणापेसि. मं विहेठनकालेपि सब्बदासियो पटिबाहित्वा मय्हं कत्तब्बमेव अकासि. सचाहं इमं न खमापेस्सामि, मुद्धा मे सत्तधा फलेय्या’’ति तस्सा पादमूले निपज्जित्वा, ‘‘अय्ये, खमाहि मे’’ति आह. अहं सपितिका धीता, पितरि खमन्ते खमामीति. होतु, अय्ये, पितरं ते पुण्णसेट्ठिं खमापेस्सामीति. पुण्णो मम वट्टजनकपिता, विवट्टजनके पितरि खमन्ते पनाहं खमिस्सामीति. को पन ते विवट्टजनकपिताति? सम्मासम्बुद्धोति. मय्हं तेन सद्धिं विस्सासो नत्थीति. अहं करिस्सामि, सत्था स्वे भिक्खुसङ्घं आदाय इधागमिस्सति, त्वं यथालद्धं सक्कारं गहेत्वा इधेव आगन्त्वा तं खमापेहीति. सा ‘‘साधु, अय्ये’’ति उट्ठाय अत्तनो गेहं गन्त्वा पञ्चसता परिवारित्थियो आणापेत्वा नानाविधानि खादनीयानि चेव सूपेय्यानि च सम्पादेत्वा पुनदिवसे तं सक्कारं आदाय उत्तराय गेहं आगन्त्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स पत्ते पतिट्ठापेतुं अविसहन्ती अट्ठासि. तं सब्बं गहेत्वा उत्तराव संविदहि. सिरिमापि भत्तकिच्चावसाने सद्धिं परिवारेन सत्थु पादमूले निपज्जि.
अथ नं सत्था पुच्छि – ‘‘को ते अपराधो’’ति? भन्ते, मया हिय्यो इदं नाम कतं, अथ मे सहायिका मं विहेठयमाना दासियो निवारेत्वा मय्हं उपकारमेव अकासि. साहं इमिस्सा गुणं जानित्वा इमं खमापेसिं, अथ मं एसा ‘‘तुम्हेसु खमन्तेसु खमिस्सामी’’ति आह. ‘‘एवं किर उत्तरे’’ति? ‘‘आम, भन्ते, सीसे मे सहायिकाय पक्कुथितसप्पि आसित्त’’न्ति. अथ ‘‘तया किं चिन्तित’’न्ति? ‘‘चक्कवाळं अतिसम्बाधं, ब्रह्मलोको अतिनीचको, मम सहायिकाय गुणोव महन्तो. अहञ्हि एतं निस्साय दानञ्च दातुं धम्मञ्च सोतुं अलत्थं, सचे मे इमिस्सा उपरि कोपो अत्थि, इदं मं दहतु. नो चे, मा दहतू’’ति एवं चिन्तेत्वा इमं मेत्ताय फरिं, भन्तेति. सत्था ‘‘साधु साधु, उत्तरे, एवं कोधं जिनितुं वट्टति. कोधो हि नाम अक्कोधेन, अक्कोसकपरिभासको अनक्कोसन्तेन अपरिभासन्तेन, थद्धमच्छरी अत्तनो सन्तकस्स दानेन, मुसावादी सच्चवचनेन जिनितब्बो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
२२३. ‘‘अक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने;
जिने कदरियं दानेन, सच्चेनालिकवादिन’’न्ति.
तत्थ अक्कोधेनाति कोधनो हि पुग्गलो अक्कोधेन हुत्वा जिनितब्बो. असाधुन्ति अभद्दको भद्दकेन हुत्वा जिनितब्बो. कदरियन्ति थद्धमच्छरी अत्तनो सन्तकस्स चागचित्तेन जिनितब्बो. अलिकवादी सच्चवचनेन जिनितब्बो. तस्मा एवमाह – ‘‘अक्कोधेन जिने कोधं…पे… सच्चेनालिकवादिन’’न्ति.
देसनावसाने सिरिमा सद्धिं पञ्चसताहि इत्थीहि सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति.
उत्तराउपासिकावत्थु ततियं.