५. अनित्थिगन्धकुमारवत्थु

कामतोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अनित्थिगन्धकुमारं नाम आरब्भ कथेसि.

सो किर ब्रह्मलोका चुतसत्तो सावत्थियं महाभोगकुले निब्बत्तो जातदिवसतो पट्ठाय इत्थिसमीपं उपगन्तुं न इच्छति, इत्थिया गय्हमानो रोदति. वत्थचुम्बटकेन नं गहेत्वा थञ्ञं पायेन्ति. सो वयप्पत्तो मातापितूहि, ‘‘तात, आवाहं ते करिस्सामा’’ति वुत्ते ‘‘न मे इत्थिया अत्थो’’ति पटिक्खिपित्वा पुनप्पुनं याचियमानो पञ्चसते सुवण्णकारे पक्कोसापेत्वा रत्तसुवण्णनिक्खसहस्सं दापेत्वा अतिविय पासादिकं घनकोट्टिमं इत्थिरूपं कारेत्वा पुन मातापितूहि, ‘‘तात, तयि आवाहं अकरोन्ते कुलवंसो न पतिट्ठहिस्सति, कुमारिकं ते आनेस्सामा’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि सचे मे एवरूपं कुमारिकं आनेस्सथ, करिस्सामि वो वचन’’न्ति तं सुवण्णरूपकं दस्सेति. अथस्स मातापितरो अभिञ्ञाते ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा ‘‘अम्हाकं पुत्तो महापुञ्ञो, अवस्सं इमिना सद्धिं कतपुञ्ञा कुमारिका भविस्सति, गच्छथ इमं सुवण्णरूपकं गहेत्वा एवरूपं कुमारिकं आहरथा’’ति पहिणिंसु. ते ‘‘साधू’’ति चारिकं चरन्ता मद्दरट्ठे सागलनगरं गता. तस्मिञ्च नगरे एका सोळसवस्सुद्देसिका अभिरूपा कुमारिका अहोसि, तं मातापितरो सत्तभूमिकस्स पासादस्सूपरिमतले परिवासेसुं. तेपि खो ब्राह्मणा ‘‘सचे इध एवरूपा कुमारिका भविस्सति, इमं दिस्वा ‘अयं असुकस्स कुलस्स धीता विय अभिरूपा’ति वक्खन्ती’’ति तं सुवण्णरूपकं तित्थमग्गे ठपेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु.

अथस्स कुमारिकाय धाती तं कुमारिकं न्हापेत्वा सयम्पि न्हायितुकामा हुत्वा तित्थं आगता तं रूपकं दिस्वा ‘‘धीता मे’’ति सञ्ञाय ‘‘दुब्बिनीतासि, इदानेवाहं न्हापेत्वा निक्खन्ता, त्वं मया पुरेतरं इधागतासी’’ति हत्थेन पहरित्वा थद्धभावञ्चेव निब्बिकारतञ्च ञत्वा ‘‘अहं मे, धीताति सञ्ञमकासिं, किं नामेत’’न्ति आह. अथ नं ते ब्राह्मणा ‘‘एवरूपा ते, अम्म, धीता’’ति पुच्छिंसु. अयं मम धीतु सन्तिके किं अग्घतीति? तेन हि ते धीतरं अम्हाकं दस्सेहीति. सा तेहि सद्धिं गेहं गन्त्वा सामिकानं आरोचेसि. ते ब्राह्मणेहि सद्धिं कतपटिसम्मोदना धीतरं ओतारेत्वा हेट्ठापासादे सुवण्णरूपकस्स सन्तिके ठपेसुं. सुवण्णरूपकं निप्पभं अहोसि, कुमारिका सप्पभा अहोसि. ब्राह्मणा तं तेसं दत्वा कुमारिकं पटिच्छापेत्वा गन्त्वा अनित्थिगन्धकुमारस्स मातापितूनं आरोचयिंसु. ते तुट्ठमानसा ‘‘गच्छथ, नं सीघं आनेथा’’ति महन्तेन सक्कारेन पहिणिंसु.

कुमारोपि तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘कञ्चनरूपतोपि किर अभिरूपतरा दारिका अत्थी’’ति सवनवसेनेव सिनेहं उप्पादेत्वा ‘‘सीघं आनेन्तू’’ति आह. सापि खो यानं आरोपेत्वा आनीयमाना अतिसुखुमालताय यानुग्घातेन समुप्पादितवातरोगा अन्तरामग्गेयेव कालमकासि. कुमारोपि ‘‘आगता’’ति निरन्तरं पुच्छति, तस्स अतिसिनेहेन पुच्छन्तस्स सहसाव अनारोचेत्वा कतिपाहं विक्खेपं कत्वा तमत्थं आरोचयिंसु. सो ‘‘तथारूपाय नाम इत्थिया सद्धिं समागमं नालत्थ’’न्ति उप्पन्नदोमनस्सो पब्बतेन विय सोकदुक्खेन अज्झोत्थटो अहोसि. सत्था तस्सूपनिस्सयं दिस्वा पिण्डाय चरन्तो तं गेहद्वारं अगमासि. अथस्स मातापितरो सत्थारं अन्तोगेहं पवेसेत्वा सक्कच्चं परिविसिंसु. सत्था भत्तकिच्चावसाने ‘‘कहं अनित्थिगन्धकुमारो’’ति पुच्छि. ‘‘एसो, भन्ते, आहारूपच्छेदं कत्वा अन्तोगब्भे निसिन्नो’’ति. ‘‘पक्कोसथ न’’न्ति. सो आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था ‘‘किं नु खो, कुमार, बलवसोको उप्पन्नो’’ति वुत्ते, ‘‘आम, भन्ते, ‘एवरूपा नाम इत्थी अन्तरामग्गे कालकता’ति सुत्वा बलवसोको उप्पन्नो, भत्तम्पि मे नच्छादेती’’ति. अथ नं सत्था ‘‘जानासि पन त्वं, कुमार, किं ते निस्साय सोको उप्पन्नो’’ति? ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति. ‘‘कामं निस्साय, कुमार, बलवसोको उप्पन्नो, सोको वा भयं वा कामं निस्साय उप्पज्जती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२१५. ‘‘कामतो जायती सोको, कामतो जायती भयं;

कामतो विप्पमुत्तस्स, नत्थि सोको कुतो भय’’न्ति.

तत्थ कामतोति वत्थुकामकिलेसकामतो, दुविधम्पेतं कामं निस्सायाति अत्थो.

देसनावसाने अनित्थिगन्धकुमारो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.

अनित्थिगन्धकुमारवत्थु पञ्चमं.