२. अञ्ञतरकुटुम्बिकवत्थु

पियतो जायतीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं कुटुम्बिकं आरब्भ कथेसि.

सो हि अत्तनो पुत्ते कालकते पुत्तसोकाभिभूतो आळाहनं गन्त्वा रोदति, पुत्तसोकं सन्धारेतुं न सक्कोति. सत्था पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो तस्स सोतापत्तिमग्गस्सूपनिस्सयं दिस्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो एकं पच्छासमणं गहेत्वा तस्स गेहद्वारं अगमासि. सो सत्थु आगतभावं सुत्वा ‘‘मया सद्धिं पटिसन्थारं कातुकामो भविस्सती’’ति सत्थारं पवेसेत्वा गेहमज्झे आसनं पञ्ञापेत्वा सत्थरि निसिन्ने आगन्त्वा एकमन्तं निसीदि. अथ नं सत्था ‘‘किं नु खो, उपासक, दुक्खितोसी’’ति पुच्छित्वा तेन पुत्तवियोगदुक्खे आरोचिते, ‘‘उपासक, मा चिन्तयि, इदं मरणं नाम न एकस्मिंयेव ठाने, न च एकस्सेव होति, यावता पन भवुप्पत्ति नाम अत्थि, सब्बसत्तानं होतियेव. एकसङ्खारोपि निच्चो नाम नत्थि. तस्मा ‘मरणधम्मं मतं, भिज्जनधम्मं भिन्न’न्ति योनिसो पच्चवेक्खितब्बं, न सोचितब्बं. पोराणपण्डितापि हि पुत्तस्स मतकाले ‘मरणधम्मं मतं, भिज्जनधम्मं भिन्न’न्ति सोकं अकत्वा मरणस्सतिमेव भावयिंसू’’ति वत्वा, ‘‘भन्ते, के एवमकंसु, कदा च अकंसु, आचिक्खथ मे’’ति याचितो तस्सत्थस्स पकासनत्थं अतीतं आहरित्वा –

‘‘उरगोव तचं जिण्णं, हित्वा गच्छति सं तनुं;

एवं सरीरे निब्भोगे, पेते कालकते सति.

‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;

तस्मा एतं न सोचामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. (जा. १.५.१९-२०) –

इमं पञ्चकनिपाते उरगजातकं वित्थारेत्वा ‘‘एवं पुब्बे पण्डिता पियपुत्ते कालकते यथा एतरहि त्वं कम्मन्ते विस्सज्जेत्वा निराहारो रोदन्तो विचरसि, तथा अविचरित्वा मरणस्सतिभावनाबलेन सोकं अकत्वा आहारं परिभुञ्जिंसु, कम्मन्तञ्च अधिट्ठहिंसु. तस्मा ‘पियपुत्तो मे कालकतो’ति मा चिन्तयि. उप्पज्जमानो हि सोको वा भयं वा पियमेव निस्साय उप्पज्जती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२१२. ‘‘पियतो जायती सोको, पियतो जायती भयं;

पियतो विप्पमुत्तस्स, नत्थि सोको कुतो भय’’न्ति.

तत्थ पियतोति वट्टमूलको हि सोको वा भयं वा उप्पज्जमानं पियमेव सत्तं वा सङ्खारं वा निस्साय उप्पज्जति, ततो पन विप्पमुत्तस्स उभयम्पेतं नत्थीति अत्थो.

देसनावसाने कुटुम्बिको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

अञ्ञतरकुटुम्बिकवत्थु दुतियं.