१. तयोजनपब्बजितवत्थु

अयोगेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो तयो पब्बजिते आरब्भ कथेसि.

सावत्थियं किर एकस्मिं कुले मातापितूनं एकपुत्तको अहोसि पियो मनापो. सो एकदिवसं गेहे निमन्तितानं भिक्खूनं अनुमोदनं करोन्तानं धम्मकथं सुत्वा पब्बजितुकामो हुत्वा मातापितरो पब्बज्जं याचि. ते नानुजानिंसु. तस्स एतदहोसि – ‘‘अहं मातापितूनं अपस्सन्तानंयेव बहि गन्त्वा पब्बजिस्सामी’’ति. अथस्स पिता बहि निक्खमन्तो ‘‘इमं रक्खेय्यासी’’ति मातरं पटिच्छापेसि, माता बहि निक्खमन्ती पितरं पटिच्छापेसि. अथस्स एकदिवसं पितरि बहि गते माता ‘‘पुत्तं रक्खिस्सामी’’ति एकं द्वारबाहं निस्साय एकं पादेहि उप्पीळेत्वा छमाय निसिन्ना सुत्तं कन्तति. सो ‘‘इमं वञ्चेत्वा गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘अम्म, थोकं ताव अपेहि, सरीरवलञ्जं करिस्सामी’’ति वत्वा ताय पादे समिञ्जिते निक्खमित्वा वेगेन विहारं गन्त्वा भिक्खू उपसङ्कमित्वा ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते’’ति याचित्वा तेसं सन्तिके पब्बजि.

अथस्स पिता आगन्त्वा मातरं पुच्छि – ‘‘कहं मे पुत्तो’’ति? ‘‘सामि, इमस्मिं पदेसे अहोसी’’ति. सो ‘‘कहं नु खो मे पुत्तो’’ति ओलोकेन्तो तं अदिस्वा ‘‘विहारं गतो भविस्सती’’ति विहारं गन्त्वा पुत्तं पब्बजितं दिस्वा कन्दित्वा रोदित्वा, ‘‘तात, किं मं नासेसी’’ति वत्वा ‘‘मम पुत्ते पब्बजिते अहं इदानि गेहे किं करिस्सामी’’ति सयम्पि भिक्खू याचित्वा पब्बजि. अथस्स मातापि ‘‘किं नु खो मे पुत्तो च पति च चिरायन्ति, कच्चि विहारं गन्त्वा पब्बजिता’’ति ते ओलोकेन्ती विहारं गन्त्वा उभोपि पब्बजिते दिस्वा ‘‘इमेसं पब्बजितकाले मम गेहेन को अत्थो’’ति सयम्पि भिक्खुनिउपस्सयं गन्त्वा पब्बजि. ते पब्बजित्वापि विना भवितुं न सक्कोन्ति, विहारेपि भिक्खुनिउपस्सयेपि एकतोव निसीदित्वा सल्लपन्ता दिवसं वीतिनामेन्ति. तेन भिक्खूपि भिक्खूनियोपि उब्बाळ्हा होन्ति.

अथेकदिवसं भिक्खू नेसं किरियं सत्थुं आरोचेसुं. सत्था ते पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर तुम्हे एवं करोथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘कस्मा एवं करोथ? न हि एस पब्बजितानं योगो’’ति. ‘‘भन्ते, विना भवितुं न सक्कोमा’’ति. ‘‘पब्बजितकालतो पट्ठाय एवं करणं अयुत्तं. पियानञ्हि अदस्सनं, अप्पियानञ्च दस्सनं दुक्खमेव. तस्मा सत्तेसु च सङ्खारेसु च कञ्चि पियं वा अप्पियं वा कातुं न वट्टती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

२०९. ‘‘अयोगे युञ्जमत्तानं, योगस्मिञ्च अयोजयं;

अत्थं हित्वा पियग्गाही, पिहेतत्तानुयोगिनं.

२१०. ‘‘मा पियेहि समागञ्छि, अप्पियेहि कुदाचनं;

पियानं अदस्सनं दुक्खं, अप्पियानञ्च दस्सनं.

२११. ‘‘तस्मा पियं न कयिराथ, पियापायो हि पापको;

गन्था तेसं न विज्जन्ति, येसं नत्थि पियाप्पिय’’न्ति.

तत्थ अयोगेति अयुञ्जितब्बे अयोनिसोमनसिकारे. वेसियागोचरादिभेदस्स हि छब्बिधस्स अगोचरस्स सेवनं इध अयोनिसोमनसिकारो नाम, तस्मिं अयोनिसोमनसिकारे अत्तानं युञ्जन्तोति अत्थो. योगस्मिन्ति तब्बिपरीते च योनिसोमनसिकारे अयुञ्जन्तोति अत्थो. अत्थं हित्वाति पब्बजितकालतो पट्ठाय अधिसीलादिसिक्खत्तयं अत्थो नाम, तं अत्थं हित्वा. पियग्गाहीति पञ्चकामगुणसङ्खातं पियमेव गण्हन्तो. पिहेतत्तानुयोगिनन्ति ताय पटिपत्तिया सासनतो चुतो गिहिभावं पत्वा पच्छा ये अत्तानुयोगं अनुयुत्ता सीलादीनि सम्पादेत्वा देवमनुस्सानं सन्तिका सक्कारं लभन्ति, तेसं पिहेति, ‘‘अहो वताहम्पि एवरूपो अस्स’’न्ति इच्छतीति अत्थो.

मा पियेहीति पियेहि सत्तेहि वा सङ्खारेहि वा कुदाचनं एकक्खणेपि न समागच्छेय्य, तथा अप्पियेहि. किं कारणा? पिया नञ्हि वियोगवसेन अदस्सनं अप्पियानञ्च उपसङ्कमनवसेन दस्सनं नाम दुक्खं. तस्माति यस्मा इदं उभयम्पि दुक्खं, तस्मा कञ्चि सत्तं वा सङ्खारं वा पियं नाम न करेय्य. पियापायो हीति पियेहि अपायो वियोगो. पापकोति लामको. गन्था तेसं न विज्जन्तीति येसं पियं नत्थि, तेसं अभिज्झाकायगन्थो पहीयति. येसं अप्पियं नत्थि, तेसं ब्यापादो कायगन्थो. तेसु पन द्वीसु पहीनेसु सेसगन्था पहीना होन्ति. तस्मा पियं वा अप्पियं वा न कत्तब्बन्ति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति. तेन पन तयो जना ‘‘मयं विना भवितुं न सक्कोमा’’ति विब्भमित्वा गेहमेव अगमिंसूति.

तयोजनपब्बजितवत्थु पठमं.