६. पसेनदिकोसलवत्थु

आरोग्यपरमा लाभाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो राजानं पसेनदिकोसलं आरब्भ कथेसि.

एकस्मिञ्हि समये राजा तण्डुलदोणस्स ओदनं तदुपियेन सूपब्यञ्जनेन भुञ्जति. एकदिवसं भुत्तपातरासो भत्तसम्मदं अविनोदेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा किलन्तरूपो इतो चितो च सम्परिवत्तति, निद्दाय अभिभूयमानोपि उजुकं निपज्जितुं असक्कोन्तो एकमन्तं निसीदि. अथ नं सत्था आह – ‘‘किं, महाराज, अविस्समित्वाव आगतोसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, भुत्तकालतो पट्ठाय मे महादुक्खं होती’’ति. अथ नं सत्था, ‘‘महाराज, अतिबहुभोजनं एवं दुक्खं होती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो च,

निद्दायिता सम्परिवत्तसायी;

महावराहोव निवापपुट्ठो,

पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. (ध. प. ३२५); –

इमाय गाथाय ओवदित्वा, ‘‘महाराज, भोजनं नाम मत्ताय भुञ्जितुं वट्टति. मत्तभोजिनो हि सुखं होती’’ति उत्तरि ओवदन्तो इमं गाथमाह –

‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो,

मत्तं जानतो लद्धभोजने;

तनुकस्स भवन्ति वेदना,

सणिकं जीरति आयुपालय’’न्ति. (सं. नि. १.१२४);

राजा गाथं उग्गण्हितुं नासक्खि, समीपे ठितं पन भागिनेय्यं, सुदस्सनं नाम माणवं ‘‘इमं गाथं उग्गण्ह, ताता’’ति आह. सो तं गाथं उग्गण्हित्वा ‘‘किं करोमि, भन्ते’’ति सत्थारं पुच्छि. अथ नं सत्था आह – ‘‘रञ्ञो भुञ्जन्तस्स ओसानपिण्डकाले इमं गाथं वदेय्यासि, राजा अत्थं सल्लक्खेत्वा यं पिण्डं छड्डेस्सति, तस्मिं पिण्डे सित्थगणनाय रञ्ञो भत्तपचनकाले तत्तके तण्डुले हरेय्यासी’’ति. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति सायम्पि पातोपि रञ्ञो भुञ्जन्तस्स ओसानपिण्डकाले तं गाथं उदाहरित्वा तेन छड्डितपिण्डे सित्थगणनाय तण्डुले हापेसि. राजापि तस्स गाथं सुत्वा सहस्सं सहस्सं दापेसि. सो अपरेन समयेन नाळिकोदनपरमताय सण्ठहित्वा सुखप्पत्तो तनुसरीरो अहोसि.

अथेकदिवसं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, इदानि मे सुखं जातं, मिगम्पि अस्सम्पि अनुबन्धित्वा गण्हनसमत्थो जातोम्हि. पुब्बे मे भागिनेय्येन सद्धिं युद्धमेव होति, इदानि वजीरकुमारिं नाम धीतरं भागिनेय्यस्स दत्वा सो गामो तस्सायेव न्हानचुण्णमूलं कत्वा दिन्नो, तेन सद्धिं विग्गहो वूपसन्तो, इमिनापि मे कारणेन सुखमेव जातं. कुलसन्तकं राजमणिरतनं नो गेहे पुरिमदिवसे नट्ठं, तम्पि इदानि हत्थपत्तं आगतं, इमिनापि मे कारणेन सुखमेव जातं. तुम्हाकं सावकेहि सद्धिं विस्सासं इच्छन्तेन ञातिधीतापि नो गेहे कता, इमिनापि मे कारणेन सुखमेव जात’’न्ति. सत्था ‘‘आरोग्यं नाम, महाराज, परमो लाभो, यथालद्धेन सन्तुट्ठभावसदिसम्पि धनं, विस्साससदिसो च परमा ञाति, निब्बानसदिसञ्च सुखं नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२०४. ‘‘आरोग्यपरमा लाभा, सन्तुट्ठिपरमं धनं;

विस्सासपरमा ञाति, निब्बानपरमं सुख’’न्ति.

तत्थ आरोग्यपरमा लाभाति अरोगभावपरमा लाभा. रोगिनो हि विज्जमानापि लाभा अलाभायेव, तस्मा अरोगस्स सब्बलाभा आगताव होन्ति. तेनेतं वुत्तं – ‘‘आरोग्यपरमा लाभा’’ति. सन्तुट्ठिपरमं धनन्ति गिहिनो वा पब्बजितस्स वा यं अत्तना लद्धं अत्तनो सन्तकं, तेनेव तुस्सनभावो सन्तुट्ठी नाम सेसधनेहि परमं धनं. विस्सासपरमा ञातीति माता वा होतु पिता वा, येन सद्धिं विस्सासो नत्थि, सो अञ्ञातकोव. येन अञ्ञातकेन पन सद्धिं विस्सासो अत्थि, सो असम्बन्धोपि परमो उत्तमो ञाति. तेन वुत्तं – ‘‘विस्सासपरमा ञाती’’ति. निब्बानसदिसं पन सुखं नाम नत्थि, तेनेवाह – निब्बानपरमं सुखन्ति.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

पसेनदिकोसलवत्थु छट्ठं.