५. एकउपासकवत्थु
जिघच्छाति इमं धम्मदेसनं सत्था आळवियं विहरन्तो एकं उपासकं आरब्भ कथेसि.
एकस्मिञ्हि दिवसे सत्था जेतवने गन्धकुटियं निसिन्नोव पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो आळवियं एकं दुग्गतमनुस्सं दिस्वा तस्सूपनिस्सयसम्पत्तिं ञत्वा पञ्चसतभिक्खुपरिवारो आळविं अगमासि. आळविवासिनो सत्थारं निमन्तयिंसु. सोपि दुग्गतमनुस्सो ‘‘सत्था किर आगतो’’ति सुत्वा ‘‘सत्थु सन्तिके धम्मं सोस्सामी’’ति मनं अकासि. तंदिवसमेव चस्स एको गोणो पलायि. सो ‘‘किं नु खो गोणं परियेसिस्सामि, उदाहु धम्मं सुणामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘गोणं परियेसित्वा पच्छा धम्मं सोस्सामी’’ति पातोव गेहा निक्खमि. आळविवासिनोपि बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा परिविसित्वा अनुमोदनत्थाय पत्तं गण्हिंसु. सत्था ‘‘यं निस्साय अहं तिंसयोजनमग्गं आगतो, सो गोणं परियेसितुं अरञ्ञं पविट्ठो, तस्मिं आगतेयेव धम्मं देसेस्सामी’’ति तुण्ही अहोसि.
सोपि मनुस्सो दिवा गोणं दिस्वा गोगणे पक्खिपित्वा ‘‘सचेपि अञ्ञं नत्थि, सत्थु वन्दनमत्तम्पि करिस्सामी’’ति जिघच्छापीळितोपि गेहं गमनाय मनं अकत्वा वेगेन सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तस्स ठितकाले दानवेय्यावटिकं आह – ‘‘अत्थि किञ्चि भिक्खुसङ्घस्स अतिरित्तभत्त’’न्ति? ‘‘भन्ते, सब्बं अत्थी’’ति. तेन हि ‘‘इमं परिविसाही’’ति. सो सत्थारा वुत्तट्ठानेयेव तं निसीदापेत्वा यागुखादनीयभोजनीयेहि सक्कच्चं परिविसि. सो भुत्तभत्तो मुखं विक्खालेसि. ठपेत्वा किर इमं ठानं तीसु पिटकेसु अञ्ञत्थ गतागतस्स भत्तविचारणं नाम नत्थि. तस्स पस्सद्धदरथस्स चित्तं एकग्गं अहोसि. अथस्स सत्था अनुपुब्बिं कथं कथेत्वा सच्चानि पकासेसि. सो देसनावसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्थापि अनुमोदनं कत्वा उट्ठायासना पक्कामि. महाजनो सत्थारं अनुगन्त्वा निवत्ति.
भिक्खू सत्थारा सद्धिं गच्छन्तायेव उज्झायिंसु – ‘‘पस्सथावुसो, सत्थु कम्मं, अञ्ञेसु दिवसेसु एवरूपं नत्थि, अज्ज पनेकं मनुस्सं दिस्वाव यागुआदीनि विचारेत्वा दापेसी’’ति. सत्था निवत्तित्वा ठितकोव ‘‘किं कथेथ, भिक्खवे’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘आम, भिक्खवे, अहं तिंसयोजनं कन्तारं आगच्छन्तो तस्स उपासकस्सूपनिस्सयं दिस्वा आगतो, सो अतिविय जिघच्छितो, पातोव पट्ठाय गोणं परियेसन्तो अरञ्ञे विचरि. ‘जिघच्छदुक्खेन धम्मे देसियमानेपि पटिविज्झितुं न सक्खिस्सती’ति चिन्तेत्वा एवं अकासिं, जिघच्छारोगसदिसो रोगो नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
२०३. ‘‘जिघच्छापरमा रोगा, सङ्खारपरमा दुखा;
एतं ञत्वा यथाभूतं, निब्बानं परमं सुख’’न्ति.
तत्थ जिघच्छापरमा रोगाति यस्मा अञ्ञो रोगो सकिं तिकिच्छितो विनस्सति वा तदङ्गवसेन वा पहीयति, जिघच्छा पन निच्चकालं तिकिच्छितब्बायेवाति सेसरोगानं अयं परमा नाम. सङ्खाराति पञ्च खन्धा. एतं ञत्वाति जिघच्छासमो रोगो नत्थि, खन्धपरिहरणसमं दुक्खं नाम नत्थीति एतमत्थं यथाभूतं ञत्वा पण्डितो निब्बानं सच्छि करोति. निब्बानं परमं सुखन्ति तञ्हि सब्बसुखानं परमं उत्तमं सुखन्ति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
एकउपासकवत्थु पञ्चमं.