१. ञाआतिकलहवूपसमनवत्थु
सुसुखं वताति इमं धम्मदेसनं सत्था सक्केसु विहरन्तो कलहवूपसमनत्थं ञातके आरब्भ कथेसि.
साकियकोलिया किर कपिलवत्थुनगरस्स च कोलियनगरस्स च अन्तरे रोहिणिं नाम नदिं एकेनेव आवरणेन बन्धापेत्वा सस्सानि करोन्ति. अथ जेट्ठमूलमासे सस्सेसु मिलायन्तेसु उभयनगरवासिकानम्पि कम्मकारा सन्निपतिंसु. तत्थ कोलियनगरवासिनो आहंसु – ‘‘इदं उदकं उभयतो हरियमानं नेव तुम्हाकं, न अम्हाकं पहोस्सति, अम्हाकं पन सस्सं एकउदकेनेव निप्फज्जिस्सति, इदं उदकं अम्हाकं देथा’’ति. इतरेपि आहंसु – ‘‘तुम्हेसु कोट्ठके पूरेत्वा ठितेसु मयं रत्तसुवण्णनीलमणिकाळकहापणे च गहेत्वा पच्छिपसिब्बकादिहत्था न सक्खिस्साम तुम्हाकं घरद्वारे विचरितुं, अम्हाकम्पि सस्सं एकउदकेनेव निप्फज्जिस्सति, इदं उदकं अम्हाकं देथा’’ति. न मयं दस्सामाति. मयम्पि न दस्सामाति एवं कथं वड्ढेत्वा एको उट्ठाय एकस्स पहारं अदासि, सोपि अञ्ञस्साति एवं अञ्ञमञ्ञं पहरित्वा राजकुलानं जातिं घट्टेत्वा कलहं वड्ढयिंसु.
कोलियकम्मकारा वदन्ति – ‘‘तुम्हे कपिलवत्थुवासिके गहेत्वा गज्जथ, ये सोणसिङ्गालादयो विय अत्तनो भगिनीहि सद्धिं संवसिंसु, एतेसं हत्थिनो चेव अस्सा च फलकावुधानि च अम्हाकं किं करिस्सन्ती’’ति. साकियकम्मकारापि वदन्ति ‘‘तुम्हे इदानि कुट्ठिनो दारके गहेत्वा गज्जथ, ये अनाथा निग्गतिका तिरच्छाना विय कोलरुक्खे वसिंसु, एतेसं हत्थिनो च अस्सा च फलकावुधानि च अम्हाकं किं करिस्सन्ती’’ति. ते गन्त्वा तस्मिं कम्मे नियुत्तानं अमच्चानं कथयिंसु, अमच्चा राजकुलानं कथेसुं. ततो साकिया ‘‘भगिनीहि सद्धिं संवसितकानं थामञ्च बलञ्च दस्सेस्सामा’’ति युद्धसज्जा निक्खमिंसु. कोलियापि ‘‘कोलरुक्खवासीनं थामञ्च बलञ्च दस्सेस्सामा’’ति युद्धसज्जा निक्खमिंसु.
सत्थापि पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो ञातके दिस्वा ‘‘मयि अगच्छन्ते इमे नस्सिस्सन्ति, मया गन्तुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा एककोव आकासेन गन्त्वा रोहिणिनदिया मज्झे आकासे पल्लङ्केन निसीदि. ञातका सत्थारं दिस्वा आवुधानि छड्डेत्वा वन्दिंसु. अथ ने सत्था आह – ‘‘किं कलहो नामेस, महाराजा’’ति? ‘‘न जानाम, भन्ते’’ति. ‘‘को दानि जानिस्सती’’ति? ते ‘‘उपराजा जानिस्सति, सेनापति जानिस्सती’’ति इमिना उपायेन याव दासकम्मकरे पुच्छित्वा, ‘‘भन्ते, उदककलहो’’ति आहंसु. ‘‘उदकं किं अग्घति, महाराजा’’ति? ‘‘अप्पग्घं, भन्ते’’ति. ‘‘खत्तिया किं अग्घन्ति महाराजा’’ति? ‘‘खत्तिया नाम अनग्घा, भन्ते’’ति. ‘‘अयुत्तं तुम्हाकं अप्पमत्ततं उदकं निस्साय अनग्घे खत्तिये नासेतु’’न्ति. ते तुण्ही अहेसुं. अथ ते सत्था आमन्तेत्वा ‘‘कस्मा महाराजा एवरूपं करोथ, मयि असन्ते अज्ज लोहितनदी पवत्तिस्सति, अयुत्तं वो कतं, तुम्हे पञ्चहि वेरेहि सवेरा विहरथ, अहं अवेरो विहरामि. तुम्हे किलेसातुरा हुत्वा विहरथ, अहं अनातुरो. तुम्हे कामगुणपरियेसनुस्सुक्का हुत्वा विहरथ, अहं अनुस्सुक्को विहरामी’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१९७. ‘‘सुसुखं वत जीवाम, वेरिनेसु अवेरिनो,
वेरिनेसु मनुस्सेसु, विहराम अवेरिनो.
१९८. ‘‘सुसुखं वत जीवाम, आतुरेसु अनातुरा;
आतुरेसु मनुस्सेसु, विहराम अनातुरा.
१९९. ‘‘सुसुखं वत जीवाम, उस्सुकेसु अनुस्सुका;
उस्सुकेसु मनुस्सेसु, विहराम अनुस्सुका’’ति.
तत्थ सुसुखन्ति सुट्ठु सुखं. इदं वुत्तं होति – ये गिहिनो सन्धिच्छेदादिवसेन, पब्बजिता वा पन वेज्जकम्मादिवसेन जीवितवुत्तिं उप्पादेत्वा ‘‘सुखेन जीवामा’’ति वदन्ति, तेहि मयमेव सुसुखं वत जीवाम, ये मयं पञ्चहि वेरीहि वेरिनेसु मनुस्सेसु अवेरिनो, किलेसातुरेसु मनुस्सेसु निक्किलेसताय अनातुरा, पञ्चकामगुणपरियेसने उस्सुकेसु ताय परियेसनाय अभावेन अनुस्सुकाति. सेसं उत्तानत्थमेव.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
ञातिकलहवूपसमनवत्थु पठमं.