९. कस्सपदसबलस्स सुवण्णचेतियवत्थु
पूजारहेति इमं धम्मदेसनं सत्था चारिकं चरमानो कस्सपदसबलस्स सुवण्णचेतियं आरब्भ कथेसि.
तथागतो सावत्थितो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन बाराणसिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे तोदेय्यगामस्स समीपे महाभिक्खुसङ्घपरिवारो अञ्ञतरं देवट्ठानं सम्पापुणि. तत्र निसिन्नो सुगतो धम्मभण्डागारिकं पेसेत्वा अविदूरे कसिकम्मं करोन्तं ब्राह्मणं पक्कोसापेसि. सो ब्राह्मणो आगन्त्वा तथागतं अनभिवन्दित्वा तमेव देवट्ठानं वन्दित्वा अट्ठासि. सुगतोपि ‘‘इमं पदेसं किन्ति मञ्ञसि ब्राह्मणा’’ति आह. अम्हाकं पवेणिया आगतचेतियट्ठानन्ति वन्दामि, भो गोतमाति. ‘‘इमं ठानं वन्दन्तेन तया साधु कतं ब्राह्मणा’’ति सुगतो तं सम्पहंसेसि. तं सुत्वा भिक्खू ‘‘केन नु खो कारणेन भगवा एवं सम्पहंसेसी’’ति संसयं सञ्जनेसुं. ततो तथागतो तेसं संसयमपनेतुं मज्झिमनिकाये घटिकारसुत्तन्तं (म. नि. २.२८२ आदयो) वत्वा इद्धानुभावेन कस्सपदसबलस्स योजनुब्बेधं कनकचेतियं अपरञ्च कनकचेतियं आकासे निम्मिनित्वा महाजनं दस्सेत्वा, ‘‘ब्राह्मण, एवंविधानं पूजारहानं पूजा युत्ततरावा’’ति वत्वा महापरिनिब्बानसुत्ते (दी. नि. २.२०६) दस्सितनयेनेव बुद्धादिके चत्तारो थूपारहे पकासेत्वा सरीरचेतियं उद्दिस्सचेतियं परिभोगचेतियन्ति तीणि चेतियानि विसेसतो परिदीपेत्वा इमा गाथा अभासि –
१९५. ‘‘पूजारहे पूजयतो, बुद्धे यदि च सावके;
पपञ्चसमतिक्कन्ते, तिण्णसोकपरिद्दवे.
१९६. ‘‘ते तादिसे पूजयतो, निब्बुते अकुतोभये;
न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, इमेत्तमपि केनची’’ति. (अप. थेर १.१०.१-२);
तत्थ पूजितुं अरहा पूजारहा, पूजितुं युत्ताति अत्थो. पूजारहे पूजयतोति अभिवादनादीहि च चतूहि च पच्चयेहि पूजेन्तस्स. पूजारहे दस्सेति बुद्धेतिआदिना. बुद्धेति सम्मासम्बुद्धे. यदीति यदि वा, अथ वाति अत्थो. तत्थ पच्चेकबुद्धेति कथितं होति, सावके च. पपञ्चसमतिक्कन्तेति समतिक्कन्ततण्हादिट्ठिमानपपञ्चे. तिण्णसोकपरिद्दवेति अतिक्कन्तसोकपरिद्दवे, इमे द्वे अतिक्कन्तेति अत्थो. एतेहि पूजारहत्तं दस्सितं.
तेति बुद्धादयो. तादिसेति वुत्तगहणवसेन. निब्बुतेति रागादिनिब्बुतिया. नत्थि कुतोचि भवतो वा आरम्मणतो वा एतेसं भयन्ति अकुतोभया, ते अकुतोभये. न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुन्ति पुञ्ञं गणेतुं न सक्का. कथन्ति चे? इमेत्तमपि केनचीति इमं एत्तकं, इमं एत्तकन्ति केनचीति अपिसद्दो इध सम्बन्धितब्बो, केनचि पुग्गलेन मानेन वा. तत्थ पुग्गलेनाति तेन ब्रह्मादिना. मानेनाति तिविधेन मानेन तीरणेन धारणेन पूरणेन वा. तीरणं नाम इदं एत्तकन्ति नयतो तीरणं. धारणन्ति तुलाय धारणं. पूरणं नाम अड्ढपसतपत्थनाळिकादिवसेन पूरणं. केनचि पुग्गलेन इमेहि तीहि मानेहि बुद्धादिके पूजयतो पुञ्ञं विपाकवसेन गणेतुं न सक्का परियन्तरहिततोति द्वीसु ठानेसु पूजयतो किं दानं पठमं धरमाने बुद्धादी पूजयतो न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, पुन ते तादिसे किलेसपरिनिब्बाननिमित्तेन खन्धपरिनिब्बानेन निब्बुतेपि पूजयतो न सक्का सङ्खातुन्ति भेदा युज्जन्ति. तेन हि विमानवत्थुम्हि –
‘‘तिट्ठन्ते निब्बुते चापि, समे चित्ते समं फलं;
चेतोपणिधिहेतु हि, सत्ता गच्छन्ति सुग्गति’’न्ति. (वि. व. ८०६);
देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापन्नो अहोसीति. योजनिकं कनकचेतियं सत्ताहमाकासेव अट्ठासि, महन्तेन समागमो चाहोसि, सत्ताहं चेतियं नानप्पकारेन पूजेसुं. ततो भिन्नलद्धिकानं लद्धिभेदो जातो, बुद्धानुभावेन तं चेतियं सकट्ठानमेव गतं, तत्थेव तंखणे महन्तं पासाणचेतियं अहोसि. तस्मिं समागमे चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.
कस्सपदसबलस्स सुवण्णचेतियवत्थु नवमं.
बुद्धवग्गवण्णना निट्ठिता.
चुद्दसमो वग्गो.
पठमभाणवारं निट्ठितं.