३. एरकपत्तनागराजवत्थु

किच्छो मनुस्सपटिलाभोति इमं धम्मदेसनं सत्था बाराणसियं उपनिस्साय सत्तसिरीसकरुक्खमूले विहरन्तो एरकपत्तं नाम नागराजं आरब्भ कथेसि.

सो किर पुब्बे कस्सपबुद्धसासने दहरभिक्खु हुत्वा गङ्गाय नावं अभिरुय्ह गच्छन्तो एकस्मिं एरकगुम्बे एरकपत्तं गहेत्वा नावाय वेगसा गच्छमानायपि न मुञ्चि, एरकपत्तं छिज्जित्वा गतं. सो ‘‘अप्पमत्तकं एत’’न्ति आपत्तिं अदेसेत्वा वीसति वस्ससहस्सानि अरञ्ञे समणधम्मं कत्वापि मरणकाले एरकपत्तेन गीवाय गहितो विय आपत्तिं देसेतुकामोपि अञ्ञं भिक्खुं अपस्समानो ‘‘अपरिसुद्धं मे सील’’न्ति उप्पन्नविप्पटिसारो ततो चवित्वा एकरुक्खदोणिकनावप्पमाणो नागराजा हुत्वा निब्बत्ति, एरकपत्तोत्वेवस्स नामं अहोसि. सो निब्बत्तक्खणेयेव अत्तभावं ओलोकेत्वा ‘‘एत्तकं नाम कालं समणधम्मं कत्वा अहेतुकयोनियं मण्डूकभक्खट्ठाने निब्बत्तोम्ही’’ति विप्पटिसारी अहोसि. सो अपरभागे एकं धीतरं लभित्वा मज्झे गङ्गाय उदकपिट्ठे महन्तं फलं उक्खिपित्वा धीतरं तस्मिं ठपेत्वा नच्चापेत्वा गायापेसि. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अद्धा अहं इध इमिना उपायेन बुद्धे उप्पन्ने तस्स उप्पन्नभावं सुणिस्सामी’’ति. यो मे गीतस्स पटिगीतं आहरति, तस्स महन्तेन नागभवनेन सद्धिं धीतरं दस्सामीति अन्वड्ढमासं उपोसथदिवसे तं धीतरं फणे ठपेसि. सा तत्थ ठिता नच्चन्ती –

‘‘किंसु अधिप्पती राजा, किंसु राजा रज्जिस्सरो;

कथंसु विरजो होति, कथं बालोति वुच्चती’’ति. –

इमं गीतं गायति.

सकलजम्बुदीपवासिनो ‘‘नागमाणविकं गण्हिस्सामा’’ति गन्त्वा अत्तनो अत्तनो पञ्ञाबलेन पटिगीतं कत्वा गायन्ति. सा तं पटिक्खिपति. तस्सा अन्वड्ढमासं फणे ठत्वा एवं गायन्तियाव एकं बुद्धन्तरं वीतिवत्तं. अथ अम्हाकं सत्था लोके उप्पज्जित्वा एकदिवसं पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो एरकपत्तं आदिं कत्वा उत्तरमाणवं नाम अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति आवज्जेन्तो ‘‘अज्ज एरकपत्तस्स धीतरं फणे ठपेत्वा नच्चापनदिवसो, अयं उत्तरमाणवो मया दिन्नं पटिगीतं गण्हन्तोव सोतापन्नो हुत्वा तं आदाय नागराजस्स सन्तिकं गमिस्सति. सो तं सुत्वा ‘बुद्धो उप्पन्नो’ति ञत्वा मम सन्तिकं आगमिस्सति, अहं तस्मिं आगते महासमागमे गाथं कथेस्सामि, गाथापरियोसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो भविस्सती’’ति अद्दस. सो तत्थ गन्त्वा बाराणसितो अविदूरे सत्त सिरीसकरुक्खा अत्थि, तेसु एकस्स मूले निसीदि. जम्बुदीपवासिनो गीतपटिगीतं आदाय सन्निपतिंसु. सत्था अविदूरे ठाने गच्छन्तं उत्तरमाणवं दिस्वा ‘‘एहि, उत्तरा’’ति आह. ‘‘किं, भन्ते’’ति? ‘‘इतो ताव एही’’ति. अथ नं आगन्त्वा वन्दित्वा निसिन्नं आह ‘‘कहं गच्छसी’’ति? ‘‘एरकपत्तस्स धीतु गायनट्ठान’’न्ति. ‘‘जानासि पन गीतपटिगीत’’न्ति? ‘‘जानामि, भन्ते’’ति. ‘‘वदेहि ताव न’’न्ति? अथ नं अत्तनो जानननियामेनेव वदन्तं ‘‘न उत्तरं एतं पटिगीतं, अहं ते पटिगीतं दस्सामि, आदाय नं गमिस्ससी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति. अथ नं सत्था, उत्तर, त्वं नागमाणविकाय गीतकाले –

‘‘छद्वाराधिप्पती राजा, रज्जमानो रज्जिस्सरो;

अरज्जं विरजो होति, रज्जं बालोति वुच्चती’’ति. –

इमं पटिगीतं गायेय्यासीति आह.

माणविकाय गीतस्स अत्थो – किंसु अधिप्पती राजाति किं अधिप्पति राजा नाम होति? किंसु राजा रज्जिस्सरोति कथं पन राजा रज्जिस्सरो नाम होति? कथंसु विरजो होतीति कथं नु खो सो राजा विरजो नाम होतीति?

पटिगीतस्स पन अत्थो – छद्वाराधिप्पती राजाति यो छन्नं द्वारानं अधिप्पति, एकद्वारेपि रूपादीहि अनभिभूतो, अयं राजा नाम. रज्जमानो रज्जिस्सरोति यो पन तेसु आरम्मणेसु रज्जति, सो रज्जमानो रज्जिस्सरो नाम. अरज्जन्ति अरज्जमानो पन विरजो नाम होति. रज्जन्ति रज्जमानो बालोति वुच्चतीति.

एवमस्स सत्था पटिगीतं दत्वा, उत्तर, तया इमस्मिं गीते गायिते इमस्स गीतस्स इमं पटिगीतं गायिस्सति –

‘‘केनस्सु वुय्हति बालो, कथं नुदति पण्डितो;

योगक्खेमी कथं होति, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.

अथस्स त्वं इदं पटिगीतं गायेय्यासि –

‘‘ओघेन वुय्हति बालो, योगा नुदति पण्डितो;

सब्बयोगविसंयुत्तो, योगक्खेमीति वुच्चती’’ति.

तस्सत्थो – ‘‘कामोघादिना चतुब्बिधेन ओघेन बालो वुय्हति, तं ओघं पण्डितो सम्मप्पधानसङ्खातेन योगेन नुदति. सो सब्बेहि कामयोगादीहि विसंयुत्तो योगक्खेमी नाम वुच्चती’’ति.

उत्तरो इमं पटिगीतं गण्हन्तोव सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सो सोतापन्नो हुत्वा तं गाथं आदाय गन्त्वा, ‘‘अम्भो, मया गीतपटिगीतं आहटं, ओकासं मे देथा’’ति वत्वा निरन्तरं ठितस्स महाजनस्स जण्णुना अक्कमन्तो अगमासि. नागमाणविका पितु फणे ठत्वा नच्चमाना ‘‘किंसु अधिप्पती राजा’’ति गीतं गायति? उत्तरो ‘‘छद्वाराधिप्पती राजा’’ति पटिगीतं गायि. पुन नागमाणविका ‘‘केनस्सु वुय्हती’’ति तस्स गीतं गायति? अथस्सा पटिगीतं गायन्तो उत्तरो ‘‘ओघेन वुय्हती’’ति इमं गाथमाह. नागराजा तं सुत्वाव बुद्धस्स उप्पन्नभावं ञत्वा ‘‘मया एकं बुद्धन्तरं एवरूपं पदं नाम न सुतपुब्बं, उप्पन्नो वत, भो, लोके बुद्धो’’ति तुट्ठमानसो नङ्गुट्ठेन उदकं पहरि, महावीचियो उट्ठहिंसु, उभो तीरानि भिज्जिंसु. इतो चितो च उसभमत्ते ठाने मनुस्सा उदके निमुज्जिंसु. सो एत्तकं महाजनं फणे ठपेत्वा उक्खिपित्वा थले पतिट्ठपेसि. सो उत्तरं उपसङ्कमित्वा ‘‘कहं, सामि, सत्था’’ति पुच्छि. ‘‘एकस्मिं रुक्खमूले निसिन्नो, महाराजा’’ति. सो ‘‘एहि, सामि, गच्छामा’’ति उत्तरेन सद्धिं अगमासि. महाजनोपि तेन सद्धिंयेव गतो. नागराजा गन्त्वा छब्बण्णरंसीनं अन्तरं पविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा रोदमानो अट्ठासि. अथ नं सत्था आह – ‘‘किं इदं, महाराजा’’ति? ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हादिसस्स बुद्धस्स सावको हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि समणधम्मं अकासिं, सोपि मं समणधम्मो निद्धारेतुं नासक्खि. अप्पमत्तकं एरकपत्तछिन्दनमत्तं निस्साय अहेतुकपटिसन्धिं गहेत्वा उरेन परिसक्कनट्ठाने निब्बत्तोस्मि, एकं बुद्धन्तरं नेव मनुस्सत्तं लभामि, न सद्धम्मस्सवनं, न तुम्हादिसस्स बुद्धस्स दस्सन’’न्ति सत्था तस्स कथं सुत्वा, ‘‘महाराज, मनुस्सत्तं नाम दुल्लभमेव, तथा सद्धम्मस्सवनं, तथा बुद्धुप्पादो, इदं किच्छेन कसिरेन लब्भती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

१८२. ‘‘किच्छो मनुस्सपटिलाभो, किच्छं मच्चान जीवितं;

किच्छं सद्धम्मस्सवनं, किच्छो बुद्धानमुप्पादो’’ति.

तस्सत्थो – महन्तेन हि वायामेन महन्तेन कुसलेन लद्धत्ता मनुस्सत्तपटिलाभो नाम किच्छो दुल्लभो. निरन्तरं कसिकम्मादीनि कत्वा जीवितवुत्तिं घटनतोपि परित्तट्ठायितायपि मच्चानं जीवितं किच्छं. अनेकेसुपि कप्पेसु धम्मदेसकस्स पुग्गलस्स दुल्लभताय सद्धम्मस्सवनम्पि किच्छं. महन्तेन वायामेन अभिनीहारस्स समिज्झनतो समिद्धाभिनीहारस्स च अनेकेहिपि कप्पकोटिसहस्सेहि दुल्लभुप्पादतो बुद्धानं उप्पादोपि किच्छोयेव, अतिविय दुल्लभोति.

देसनावसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. नागराजापि तंदिवसं सोतापत्तिफलं लभेय्य, तिरच्छानगतत्ता पन नालत्थ. सो येसु पटिसन्धिगहणतचजहनविस्सट्ठनिद्दोक्कमनसजातियामेथुनसेवनचुतिसङ्खातेसु पञ्चसु ठानेसु नागसरीरमेव गहेत्वा किलमन्ति, तेसु अकिलमनभावं पत्वा माणवरूपेनेव विचरितुं लभतीति.

एरकपत्तनागराजवत्थु ततियं.