१. मारधीतरवत्थु
यस्स जितन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था बोधिमण्डे विहरन्तो मारधीतरो आरब्भ कथेसि. देसनं पन सावत्थियं समुट्ठापेत्वा पुन कुरुरट्ठे मागण्डियब्राह्मणस्स कथेसि.
कुरुरट्ठे किर मागण्डियब्राह्मणस्स धीता मागण्डियायेव नाम अहोसि उत्तमरूपधरा. तं पत्थयमाना अनेकब्राह्मणमहासाला चेव खत्तियमहासाला च ‘‘धीतरं नो देतू’’ति मागण्डियस्स पहिणिंसु. सोपि ‘‘न तुम्हे मय्हं धीतु अनुच्छविका’’ति सब्बे पटिक्खिपतेव. अथेकदिवसं सत्था पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं मागण्डियब्राह्मणं दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति उपधारेन्तो ब्राह्मणस्स च ब्राह्मणिया च तिण्णं मग्गफलानं उपनिस्सयं अद्दस. ब्राह्मणोपि बहिगामे निबद्धं अग्गिं परिचरति. सत्था पातोव पत्तचीवरमादाय तं ठानं अगमासि. ब्राह्मणो सत्थु रूपसिरिं ओलोकेन्तो ‘‘इमस्मिं लोके इमिना सदिसो पुरिसो नाम नत्थि, अयं मय्हं धीतु अनुच्छविको, इमस्स मे धीतरं दस्सामा’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं आह – ‘‘समण, मम एका धीता अत्थि, अहं तस्सा अनुच्छविकं पुरिसं अपस्सन्तो तं न कस्सचि अदासिं, त्वं पनस्सा अनुच्छविको, अहं ते धीतरं पादपरिचारिकं कत्वा दातुकामो, याव नं आनेमि, ताव इधेव तिट्ठाही’’ति. सत्था तस्स कथं सुत्वा नेव अभिनन्दि, न पटिक्कोसि.
ब्राह्मणोपि गेहं गन्त्वा ब्राह्मणिं आह – ‘‘भोति, अज्ज मे धीतु अनुच्छविको पुरिसो दिट्ठो, तस्स नं दस्सामा’’ति धीतरं अलङ्कारापेत्वा आदाय ब्राह्मणिया सद्धिं तं ठानं अगमासि. महाजनोपि कुतूहलजातो निक्खमि. सत्था ब्राह्मणेन वुत्तट्ठाने अट्ठत्वा तत्थ पदचेतियं दस्सेत्वा अञ्ञस्मिं ठाने अट्ठासि. बुद्धानं किर पदचेतियं ‘‘इदं असुको नाम पस्सतू’’ति अधिट्ठहित्वा अक्कन्तट्ठानेयेव पञ्ञायति, सेसट्ठाने तं पस्सन्तो नाम नत्थि. ब्राह्मणो अत्तना सद्धिं गच्छमानाय ब्राह्मणिया ‘‘कहं सो’’ति पुट्ठो ‘‘इमस्मिं ठाने तिट्ठाहीति तं अवच’’न्ति ओलोकेन्तो पदवलञ्जं दिस्वा ‘‘इदमस्स पद’’न्ति दस्सेसि. सा लक्खणमन्तकुसलताय ‘‘न इदं, ब्राह्मण, कामभोगिनो पद’’न्ति वत्वा ब्राह्मणेन, ‘‘भोति, त्वं उदकपातिम्हि सुसुमारं पस्ससि, मया सो समणो दिट्ठो ‘धीतरं ते दस्सामी’ति वुत्तो, तेनापि अधिवासित’’न्ति वुत्ते, ‘‘ब्राह्मण, किञ्चापि त्वं एवं वदेसि, इदं पन निक्किलेसस्सेव पद’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘रत्तस्स हि उक्कुटिकं पदं भवे,
दुट्ठस्स होति सहसानुपीळितं;
मूळ्हस्स होति अवकड्ढितं पदं,
विवट्टच्छदस्स इदमीदिसं पद’’न्ति. (विसुद्धि. १.४५; अ. नि. अट्ठ. १.१.२६०-२६१; ध. प. अट्ठ. १.सामावतीवत्थु);
अथ नं ब्राह्मणो, ‘‘भोति, मा विरवि, तुण्हीभूताव एही’’ति गच्छन्तो सत्थारं दिस्वा ‘‘अयं सो पुरिसो’’ति तस्सा दस्सेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा, ‘‘समण, धीतरं ते दस्सामी’’ति आह. सत्था ‘‘न मे तव धीताय अत्थो’’ति अवत्वा, ‘‘ब्राह्मण, एकं ते कारणं कथेस्सामि, सुणिस्ससी’’ति वत्वा ‘‘कथेहि, भो समण, सुणिस्सामी’’ति वुत्ते अभिनिक्खमनतो पट्ठाय अतीतं आहरित्वा दस्सेसि.
तत्रायं सङ्खेपकथा – महासत्तो रज्जसिरिं पहाय कण्टकं आरुय्ह छन्नसहायो अभिनिक्खमन्तो नगरद्वारे ठितेन मारेन ‘‘सिद्धत्थ, निवत्त, इतो ते सत्तमे दिवसे चक्करतनं पातुभविस्सती’’ति वुत्ते, ‘‘अहमेतं, मार, जानामि, न मे तेनत्थो’’ति आह. अथ किमत्थाय निक्खमसीति? सब्बञ्ञुतञ्ञाणत्थायाति. ‘‘तेन हि सचे अज्जतो पट्ठाय कामवितक्कादीनं एकम्पि वितक्कं वितक्केस्ससि, जानिस्सामि ते कत्तब्ब’’न्ति आह. सो ततो पट्ठाय ओतारापेक्खो सत्त वस्सानि महासत्तं अनुबन्धि.
सत्थापि छब्बस्सानि दुक्करकारिकं चरित्वा पच्चत्तपुरिसकारं निस्साय बोधिमूले सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झित्वा विमुत्तिसुखं पटिसंवेदयमानो पञ्चमसत्ताहे अजपालनिग्रोधमूले निसीदि. तस्मिं समये मारो ‘‘अहं एत्तकं कालं अनुबन्धित्वा ओतारापेक्खोपि इमस्स किञ्चि खलितं नाद्दसं, अतिक्कन्तो इदानि एस मम विसय’’न्ति दोमनस्सप्पत्तो महामग्गे निसीदि. अथस्स तण्हा अरती रगाति इमा तिस्सो धीतरो ‘‘पिता नो न पञ्ञायति, कहं नु खो एतरही’’ति ओलोकयमाना तं तथा निसिन्नं दिस्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘कस्मा, तात, दुक्खी दुम्मनोसी’’ति पुच्छिंसु. सो तासं तमत्थं आरोचेसि. अथ नं ता आहंसु – ‘‘तात, मा चिन्तयि, मयं तं अत्तनो वसे कत्वा आनेस्सामा’’ति. ‘‘न सक्का अम्मा, एस केनचि वसे कातुन्ति. ‘‘तात, मयं इत्थियो नाम इदानेव नं रागपासादीहि बन्धित्वा आनेस्साम, तुम्हे मा चिन्तयित्था’’ति सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘पादे ते, समण, परिचारेमा’’ति आहंसु. सत्था नेव तासं वचनं मनसाकासि, न अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकेसि.
पुन मारधीतरो ‘‘उच्चावचा खो पुरिसानं अधिप्पाया, केसञ्चि कुमारिकासु पेमं होति, केसञ्चि पठमवये ठितासु, केसञ्चि मज्झिमवये ठितासु, केसञ्चि पच्छिमवये ठितासु, नानप्पकारेहि तं पलोभेस्सामा’’ति एकेका कुमारिकवण्णादिवसेन सतं सतं अत्तभावे अभिनिम्मिनित्वा कुमारियो, अविजाता, सकिं विजाता, दुविजाता, मज्झिमित्थियो, महल्लकित्थियो च हुत्वा छक्खत्तुं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘पादे ते, समण, परिचारेमा’’ति आहंसु. तम्पि भगवा न मनसाकासि यथा तं अनुत्तरे उपधिसङ्खये विमुत्तोति. अथ सत्था एत्तकेनपि ता अनुगच्छन्तियो ‘‘अपेथ, किं दिस्वा एवं वायमथ, एवरूपं नाम वीतरागानं पुरतो कातुं न वट्टति. तथागतस्स पन रागादयो पहीना. केन तं कारणेन अत्तनो वसं नेस्सथा’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१७९. ‘‘यस्स जितं नावजीयति,
जितं यस्स नोयाति कोचि लोके;
तं बुद्धमनन्तगोचरं,
अपदं केन पदेन नेस्सथ.
१८०. ‘‘यस्स जालिनी विसत्तिका,
तण्हा नत्थि कुहिञ्चि नेतवे;
तं बुद्धमनन्तगोचरं,
अपदं केन पदेन नेस्सथा’’ति.
तत्थ यस्स जितं नावजीयतीति यस्स सम्मासम्बुद्धस्स तेन तेन मग्गेन जितं रागादिकिलेसजातं पुन असमुदाचरणतो नावजीयति, दुज्जितं नाम न होति. नोयातीति न उय्याति, यस्स जितं किलेसजातं रागादीसु कोचि एको किलेसोपि लोके पच्छतो वत्ती नाम न होति, नानुबन्धतीति अत्थो. अनन्तगोचरन्ति अनन्तारम्मणस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स वसेन अपरियन्त गोचरं. केन पदेनाति यस्स हि रागपदादीसु एकपदम्पि अत्थि, तं तुम्हे तेन पदेन नेस्सथ. बुद्धस्स पन एकपदम्पि नत्थि, तं अपदं बुद्धं तुम्हे केन पदेन नेस्सथ.
दुतियगाथाय तण्हा नामेसा संसिब्बितपरियोनन्धनट्ठेन जालमस्सा अत्थीतिपि जालकारिकातिपि जालूपमातिपि जालिनी. रूपादीसु आरम्मणेसु विसत्तताय विसत्तमनताय विसाहरताय विसपुप्फताय विसफलताय विसपरिभोगताय विसत्तिका. सा एवरूपा तण्हा यस्स कुहिञ्चि भवे नेतुं नत्थि, तं तुम्हे अपदं बुद्धं केन पदेन नेस्सथाति अत्थो.
देसनावसाने बहूनं देवतानं धम्माभिसमयो अहोसि. मारधीतरोपि तत्थेव अन्तरधायिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा, ‘‘मागण्डिय, अहं पुब्बे इमा तिस्सो मारधीतरो अद्दसं सेम्हादीहि अपलिबुद्धेन सुवण्णक्खन्धसदिसेन अत्तभावेन समन्नागता, तदापि मेथुनस्मिं छन्दो नाहोसियेव. तव धीतु सरीरं द्वत्तिंसाकारकुणपपरिपूरं बहिविचित्तो विय असुचिघटो. सचे हि मम पादो असुचिमक्खितो भवेय्य, अयञ्च उम्मारट्ठाने तिट्ठेय्य, तथापिस्सा सरीरे अहं पादे न फुसेय्य’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘दिस्वान तण्हं अरतिं रगञ्च,
नाहोसि छन्दो अपि मेथुनस्मिं;
किमेविदं मुत्तकरीसपुण्णं,
पादापि नं सम्फुसितुं न इच्छे’’ति. (सु. नि. ८४१; महानि. ७०);
देसनावसाने उभोपि जयम्पतिका अनागामिफले पतिट्ठहिंसूति.
मारधीतरवत्थु पठमं.