९. चिञ्चमाणविकावत्थु

एकं धम्मन्ति धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो चिञ्चमाणविकं आरब्भ कथेसि.

पठमबोधियञ्हि दसबलस्स पुथुभूतेसु सावकेसु अप्पमाणेसु देवमनुस्सेसु अरियभूमिं ओक्कन्तेसु पत्थटे गुणसमुदये महालाभसक्कारो उदपादि. तित्थिया सूरियुग्गमने खज्जोपनकसदिसा अहेसुं हतलाभसक्कारा. ते अन्तरवीथियं ठत्वा ‘‘किं समणो गोतमोव बुद्धो, मयम्पि बुद्धा, किं तस्सेव दिन्नं महप्फलं, अम्हाकम्पि दिन्नं महप्फलमेव, अम्हाकम्पि देथ सक्करोथा’’ति एवं मनुस्से विञ्ञापेन्तापि लाभसक्कारं अलभित्वा रहो सन्निपतित्वा ‘‘केन नु खो उपायेन समणस्स गोतमस्स मनुस्सानं अन्तरे अवण्णं उप्पादेत्वा लाभसक्कारं नासेय्यामा’’ति चिन्तयिंसु.

तदा सावत्थियं चिञ्चमाणविका नामेका परिब्बाजिका उत्तमरूपधरा सोभग्गप्पत्ता देवच्छरा विय. अस्सा सरीरतो रस्मियो निच्छरन्ति. अथेको खरमन्ती एवमाह – ‘‘चिञ्चमाणविकं पटिच्च समणस्स गोतमस्स अवण्णं उप्पादेत्वा लाभसक्कारं नासेस्सामा’’ति. ते ‘‘अत्थेको उपायो’’ति सम्पटिच्छिंसु. अथ सा तित्थियारामं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि, तित्थिया ताय सद्धिं न कथेसुं. सा ‘‘को नु खो मे दोसो’’ति यावततियं ‘‘वन्दामि, अय्या’’ति वत्वा, ‘‘अय्या, को नु खो मे दोसो, किं मया सद्धिं न कथेथा’’ति आह. ‘‘भगिनि, समणं गोतमं अम्हे विहेठयन्तं हतलाभसक्कारे कत्वा विचरन्तं न जानासी’’ति? ‘‘न जानामि, अय्या, किं पनेत्थ मया कत्तब्ब’’न्ति. ‘‘सचे त्वं, भगिनि, अम्हाकं सुखमिच्छसि, अत्तानं पटिच्च समणस्स गोतमस्स अवण्णं उप्पादेत्वा लाभसक्कारं नासेही’’ति.

सा ‘‘साधु, अय्या, मय्हंवेसो भारो, मा चिन्तयित्था’’ति वत्वा पक्कमित्वा इत्थिमायासु कुसलताय ततो पट्ठाय सावत्थिवासीनं धम्मकथं सुत्वा जेतवना निक्खमनसमये इन्दगोपकवण्णं पटं पारुपित्वा गन्धमालादिहत्था जेतवनाभिमुखी गच्छति. ‘‘इमाय वेलाय कुहिं गच्छसी’’ति वुत्ते, ‘‘किं तुम्हाकं मम गमनट्ठानेना’’ति वत्वा जेतवनसमीपे तित्थियारामे वसित्वा पातोव ‘‘अग्गवन्दनं वन्दिस्सामा’’ति नगरा निक्खमन्ते उपासकजने जेतवनस्स अन्तोवुट्ठा विय हुत्वा नगरं पविसति. ‘‘कुहिं वुट्ठासी’’ति वुत्ते, ‘‘किं तुम्हाकं मम वुट्ठट्ठानेना’’ति वत्वा मासद्धमासच्चयेन पुच्छियमाना जेतवने समणेन गोतमेन सद्धिं एकगन्धकुटिया वुट्ठाम्हीति. पुथुज्जनानं ‘‘सच्चं नु खो एतं, नो’’ति कङ्खं उप्पादेत्वा तेमासचतुमासच्चयेन पिलोतिकाहि उदरं वेठेत्वा गब्भिनिवण्णं दस्सेत्वा उपरि रत्तपटं पारुपित्वा ‘‘समणं गोतमं पटिच्च गब्भो उप्पन्नो’’ति अन्धबाले सद्दहापेत्वा अट्ठनवमासच्चयेन उदरे दारुमण्डलिकं बन्धित्वा उपरि पटं पारुपित्वा हत्थपादपिट्ठियो गोहनुकेन कोट्टापेत्वा उस्सदे दस्सेत्वा किलन्तिन्द्रिया हुत्वा सायन्हसमये तथागते अलङ्कतधम्मासने निसीदित्वा धम्मं देसेन्ते धम्मसभं गन्त्वा तथागतस्स पुरतो ठत्वा, ‘‘महासमण, महाजनस्स ताव धम्मं देसेसि, मधुरो ते सद्दो, सम्फुसितं दन्तावरणं. अहं पन तं पटिच्च गब्भं लभित्वा परिपुण्णगब्भा जाता, नेव मे सूतिघरं जानासि, सप्पितेलादीनि सयं अकरोन्तो उपट्ठाकानम्पि अञ्ञतरं कोसलराजानं वा अनाथपिण्डिकं वा विसाखं उपासिकं वा ‘इमिस्सा चिञ्चमाणविकाय कत्तब्बयुत्तकं करोही’ति न वदेसि, अभिरमितुंयेव जानासि, गब्भपरिहारं न जानासी’’ति गूथपिण्डं गहेत्वा चन्दमण्डलं दूसेतुं वायमन्ती विय परिसमज्झे तथागतं अक्कोसि. तथागतो धम्मकथं ठपेत्वा सीहो विय अभिनदन्तो, ‘‘भगिनि, तया कथितस्स तथभावं वा वितथभावं वा अहमेव च त्वञ्च जानामा’’ति आह. ‘‘आम, महासमण, तया च मया च ञातभावेनेतं जात’’न्ति.

तस्मिं खणे सक्कस्स आसनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो आवज्जमानो ‘‘चिञ्चमाणविका तथागतं अभूतेन अक्कोसती’’ति ञत्वा ‘‘इदं वत्थुं सोधेस्सामी’’ति चतूहि देवपुत्तेहि सद्धिं आगमि. देवपुत्ता मूसिकपोतका हुत्वा दारुमण्डलिकस्स बन्धनरज्जुके एकप्पहारेनेव छिन्दिंसु, पारुतपटं वातो उक्खिपि, दारुमण्डलिकं पतमानं तस्सा पादपिट्ठियं पति, उभो अग्गपादा छिज्जिंसु. मनुस्सा ‘‘धी काळकण्णि, सम्मासम्बुद्धं अक्कोसी’’ति सीसे खेळं पातेत्वा लेड्डुदण्डादिहत्ता जेतवना नीहरिंसु. अथस्सा तथागतस्स चक्खुपथं अतिक्कन्तकाले महापथवी भिज्जित्वा विवरमदासि, अवीचितो अग्गिजाला उट्ठहि. सा कुलदत्तियं कम्बलं पारुपमाना विय गन्त्वा अवीचिम्हि निब्बत्ति. अञ्ञतित्थियानं लाभसक्कारो परिहायि, दसबलस्स भिय्योसोमत्ताय वड्ढि. पुनदिवसे धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं, ‘‘आवुसो, चिञ्चमाणविका एवं उळारगुणं अग्गदक्खिणेय्यं सम्मासम्बुद्धं अभूतेन अक्कोसित्वा महाविनासं पत्ता’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि एसा मं अभूतेन अक्कोसित्वा विनासं पत्तायेवा’’ति वत्वा –

‘‘नादट्ठा परतो दोसं, अणुं थूलानि सब्बसो;

इस्सरो पणये दण्डं, सामं अप्पटिवेक्खिया’’ति. –

इमं द्वादसनिपाते महापदुमजातकं (जा. १.१२.१०६) वित्थारेत्वा कथेसि –

तदा किरेसा महापदुमकुमारस्स बोधिसत्तस्स मातु सपत्ती रञ्ञो अग्गमहेसी हुत्वा महासत्तं असद्धम्मेन निमन्तेत्वा तस्स मनं अलभित्वा अत्तनाव अत्तनि विप्पकारं कत्वा गिलानालयं दस्सेत्वा ‘‘तव पुत्तो मं अनिच्छन्तिं इमं विप्पकारं पापेसी’’ति रञ्ञो आरोचेसि. राजा कुद्धो महासत्तं चोरपपाते खिपि. अथ नं पब्बतकुच्छियं अधिवत्था देवता पटिग्गहेत्वा नागराजस्स फणगब्भे पतिट्ठपेसि. नागराजा तं नागभवनं नेत्वा उपड्ढरज्जेन सम्मानेसि. सो तत्थ संवच्छरं वसित्वा पब्बजितुकामो हिमवन्तप्पदेसं पत्वा पब्बजित्वा झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेसि. अथ नं एको वनचरको दिस्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा तस्स सन्तिकं गन्त्वा कतपटिसन्थारो सब्बं तं पवत्तिं ञत्वा महासत्तं रज्जेन निमन्तेत्वा तेन ‘‘मय्हं रज्जेन किच्चं नत्थि, त्वं पन दस राजधम्मे अकोपेत्वा अगतिगमनं पहाय धम्मेन रज्जं कारेही’’ति ओवदितो उट्ठायासना रोदित्वा नगरं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अमच्चे पुच्छि – ‘‘अहं कं निस्साय एवं आचारसम्पन्नेन पुत्तेन वियोगं पत्तो’’ति? ‘‘अग्गमहेसिं निस्साय, देवा’’ति. राजा तं उद्धंपादं गहेत्वा चोरपपाते खिपापेत्वा नगरं पविसित्वा धम्मेन रज्जं कारेसि. तदा महापदुमकुमारो सत्था अहोसि, मातु सपत्ती चिञ्चमाणविकाति.

सत्था इममत्थं पकासेत्वा, ‘‘भिक्खवे, एकं धम्मञ्हि सच्चवचनं पहाय मुसावादे पतिट्ठितानं विस्सट्ठपरलोकानं अकत्तब्बपापकम्मं नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१७६. ‘‘एकं धम्मं अतीतस्स, मुसावादिस्स जन्तुनो;

वितिण्णपरलोकस्स, नत्थि पापं अकारिय’’न्ति.

तत्थ एकं धम्मन्ति सच्चं. मुसावादिस्साति यस्स दससु वचनेसु एकम्पि सच्चं नत्थि, एवरूपस्स मुसावादिनो. वितिण्णपरलोकस्साति विस्सट्ठपरलोकस्स. एवरूपो हि मनुस्ससम्पत्तिं देवसम्पत्तिं अवसाने निब्बानसम्पत्तिन्ति इमा तिस्सोपि सम्पत्तियो न पस्सति. नत्थि पापन्ति तस्स एवरूपस्स इदं नाम पापं अकत्तब्बन्ति नत्थि.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

चिञ्चमाणविकावत्थु नवमं.