१०. असदिसदानवत्थु

न वे कदरियाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो असदिसदानं आरब्भ कथेसि.

एकस्मिञ्हि समये सत्था चारिकं चरित्वा पञ्चसतभिक्खुपरिवारो जेतवनं पाविसि. राजा विहारं गन्त्वा सत्थारं निमन्तेत्वा पुनदिवसे आगन्तुकदानं सज्जेत्वा ‘‘दानं मे पस्सन्तू’’ति नागरे पक्कोसि. नागरा आगन्त्वा रञ्ञो दानं दिस्वा पुनदिवसे सत्थारं निमन्तेत्वा दानं सज्जेत्वा ‘‘अम्हाकम्पि दानं, देवो, पस्सतू’’ति रञ्ञो पहिणिंसु. राजा तेसं दानं दिस्वा ‘‘इमेहि मम दानतो उत्तरितरं कतं, पुन दानं करिस्सामी’’ति पुनदिवसेपि दानं सज्जेसि. नागरापि तं दिस्वा पुनदिवसे सज्जयिंसु. एवं नेव राजा नागरे पराजेतुं सक्कोति, न नागरा राजानं. अथ छट्ठे वारे नागरा सतगुणं सहस्सगुणं वड्ढेत्वा यथा न सक्का होति ‘‘इदं नाम इमेसं दाने नत्थी’’ति वत्तुं, एवं दानं सज्जयिंसु. राजा तं दिस्वा ‘‘सचाहं इमेसं दानतो उत्तरितरं कातुं न सक्खिस्सामि, किं मे जीवितेना’’ति उपायं चिन्तेन्तो निपज्जि. अथ नं मल्लिका देवी उपसङ्कमित्वा, ‘‘कस्मा, महाराज, एवं निपन्नोसि, केन ते इन्द्रियानि किलन्तानि विया’’ति पुच्छि. राजा आह – ‘‘न दानि त्वं, देवि, जानासी’’ति. ‘‘न जानामि, देवा’’ति. सो तस्सा तमत्थं आरोचेसि.

अथ नं मल्लिका आह – ‘‘देव, मा चिन्तयि, कहं तया पथविस्सरो राजा नागरेहि पराजियमानो दिट्ठपुब्बो वा सुतपुब्बो वा, अहं ते दानं संविदहिस्सामी’’ति. इतिस्स असदिसदानं संविदहितुकामताय एवं वत्वा, महाराज, सालकल्याणिपदरेहि पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अन्तो आवट्टे निसीदनमण्डपं कारेहि, सेसा बहिआवट्टे निसीदिस्सन्ति. पञ्च सेतच्छत्तसतानि कारेहि, तानि गहेत्वा पञ्चसता हत्थी पञ्चन्नं भिक्खुसतानं मत्थके धारयमाना ठस्सन्ति. अट्ठ वा दस वा रत्तसुवण्णनावायो कारेहि, ता मण्डपमज्झे भविस्सन्ति. द्विन्नं द्विन्नं भिक्खूनं अन्तरे एकेका खत्तियधीता निसीदित्वा गन्धे पिसिस्सति, एकेका खत्तियधीता बीजनं आदाय द्वे द्वे भिक्खू बीजमाना ठस्सति, सेसा खत्तियधीतरो पिसे पिसे गन्धे हरित्वा सुवण्णनावासु पक्खिपिस्सन्ति, तासु एकच्चा खत्तियधीतरो नीलुप्पलकलापे गहेत्वा सुवण्णनावासु पक्खित्तगन्धे आलोळेत्वा वासं गाहापेस्सन्ति. नागरानञ्हिनेव खत्तियधीतरो अत्थि, न सेतच्छत्तानि, न हत्थिनो च. इमेहि कारणेहि नागरा पराजिस्सन्ति, एवं करोहि, महाराजाति. राजा ‘‘साधु, देवि, कल्याणं ते कथित’’न्ति ताय कथितनियामेन सब्बं कारेसि. एकस्स पन भिक्खुनो एको हत्थि नप्पहोसि. अथ राजा मल्लिकं आह – ‘‘भद्दे, एकस्स भिक्खुनो एको हत्थि नप्पहोति, किं करिस्सामा’’ति. ‘‘किं, देव, पञ्च हत्थिसतानि नत्थी’’ति? ‘‘अत्थि, देवि, अवसेसा दुट्ठहत्थिनो, ते भिक्खू दिस्वाव वेरम्भवाता विय चण्डा होन्ती’’ति. ‘‘देव, अहं एकस्स दुट्ठहत्थिपोतकस्स छत्तं गहेत्वा तिट्ठनट्ठानं जानामी’’ति. ‘‘कत्थ नं ठपेस्सामा’’ति? ‘‘अय्यस्स अङ्गुलिमालस्स सन्तिके’’ति. राजा तथा कारेसि. हत्थिपोतको वालधिं अन्तरसत्थिम्हि पक्खिपित्वा उभो कण्णे पातेत्वा अक्खीनि निमिलेत्वा अट्ठासि. महाजनो ‘‘एवरूपस्स नाम चण्डहत्थिनो अयमाकारो’’ति हत्थिमेव ओलोकेसि.

राजा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, यं इमस्मिं दानग्गे कप्पियभण्डं वा अकप्पियभण्डं वा, सब्बं तं तुम्हाकमेव दम्मी’’ति आह. तस्मिं पन दाने एकदिवसेनेव परिच्चत्तं चुद्दसकोटिधनं होति. सत्थु पन सेतच्छत्तं निसीदनपल्लङ्को आधारको पादपीठिकाति चत्तारि अनग्घानेव. पुन एवरूपं कत्वा बुद्धानं दानं नाम दातुं समत्थो नाहोसि, तेनेव तं ‘‘असदिसदान’’न्ति पञ्ञायि. तं किर सब्बबुद्धानं एकवारं होतियेव, सब्बेसं पन इत्थीयेव संविदहति. रञ्ञो पन काळो च जुण्हो चाति द्वे अमच्चा अहेसुं. तेसु काळो चिन्तेसि – ‘‘अहो राजकुलस्स परिहानि, एकदिवसेनेव चुद्दसकोटिधनं खयं गच्छति, इमे इमं दानं भुञ्जित्वा गन्त्वा निपन्ना निद्दायिस्सन्ति, अहो नट्ठं राजकुल’’न्ति. जुण्हो चिन्तेसि – ‘‘अहो रञ्ञो दानं सुदिन्नं. न हि सक्का राजभावे अट्ठितेन एवरूपं दानं दातुं, सब्बसत्तानं पत्तिं अदेन्तो नाम नत्थि, अहं पनिदं दानं अनुमोदामी’’ति.

सत्थु भत्तकिच्चावसाने राजा अनुमोदनत्थाय पत्तं गण्हि. सत्था चिन्तेसि – ‘‘रञ्ञा महोघं पवत्तेन्तेन विय महादानं दिन्नं, असक्खि नु खो महाजनो चित्तं पसादेतुं, उदाहु नो’’ति. सो तेसं अमच्चानं चित्ताचारं ञत्वा ‘‘सचे रञ्ञो दानानुच्छविकं अनुमोदनं करिस्सामि, काळस्स मुद्धा सत्तधा फलिस्सति, जुण्हो सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्सती’’ति ञत्वा काळे अनुकम्पं पटिच्च एवरूपं दानं दत्वा ठितस्स रञ्ञो चतुप्पदिकं गाथमेव वत्वा उट्ठायासना विहारं गतो. भिक्खू अङ्गुलिमालं पुच्छिंसु – ‘‘न किं नु खो, आवुसो, दुट्ठहत्थिं छत्तं धारेत्वा ठितं दिस्वा भायी’’ति? ‘‘न भायिं, आवुसो’’ति. ते सत्थारं उपसङ्कमित्वा आहंसु – ‘‘अङ्गुलिमालो, भन्ते, अञ्ञं ब्याकरोसी’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, अङ्गुलिमालो भायति. खीणासवउसभानञ्हि अन्तरे जेट्ठकउसभा मम पुत्तसदिसा भिक्खू न भायन्ती’’ति वत्वा ब्राह्मणवग्गे इमं गाथमाह –

‘‘उसभं पवरं वीरं, महेसिं विजिताविनं;

अनेजं न्हातकं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४२२; सु. नि. ६५१);

राजापि दोमनस्सप्पत्तो ‘‘एवरूपाय नाम परिसाय दानं दत्वा ठितस्स मय्हं अनुच्छविकं अनुमोदनं अकत्वा गाथमेव वत्वा सत्था उट्ठायासना गतो. मया सत्थु अनुच्छविकं दानं अकत्वा अननुच्छविकं कतं भविस्सति, कप्पियभण्डं अदत्वा अकप्पियभण्डं वा दिन्नं भविस्सति, सत्थारा मे कुपितेन भवितब्बं. एवञ्हि असदिसदानं नाम, दानानुरूपं अनुमोदनं कातुं वट्टती’’ति विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एतदवोच – ‘‘किं नु खो मे, भन्ते, दातब्बयुत्तकं दानं न दिन्नं, उदाहु दानानुरूपं कप्पियभण्डं अदत्वा अकप्पियभण्डमेव दिन्न’’न्ति. ‘‘किमेतं, महाराजा’’ति? ‘‘न मे तुम्हेहि दानानुच्छविका अनुमोदना कता’’ति? ‘‘महाराज, अनुच्छविकमेव ते दानं दिन्नं. एतञ्हि असदिसदानं नाम, एकस्स बुद्धस्स एकवारमेव सक्का दातुं, पुन एवरूपं नाम दानं दुद्दद’’न्ति. ‘‘अथ कस्मा, भन्ते, मे दानानुरूपं अनुमोदनं न करित्था’’ति? ‘‘परिसाय असुद्धत्ता, महाराजा’’ति. ‘‘को नु खो, भन्ते, परिसाय दोसो’’ति? अथस्स सत्था द्विन्नम्पि अमच्चानं चित्ताचारं आरोचेत्वा काळे अनुकम्पं पटिच्च अनुमोदनाय अकतभावं आचिक्खि. राजा ‘‘सच्चं किर ते, काळ, एवं चिन्तित’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘तव सन्तकं अग्गहेत्वा मम पुत्तदारेहि सद्धिं मयि अत्तनो सन्तकं देन्ते तुय्हं का पीळा. गच्छ, भो, यं ते मया दिन्नं, तं दिन्नमेव होतु, रट्ठतो पन मे निक्खमा’’ति तं रट्ठा नीहरित्वा जुण्हं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर ते एवं चिन्तित’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते, ‘‘साधु, मातुल, पसन्नोस्मि, त्वं मम परिजनं गहेत्वा मया दिन्ननियामेनेव सत्त दिवसानि दानं देही’’ति सत्ताहं रज्जं निय्यादेत्वा सत्थारं आह – ‘‘पस्सथ, भन्ते, बालस्स करणं, मया एवं दिन्नदाने पहारमदासी’’ति. सत्था ‘‘आम, महाराज, बाला नाम परस्स दानं अनभिनन्दित्वा दुग्गतिपरायणा होन्ति, धीरा पन परेसम्पि दानं अनुमोदित्वा सग्गपरायणा एव होन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१७७. ‘‘न वे कदरिया देवलोकं वजन्ति, बाला हवे नप्पसंसन्ति दानं;

धीरो च दानं अनुमोदमानो, तेनेव सो होति सुखी परत्था’’ति.

तत्थ कदरियाति थद्धमच्छरिनो. बालाति इधलोकपरलोकं अजाननका. धीरोति पण्डितो. सुखी परत्थाति तेनेव सो दानानुमोदनपुञ्ञेन परलोके दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमानो सुखी होतीति.

देसनावसाने जुण्हो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि सात्थिका धम्मदेसना अहोसि, जुण्होपि सोतापन्नो हुत्वा सत्ताहं रञ्ञा दिन्ननियामेनेव दानं अदासीति.

असदिसदानवत्थु दसमं.