१. दहरभिक्खुवत्थु
हीनं धम्मन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं दहरभिक्खुं आरब्भ कथेसि.
अञ्ञतरो किर थेरो दहरभिक्खुना सद्धिं पातोव विसाखाय गेहं अगमासि. विसाखाय गेहे पञ्चसतानं भिक्खूनं धुवयागु निच्चपञ्ञत्ता होति. थेरो तत्थ यागुं पिवित्वा दहरभिक्खुं निसीदापेत्वा सयं अञ्ञं गेहं अगमासि. तेन च समयेन विसाखाय पुत्तस्स धीता अय्यिकाय ठाने ठत्वा भिक्खूनं वेय्यावच्चं करोति. सा तस्स दहरस्स उदकं परिस्सावेन्ती चाटियं अत्तनो मुखनिमित्तं दिस्वा हसि, दहरोपि तं ओलोकेत्वा हसि. सा तं हसमानं दिस्वा ‘‘छिन्नसीसो हसती’’ति आह. अथ नं दहरो ‘‘त्वं छिन्नसीसा, मातापितरोपि ते छिन्नसीसा’’ति अक्कोसि. सा रोदमाना महानसे अय्यिकाय सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं इदं, अम्मा’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि. सा दहरस्स सन्तिकं आगन्त्वा, ‘‘भन्ते, मा कुज्झि, न एतं छिन्नकेसनखस्स छिन्ननिवासनपारुपनस्स मज्झे छिन्नकपालं आदाय भिक्खाय चरन्तस्स अय्यस्स अगरुक’’न्ति आह. दहरो आम, उपासिके, त्वं मम छिन्नकेसादिभावं जानासि, इमिस्सा मं ‘‘छिन्नसीसो’’ति कत्वा अक्कोसितुं वट्टिस्सतीति. विसाखा नेव दहरं सञ्ञापेतुं असक्खि, नपि दारिकं. तस्मिं खणे थेरो आगन्त्वा ‘‘किमिदं उपासिके’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा दहरं ओवदन्तो आह – ‘‘अपेहि, आवुसो, नायं छिन्नकेसनखवत्थस्स मज्झे छिन्नकपालं आदाय भिक्खाय चरन्तस्स अक्कोसो, तुण्ही होही’’ति. आम, भन्ते, किं तुम्हे अत्तनो उपट्ठायिकं अतज्जेत्वा मं तज्जेथ, मं ‘‘छिन्नसीसो’’ति अक्कोसितुं वट्टिस्सतीति. तस्मिं खणे सत्था आगन्त्वा ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छि. विसाखा आदितो पट्ठाय तं पवत्तिं आरोचेसि. सत्था तस्स दहरस्स सोतापत्तिफलूपनिस्सयं दिस्वा ‘‘मया इमं दहरं अनुवत्तितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा विसाखं आह – ‘‘किं पन विसाखे तव दारिकाय छिन्नकेसादिमत्तकेनेव मम सावके छिन्नसीसे कत्वा अक्कोसितुं वट्टती’’ति? दहरो तावदेव उट्ठाय अञ्जलिं पग्गहेत्वा, ‘‘भन्ते, एतं पञ्हं तुम्हेव सुट्ठु जानाथ, अम्हाकं उपज्झायो च उपासिका च सुट्ठु न जानन्ती’’ति आह. सत्था दहरस्स अत्तनो अनुकुलभावं ञत्वा ‘‘कामगुणं आरब्भ हसनभावो नाम हीनो धम्मो, हीनञ्च नाम धम्मं सेवितुं पमादेन सद्धिं संवसितुं न वट्टती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१६७. ‘‘हीनं धम्मं न सेवेय्य, पमादेन न संवसे;
मिच्छादिट्ठिं न सेवेय्य, न सिया लोकवड्ढनो’’ति.
तत्थ हीनं धम्मन्ति पञ्चकामगुणं धम्मं. सो हि हीनो धम्मो न अन्तमसो ओट्ठगोणादीहिपि पटिसेवितब्बो. हीनेसु च निरयादीसु ठानेसु निब्बत्तापेतीति हीनो नाम, तं न सेवेय्य. पमादेनाति सतिवोस्सग्गलक्खणेन पमादेनापि न संवसे. न सेवेय्याति मिच्छादिट्ठिम्पि न गण्हेय्य. लोकवड्ढनोति यो हि एवं करोति, सो लोकवड्ढनो नाम होति. तस्मा एवं अकरणेन न सिया लोकवड्ढनोति.
देसनावसाने सो दहरो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
दहरभिक्खुवत्थु पठमं.