६. मल्लिकादेवीवत्थु
जीरन्ति वेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो मल्लिकं देविं आरब्भ कथेसि.
सा किर एकदिवसं न्हानकोट्ठकं पविट्ठा मुखं धोवित्वा ओनतसरीरा जङ्घं धोवितुं आरभि. ताय च सद्धिंयेव पविट्ठो एको वल्लभसुनखो अत्थि. सो तं तथा ओनतं दिस्वा असद्धम्मसन्थवं कातुं आरभि. सा फस्सं सादियन्ती अट्ठासि. राजापि उपरिपासादे वातपानेन ओलोकेन्तो तं दिस्वा ततो आगतकाले ‘‘नस्स, वसलि, कस्मा एवरूपमकासी’’ति आह. किं मया कतं, देवाति. सुनखेन सद्धिं सन्थवोति. नत्थेतं, देवाति. मया सामं दिट्ठं, नाहं तव सद्दहिस्सामि, नस्स, वसलीति. ‘‘महाराज, यो कोचि इमं कोट्ठकं पविट्ठो इमिना वातपानेन ओलोकेन्तस्स एकोव द्विधा पञ्ञायती’’ति अभूतं कथेसि. देव, सचे मे सद्दहसि, एतं कोट्ठकं पविस, अहं तं इमिना वातपानेन ओलोकेस्सामीति. राजा मूळ्हधातुको तस्सा वचनं सद्दहित्वा कोट्ठकं पाविसि. सापि खो देवी वातपाने ठत्वा ओलोकेन्ती ‘‘अन्धबाल, महाराज, किं नामेतं, अजिकाय सद्धिं सन्थवं करोसी’’ति आह. ‘‘नाहं, भद्दे, एवरूपं करोमी’’ति च वुत्तेपि ‘‘मया सामं दिट्ठं, नाहं तव सद्दहिस्सामी’’ति आह.
तं सुत्वा राजा ‘‘अद्धा इमं कोट्ठकं पविट्ठो एकोव द्विधा पञ्ञायती’’ति सद्दहि. मल्लिका चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा अन्धबालताय मया वञ्चितो, पापं मे कतं, अयञ्च मे अभूतेन अब्भाचिक्खितो, इदं मे कम्मं सत्थापि जानिस्सति, द्वे अग्गसावकापि असीति महासावकापि जानिस्सन्ति, अहो वत मे भारियं कम्मं कत’’न्ति. अयं किर रञ्ञो असदिसदाने सहायिका अहोसि. तत्थ च एकदिवसं कतपरिच्चागो धनस्स चुद्दसकोटिअग्घनको अहोसि. तथागतस्स सेतच्छत्तं निसीदनपल्लङ्को आधारको पादपीठन्ति इमानि पन चत्तारि अनग्घानेव अहेसुं. सा मरणकाले एवरूपं महापरिच्चागं नानुस्सरित्वा तदेव पापकम्मं अनुस्सरन्ती कालं कत्वा अवीचिम्हि निब्बत्ति. रञ्ञो पन सा अतिविय पिया अहोसि. सो बलवसोकाभिभूतो तस्सा सरीरकिच्चं कारेत्वा ‘‘निब्बत्तट्ठानमस्सा पुच्छिस्सामी’’ति सत्थु सन्तिकं अगमासि. सत्था यथा सो आगतकारणं न सरति, तथा अकासि. सो सत्थु सन्तिके सारणीयधम्मकथं सुत्वा गेहं पविट्ठकाले सरित्वा ‘‘अहं भणे मल्लिकाय निब्बत्तट्ठानं पुच्छिस्सामीति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पमुट्ठो, स्वे पुन पुच्छिस्सामी’’ति पुनदिवसेपि अगमासि. सत्थापि पटिपाटिया सत्त दिवसानि यथा सो न सरति, तथा अकासि. सापि सत्ताहमेव निरये पच्चित्वा अट्ठमे दिवसे ततो चुता तुसितभवने निब्बत्ति. कस्मा पनस्स सत्था असरणभावं अकासीति? सा किर तस्स अतिविय पिया अहोसि मनापा, तस्मा तस्सा निरये निब्बत्तभावं सुत्वा ‘‘सचे एवरूपा सद्धासम्पन्ना निरये निब्बत्ता, दानं दत्वा किं करिस्सामी’’ति मिच्छादिट्ठिं गहेत्वा पञ्चन्नं भिक्खुसतानं गेहे पवत्तं निच्चभत्तं हरापेत्वा निरये निब्बत्तेय्य, तेनस्स सत्था सत्ताहं असरणभावं कत्वा अट्ठमे दिवसे पिण्डाय चरन्तो सयमेव राजकुलद्वारं अगमासि.
राजा ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा निक्खमित्वा पत्तं आदाय पासादं अभिरुहितुं आरभि. सत्था पन रथसालाय निसीदितुं आकारं दस्सेसि. राजा सत्थारं तत्थेव निसीदापेत्वा यागुखज्जकेन पटिमानेत्वा वन्दित्वा निसिन्नोव अहं, भन्ते, मल्लिकाय देविया निब्बत्तट्ठानं पुच्छिस्सामीति गन्त्वा पमुट्ठो, कत्थ नु खो सा, भन्ते, निब्बत्ताति. तुसितभवने, महाराजाति, भन्ते, ताय तुसितभवने अनिब्बत्तन्तिया को अञ्ञो निब्बत्तिस्सति, भन्ते, नत्थि ताय सदिसा इत्थी. तस्सा हि निसिन्नट्ठानादीसु ‘‘स्वे तथागतस्स इदं दस्सामि, इदं करिस्सामी’’ति दानसंविधानं ठपेत्वा अञ्ञं किच्चमेव नत्थि, भन्ते, तस्सा परलोकं गतकालतो पट्ठाय सरीरं मे न वहतीति. अथ नं सत्था ‘‘मा चिन्तयि, महाराज, सब्बेसं धुवधम्मो अय’’न्ति वत्वा ‘‘अयं, महाराज, रथो कस्सा’’ति पुच्छि. तं सुत्वा राजा सिरस्मिं अञ्जलिं पतिट्ठापेत्वा ‘‘पितामहस्स मे, भन्ते’’ति आह. ‘‘अयं कस्सा’’ति? ‘‘पितु मे, भन्ते’’ति. ‘‘अयं पन रथो कस्सा’’ति? ‘‘मम, भन्ते’’ति. एवं वुत्ते सत्था, ‘‘महाराज, तव पितामहस्स रथो तेनेवाकारेन तव पितु रथं न पापुणि, तव पितु रथो तव रथं न पापुणि, एवरूपस्स नाम कट्ठकलिङ्गरस्सापि जरा आगच्छति, किमङ्गं पन अत्तभावस्स. महाराज, सप्पुरिसधम्मस्सेव हि जरा नत्थि, सत्ता पन अजीरका नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१५१. ‘‘जीरन्ति वे राजरथा सुचित्ता,
अथो सरीरम्पि जरं उपेति;
सतञ्च धम्मो न जरं उपेति,
सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ती’’ति.
तत्थ वेति निपातो. सुचित्ताति सत्तहि रतनेहि अपरेहि च रथालङ्कारेहि सुट्ठु चित्तिता राजूनं रथापि जीरन्ति. सरीरम्पीति न केवलं रथा एव, इदं सुप्पटिजग्गितं सरीरम्पि खण्डिच्चादीनि पापुणन्तं जरं उपेति. सतञ्चाति बुद्धादीनं पन सन्तानं नवविधो लोकुत्तरधम्मो च किञ्चि उपघातं न उपेतीति न जरं उपेति नाम. पवेदयन्तीति एवं सन्तो बुद्धादयो सब्भि पण्डितेहि सद्धिं कथेन्तीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
मल्लिकादेवीवत्थु छट्ठं.