५. जनपदकल्याणी रूपनन्दाथेरीवत्थु
अट्ठीनं नगरं कतन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो जनपदकल्याणिं रूपनन्दाथेरिं आरब्भ कथेसि.
सा किर एकदिवसं चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठभातिको रज्जसिरिं पहाय पब्बजित्वा लोके अग्गपुग्गलो बुद्धो जातो, पुत्तोपिस्स राहुलकुमारो पब्बजितो, भत्तापि मे पब्बजितो, मातापि मे पब्बजिता, अहम्पि एत्तके ञातिजने पब्बजिते गेहे किं करिस्सामि, पब्बजिस्सामा’’ति. सा भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा पब्बजि ञातिसिनेहेनेव, नो सद्धाय, अभिरूपताय पन रूपनन्दाति पञ्ञायि. ‘‘सत्था किर ‘रूपं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता, वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’ति वदेती’’ति सुत्वा सा एवं दस्सनीये पासादिके ममपि रूपे दोसं कथेय्याति सत्थु सम्मुखीभावं न गच्छति. सावत्थिवासिनो पातोव दानं दत्वा समादिन्नुपोसथा सुद्धुत्तरासङ्गा गन्धमालादिहत्था सायन्हसमये जेतवने सन्निपतित्वा धम्मं सुणन्ति. भिक्खुनिसङ्घोपि सत्थु धम्मदेसनाय उप्पन्नच्छन्दो विहारं गन्त्वा धम्मं सुणाति. धम्मं सुत्वा नगरं पविसन्तो सत्थु गुणकथं कथेन्तोव पविसति.
चतुप्पमाणिके हि लोकसन्निवासे अप्पकाव ते सत्ता, येसं तथागतं पस्सन्तानं पसादो न उप्पज्जति. रूपप्पमाणिकापि हि तथागतस्स लक्खणानुब्यञ्जनपटिमण्डितं सुवण्णवण्णं सरीरं दिस्वा पसीदन्ति, घोसप्पमाणिकापि अनेकानि जातिसतानि निस्साय पवत्तं सत्थु गुणघोसञ्चेव अट्ठङ्गसमन्नागतं धम्मदेसनाघोसञ्च सुत्वा पसीदन्ति, लूखप्पमाणिकापिस्स चीवरादिलूखतं पटिच्च पसीदन्ति, धम्मप्पमाणिकापि ‘‘एवरूपं दसबलस्स सीलं, एवरूपो समाधि, एवरूपा पञ्ञा, भगवा सीलादीहि गुणेहि असमो अप्पटिपुग्गलो’’ति पसीदन्ति. तेसं तथागतस्स गुणं कथेन्तानं मुखं नप्पहोति. रूपनन्दा भिक्खुनीनञ्चेव उपासिकानञ्च सन्तिका तथागतस्स गुणकथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अतिविय मे भातिकस्स वण्णं कथेन्तियेव. एकदिवसम्पि मे रूपे दोसं कथेन्तो कित्तकं कथेस्सति. यंनूनाहं भिक्खुनीहि सद्धिं गन्त्वा अत्तानं अदस्सेत्वाव तथागतं पस्सित्वा धम्ममस्स सुणित्वा आगच्छेय्य’’न्ति. सा ‘‘अहम्पि अज्ज धम्मस्सवनं गमिस्सामी’’ति भिक्खुनीनं आरोचेसि.
भिक्खुनियो ‘‘चिरस्सं वत रूपनन्दाय सत्थु उपट्ठानं गन्तुकामता उप्पन्ना, अज्ज सत्था इमं निस्साय विचित्रधम्मदेसनं नानानयं देसेस्सती’’ति तुट्ठमानसा तं आदाय निक्खमिंसु. सा निक्खन्तकालतो पट्ठाय ‘‘अहं अत्तानं नेव दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेसि. सत्था ‘‘अज्ज रूपनन्दा मय्हं उपट्ठानं आगमिस्सति, कीदिसी नु खो तस्सा धम्मदेसना सप्पाया’’ति चिन्तेत्वा ‘‘रूपगरुका एसा अत्तभावे बलवसिनेहा, कण्टकेन कण्टकुद्धरणं विय रूपेनेवस्सा रूपमदनिम्मदनं सप्पाय’’न्ति सन्निट्ठानं कत्वा तस्सा विहारं पविसनसमये एकं पन अभिरूपं इत्थिं सोळसवस्सुद्देसिकं रत्तवत्थनिवत्थं सब्बाभरणपटिमण्डितं बीजनिं गहेत्वा अत्तनो सन्तिके ठत्वा बीजयमानं इद्धिबलेन अभिनिम्मिनि. तं खो पन इत्थिं सत्था चेव पस्सति रूपनन्दा च. सा भिक्खुनीहि सद्धिं विहारं पविसित्वा भिक्खुनीनं पिट्ठिपस्से ठत्वा पञ्चपतिट्ठितेन सत्थारं वन्दित्वा भिक्खुनीनं अन्तरे निसिन्ना पादन्ततो पट्ठाय सत्थारं ओलोकेन्ती लक्खणविचित्तं अनुब्यञ्जनसमुज्जलं ब्यामप्पभापरिक्खित्तं सत्थु सरीरं दिस्वा पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं ओलोकेन्ती समीपे ठितं इत्थिरूपं अद्दस. सा तं ओलोकेत्वा अत्तभावं ओलोकेन्ती सुवण्णराजहंसिया पुरतो काकीसदिसं अत्तानं अवमञ्ञि. इद्धिमयरूपं दिट्ठकालतो पट्ठायेव हि तस्सा अक्खीनि भमिंसु. सा ‘‘अहो इमिस्सा केसा सोभना, अहो नलाटं सोभन’’न्ति सब्बेसं सारीरप्पदेसानं रूपसिरिया समाकड्ढितचित्ता तस्मिं रूपे बलवसिनेहा अहोसि.
सत्था तस्सा तत्थ अभिरतिं ञत्वा धम्मं देसेन्तोव तं रूपं सोळसवस्सुद्देसिकभावं अतिक्कमित्वा वीसतिवस्सुद्देसिकं कत्वा दस्सेसि. रूपनन्दा ओलोकेत्वा ‘‘न वतिदं रूपं पुरिमसदिस’’न्ति थोकं विरत्तचित्ता अहोसि. सत्था अनुक्कमेनेव तस्सा इत्थिया सकिं विजातवण्णं मज्झिमित्थिवण्णं जराजिण्णमहल्लिकित्थिवण्णञ्च दस्सेसि. सापि अनुपुब्बेनेव ‘‘इदम्पि अन्तरहितं, इदम्पि अन्तरहित’’न्ति जराजिण्णकाले तं विरज्जमाना खण्डदन्तिं पलितसिरं ओभग्गं गोपानसिवङ्कं दण्डपरायणं पवेधमानं दिस्वा अतिविय विरज्जि. अथ सत्था तं ब्याधिना अभिभूतं कत्वा दस्सेसि. सा तङ्खणञ्ञेव दण्डञ्च तालवण्टञ्च छड्डेत्वा महाविरवं विरवमाना भूमियं पतित्वा सके मुत्तकरीसे निमुग्गा अपरापरं परिवत्ति. रूपनन्दा तम्पि दिस्वा अतिविय विरज्जि. सत्थापि तस्सा इत्थिया मरणं दस्सेसि. सा तङ्खणंयेव उद्धुमातकभावं आपज्जि, नवहि वणमुखेहि पुब्बवट्टियो चेव पुळवा च पग्घरिंसु, काकादयो सन्निपतित्वा विलुम्पिंसु. रूपनन्दापि तं ओलोकेत्वा ‘‘अयं इत्थी इमस्मिंयेव ठाने जरं पत्ता, ब्याधिं पत्ता, मरणं पत्ता, इमस्सापि मे अत्तभावस्स एवमेव जराब्याधिमरणानि आगमिस्सन्ती’’ति अत्तभावं अनिच्चतो पस्सि. अनिच्चतो दिट्ठत्ता एव पन दुक्खतो अनत्ततो दिट्ठोयेव होति. अथस्सा तयो भवा आदित्ता गेहा विय गीवाय बद्धकुणपं विय च उपट्ठहिंसु, कम्मट्ठानाभिमुखं चित्तं पक्खन्दि. सत्था ताय अनिच्चतो दिट्ठभावं ञत्वा ‘‘सक्खिस्सति नु खो सयमेव अत्तनो पतिट्ठं कातु’’न्ति ओलोकेन्तो ‘‘न सक्खिस्सति, बहिद्धा पच्चयं लद्धुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तस्सा सप्पायवसेन धम्मं देसेन्तो आह –
‘‘आतुरं असुचिं पूतिं, पस्स नन्दे समुस्सयं;
उग्घरन्तं पग्घरन्तं, बालानं अभिपत्थितं.
‘‘यथा इदं तथा एतं, यथा एतं तथा इदं;
धातुतो सुञ्ञतो पस्स, मा लोकं पुनरागमि;
भवे छन्दं विराजेत्वा, उपसन्तो चरिस्सती’’ति. –
इत्थं सुदं भगवा नन्दं भिक्खुनिं आरब्भ इमा गाथायो अभासित्थाति. नन्दा देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा सोतापत्तिफलं पापुणि. अथस्सा उपरि तिण्णं मग्गफलानं विपस्सनापरिवासत्थाय सुञ्ञताकम्मट्ठानं कथेतुं, ‘‘नन्दे, मा ‘इमस्मिं सरीरे सारो अत्थी’ति सञ्ञं करि. अप्पमत्तकोपि हि एत्थ सारो नत्थि, तीणि अट्ठिसतानि उस्सापेत्वा कतं अट्ठिनगरमेत’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
१५०. ‘‘अट्ठीनं नगरं कतं, मंसलोहितलेपनं;
यत्थ जरा च मच्चु च, मानो मक्खो च ओहितो’’ति.
तस्सत्थो – यथेव हि पुब्बण्णापरण्णादीनं ओदहनत्थाय कट्ठानि उस्सापेत्वा वल्लीहि बन्धित्वा मत्तिकाय विलिम्पेत्वा नगरसङ्खातं बहिद्धा गेहं करोन्ति, एवमिदं अज्झत्तिकम्पि तीणि अट्ठिसतानि उस्सापेत्वा न्हारुविनद्धं मंसलोहितलेपनं तचपटिच्छन्नं जीरणलक्खणाय जराय मरणलक्खणस्स मच्चुनो आरोहसम्पदादीनि पटिच्च मञ्ञनलक्खणस्स मानस्स सुकतकारणविनासनलक्खणस्स मक्खस्स च ओदहनत्थाय नगरं कतं. एवरूपो एव हि एत्थ कायिकचेतसिको आबाधो ओहितो, इतो उद्धं किञ्चि गय्हूपगं नत्थीति.
देसनावसाने सा थेरी अरहत्तं पापुणि, महाजनस्सापि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
जनपदकल्याणी रूपनन्दाथेरीवत्थु पञ्चमं.