२. सिरिमावत्थु

पस्स चित्तकतन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सिरिमं आरब्भ कथेसि.

सा किर राजगहे अभिरूपा गणिका. एकस्मिं पन अन्तोवस्से सुमनसेट्ठिपुत्तस्स भरियाय पुण्णकसेट्ठिस्स धीताय उत्तराय नाम उपासिकाय अपरज्झित्वा तं पसादेतुकामा तस्सा गेहे भिक्खुसङ्घेन सद्धिं कतभत्तकिच्चं सत्थारं खमापेत्वा तं दिवसं दसबलस्स भत्तानुमोदनं सुत्वा –

‘‘अक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने;

जिने कदरियं दानेन, सच्चेनालिकवादिन’’न्ति. (जा. १.२.२; ध. प. २२३) –

गाथापरियोसाने सोतापत्तिफलं पापुणि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारकथा पन कोधवग्गे अनुमोदनगाथावण्णनायमेव आविभविस्सति. एवं सोतापत्तिफलं पत्ता पन सिरिमा दसबलं निमन्तेत्वा पुनदिवसे महादानं दत्वा सङ्घस्स अट्ठकभत्तं निबद्धं दापेसि. आदितो पट्ठाय निबद्धं अट्ठ भिक्खू गेहं गच्छन्ति. ‘‘सप्पिं गण्हथ, खीरं गण्हथा’’तिआदीनि वत्वा तेसं पत्ते पूरेति. एकेन लद्धं तिण्णम्पि चतुन्नम्पि पहोति. देवसिकं सोळसकहापणपरिब्बयेन पिण्डपातो दीयति. अथेकदिवसं एको भिक्खु तस्सा गेहे अट्ठकभत्तं भुञ्जित्वा तियोजनमत्थके एकं विहारं अगमासि. अथ नं सायं थेरुपट्ठाने निसिन्नं पुच्छिंसु – ‘‘आवुसो, कहं भिक्खं गहेत्वा आगतोसी’’ति. सिरिमाय अट्ठकभत्तं मे भुत्तन्ति. मनापं कत्वा देति, आवुसोति. ‘‘न सक्का तस्सा भत्तं वण्णेतुं, अतिविय पणीतं कत्वा देति, एकेन लद्धं तिण्णम्पि चतुन्नम्पि पहोति, तस्सा पन देय्यधम्मतोपि दस्सनमेव उत्तरितरं. सा हि इत्थी एवरूपा च एवरूपा चा’’ति तस्सा गुणे वण्णेसि.

अथेको भिक्खु तस्सा गुणकथं सुत्वा अदस्सनेनेव सिनेहं उप्पादेत्वा ‘‘मया गन्त्वा तं दट्ठुं वट्टती’’ति अत्तनो वस्सग्गं कथेत्वा तं भिक्खुं ठितिकं पुच्छित्वा ‘‘स्वे, आवुसो, तस्मिं गेहे त्वं सङ्घत्थेरो हुत्वा अट्ठकभत्तं लभिस्ससी’’ति सुत्वा तङ्खणञ्ञेव पत्तचीवरं आदाय पक्कन्तोपि पातोव अरुणे उग्गते सलाकग्गं पविसित्वा ठितो सङ्घत्थेरो हुत्वा तस्सा गेहे अट्ठकभत्तं लभि. यो पन भिक्खु हिय्यो भुञ्जित्वा पक्कामि, तस्स गतवेलायमेव अस्सा सरीरे रोगो उप्पज्जि. तस्मा सा आभरणानि ओमुञ्चित्वा निपज्जि. अथस्सा दासियो अट्ठकभत्तं लभित्वा आगते भिक्खू दिस्वा आरोचेसुं. सा सहत्था पत्ते गहेत्वा निसीदापेतुं वा परिविसितुं वा असक्कोन्ती दासियो आणापेसि – ‘‘अम्मा पत्ते गहेत्वा, अय्ये, निसीदापेत्वा यागुं पायेत्वा खज्जकं दत्वा भत्तवेलाय पत्ते पूरेत्वा देथा’’ति. ता ‘‘साधु, अय्ये’’ति भिक्खू पवेसेत्वा यागुं पायेत्वा खज्जकं दत्वा भत्तवेलाय भत्तस्स पत्ते पूरेत्वा तस्सा आरोचयिंसु. सा ‘‘मं परिग्गहेत्वा नेथ, अय्ये, वन्दिस्सामी’’ति वत्वा ताहि परिग्गहेत्वा भिक्खूनं सन्तिकं नीता वेधमानेन सरीरेन भिक्खू वन्दि. सो भिक्खु तं ओलोकेत्वा चिन्तेसि – ‘‘गिलानाय ताव एवरूपा अयं एतिस्सा रूपसोभा, अरोगकाले पन सब्बाभरणपटिमण्डिताय इमिस्सा कीदिसी रूपसम्पत्ती’’ति. अथस्स अनेकवस्सकोटिसन्निचितो किलेसो समुदाचरि, सो अञ्ञाणी हुत्वा भत्तं भुञ्जितुं असक्कोन्तो पत्तमादाय विहारं गन्त्वा पत्तं पिधाय एकमन्ते ठपेत्वा चीवरं पत्थरित्वा निपज्जि.

अथ नं एको सहायको भिक्खु याचन्तोपि भोजेतुं नासक्खि. सो छिन्नभत्तो अहोसि. तं दिवसमेव सायन्हसमये सिरिमा कालमकासि. राजा सत्थु सासनं पेसेसि – ‘‘भन्ते, जीवकस्स कनिट्ठभगिनी, सिरिमा, कालमकासी’’ति. सत्था तं सुत्वा रञ्ञो सासनं पहिणि ‘‘सिरिमाय झापनकिच्चं नत्थि, आमकसुसाने तं यथा काकसुनखादयो न खादन्ति, तथा निपज्जापेत्वा रक्खापेथा’’ति. राजापि तथा अकासि. पटिपाटिया तयो दिवसा अतिक्कन्ता, चतुत्थे दिवसे सरीरं उद्धुमायि, नवहि वणमुखेहि पुळवा पग्घरिंसु, सकलसरीरं भिन्नं सालिभत्तचाटि विय अहोसि. राजा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘ठपेत्वा गेहरक्खके दारके सिरिमाय दस्सनत्थं अनागच्छन्तानं अट्ठ कहापणानि दण्डो’’ति. सत्थु सन्ति कञ्च पेसेसि – ‘‘बुद्धप्पमुखो किर भिक्खुसङ्घो सिरिमाय दस्सनत्थं आगच्छतू’’ति. सत्था भिक्खूनं आरोचेसि – ‘‘सिरिमाय दस्सनत्थं गमिस्सामा’’ति. सोपि दहरभिक्खु चत्तारो दिवसे कस्सचि वचनं अग्गहेत्वा छिन्नभत्तोव निपज्जि. पत्ते भत्तं पूतिकं जातं, पत्ते मलं उट्ठहि. अथ नं सो सहायको भिक्खु उपसङ्कमित्वा, ‘‘आवुसो, सत्था सिरिमाय दस्सनत्थं गच्छती’’ति आह. सो तथा छातज्झत्तोपि ‘‘सिरिमा’’ति वुत्तपदेयेव सहसा उट्ठहित्वा ‘‘किं भणसी’’ति आह. ‘‘सत्था सिरिमं दट्ठुं गच्छति, त्वम्पि गमिस्ससी’’ति वुत्ते, ‘‘आम, गमिस्सामी’’ति भत्तं छड्डेत्वा पत्तं धोवित्वा थविकाय पक्खिपित्वा भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अगमासि. सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो एकपस्से अट्ठासि, भिक्खुनिसङ्घोपि राजपरिसापि उपासकपरिसापि उपासिकापरिसापि एकेकपस्से अट्ठंसु.

सत्था राजानं पुच्छि – ‘‘का एसा, महाराजो’’ति. भन्ते, जीवकस्स भगिनी, सिरिमा, नामाति. सिरिमा, एसाति. आम, भन्तेति. तेन हि नगरे भेरिं चरापेहि ‘‘सहस्सं दत्वा सिरिमं गण्हन्तू’’ति. राजा तथा कारेसि. एकोपि ‘ह’न्ति वा ‘हु’न्ति वा वदन्तो नाम नाहोसि. राजा सत्थु आरोचेसि – ‘‘न गण्हन्ति, भन्ते’’ति. तेन हि, महाराज, अग्घं ओहारेहीति. राजा ‘‘पञ्चसतानि दत्वा गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेत्वा कञ्चि गण्हनकं अदिस्वा ‘‘अड्ढतेय्यानि सतानि, द्वे सतानि, सतं, पण्णासं, पञ्चवीसति कहापणे, दस कहापणे, पञ्च कहापणे, एकं कहापणं अड्ढं, पादं, मासकं, काकणिकं दत्वा सिरिमं गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेसि. कोचि तं न इच्छि. ‘‘मुधापि गण्हन्तू’’ति भेरिं चरापेसि. ‘ह’न्ति वा ‘हु’न्ति वा वदन्तो नाम नाहोसि. राजा ‘‘मुधापि, भन्ते, गण्हन्तो नाम नत्थी’’ति आह. सत्था ‘‘पस्सथ, भिक्खवे, महाजनस्स पियं मातुगामं, इमस्मिंयेव नगरे सहस्सं दत्वा पुब्बे एकदिवसं लभिंसु, इदानि मुधा गण्हन्तोपि नत्थि, एवरूपं नाम रूपं खयवयप्पत्तं, पस्सथ, भिक्खवे, आतुरं अत्तभाव’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –

१४७. ‘‘पस्स चित्तकतं बिम्बं, अरुकायं समुस्सितं;

आतुरं बहुसङ्कप्पं, यस्स नत्थि धुवं ठिती’’ति.

तत्थ चित्तकतन्ति कतचित्तं, वत्थाभरणमालालत्तकादीहि विचित्तन्ति अत्थो. बिम्बन्ति दीघादियुत्तट्ठानेसु दीघादीहि अङ्गपच्चङ्गेहि सण्ठितं अत्तभावं. अरुकायन्ति नवन्नं वणमुखानं वसेन अरुभूतं कायं. समुस्सितन्ति तीहि अट्ठिसतेहि समुस्सितं. आतुरन्ति सब्बकालं इरियापथादीहि परिहरितब्बताय निच्चगिलानं. बहुसङ्कप्पन्ति महाजनेन बहुधा सङ्कप्पितं. यस्स नत्थि धुवं ठितीति यस्स धुवभावो वा ठितिभावो वा नत्थि, एकन्तेन भेदनविकिरणविद्धंसनधम्ममेवेतं, इमं पस्सथाति अत्थो.

देसनावसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि, सोपि भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति.

सिरिमावत्थु दुतियं.