१. विसाखाय सहायिकानं वत्थु
को नु हासो किमानन्दोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो विसाखाय सहायिकायो आरब्भ कथेसि.
सावत्थियं किर पञ्चसता कुलपुत्ता ‘‘एवं इमा अप्पमादविहारिनियो भविस्सन्ती’’ति अत्तनो अत्तनो भरियायो विसाखं महाउपासिकं सम्पटिच्छापेसुं. ता उय्यानं वा विहारं वा गच्छन्तियो ताय सद्धिंयेव गच्छन्ति. ता एकस्मिं काले ‘‘सत्ताहं सुराछणो भविस्सती’’ति छणे सङ्घुट्ठे अत्तनो अत्तनो सामिकानं सुरं पटियादेसुं. ते सत्ताहं सुराछणं कीळित्वा अट्ठमे दिवसे कम्मन्तभेरिया निक्खन्ताय कम्मन्ते अगमंसु. तापि इत्थियो ‘‘मयं सामिकानं सम्मुखा सुरं पातुं न लभिम्हा, अवसेसा सुरा च अत्थि, इदं यथा ते न जानन्ति, तथा पिविस्सामा’’ति विसाखाय सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इच्छाम, अय्ये, उय्यानं दट्ठु’’न्ति वत्वा ‘‘साधु, अम्मा, तेन हि कत्तब्बकिच्चानि कत्वा निक्खमथा’’ति वुत्ते ताय सद्धिं गन्त्वा पटिच्छन्नाकारेन सुरं नीहरापेत्वा उय्याने पिवित्वा मत्ता विचरिंसु. विसाखापि ‘‘अयुत्तं इमाहि कतं, इदानि मं ‘समणस्स गोतमस्स साविका विसाखा सुरं पिवित्वा विचरती’ति तित्थियापि गरहिस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा ता इत्थियो आह – ‘‘अम्मा अयुत्तं वो कतं, ममपि अयसो उप्पादितो, सामिकापि वो कुज्झिस्सन्ति, इदानि किं करिस्सथा’’ति. गिलानालयं दस्सयिस्साम, अय्येति. तेन हि पञ्ञायिस्सथ सकेन कम्मेनाति. ता गेहं गन्त्वा गिलानालयं करिंसु. अथ तासं सामिका ‘‘इत्थन्नामा च इत्थन्नामा च कह’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘गिलाना’’ति सुत्वा ‘‘अद्धा एताहि अवसेससुरा पीता भविस्सन्ती’’ति सल्लक्खेत्वा ता पोथेत्वा अनयब्यसनं पापेसुं. ता अपरस्मिम्पि छणवारे तथेव सुरं पिवितुकामा विसाखं उपसङ्कमित्वा, ‘‘अय्ये, उय्यानं नो नेही’’ति वत्वा ‘‘पुब्बेपि मे तुम्हेहि अयसो उप्पादितो, गच्छथ, न वो अहं नेस्सामी’’ति ताय पटिक्खित्ता ‘‘इदानि एवं न करिस्सामा’’ति सम्मन्तयित्वा पुन तं उपसङ्कमित्वा आहंसु, ‘‘अय्ये, बुद्धपूजं कातुकामाम्हा, विहारं नो नेही’’ति. इदानि अम्मा युज्जति, गच्छथ, परिवच्छं करोथाति. ता चङ्कोटकेहि गन्धमालादीनि गाहापेत्वा सुरापुण्णे मुट्ठिवारके हत्थेहि ओलम्बेत्वा महापटे पारुपित्वा विसाखं उपसङ्कमित्वा ताय सद्धिं विहारं पविसमाना एकमन्तं गन्त्वा मुट्ठिवारकेहेव सुरं पिवित्वा वारके छड्डेत्वा धम्मसभायं सत्थु पुरतो निसीदिंसु.
विसाखा ‘‘इमासं, भन्ते, धम्मं कथेथा’’ति आह. तापि मदवेगेन कम्पमानसरीरा ‘‘इच्चाम, गायामा’’ति चित्तं उप्पादेसुं. अथेका मारकायिका देवता ‘‘इमासं सरीरे अधिमुच्चित्वा समणस्स गोतमस्स पुरतो विप्पकारं दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तासं सरीरे अधिमुच्चि. तासु एकच्चा सत्थु पुरतो पाणिं पहरित्वा हसितुं, एकच्चा नच्चितुं आरभिंसु. सत्था ‘‘किं इद’’न्ति आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘न इदानि मारकायिकानं ओतारं लभितुं दस्सामि. न हि मया एत्तकं कालं पारमियो पूरेन्तेन मारकायिकानं ओतारलाभत्थाय पूरिता’’ति ता संवेजेतुं भमुकलोमतो रस्मियो विस्सज्जेसि, तावदेव अन्धकारतिमिसा अहोसि. ता भीता अहेसुं मरणभयतज्जिता. तेन तासं कुच्छियं सुरा जीरि. सत्था निसिन्नपल्लङ्के अन्तरहितो सिनेरुमुद्धनि ठत्वा उण्णालोमतो रस्मिं विस्सज्जेसि, तङ्खणंयेव चन्दसहस्सुग्गमनं विय अहोसि. अथ सत्था ता इत्थियो आमन्तेत्वा ‘‘तुम्हेहि मम सन्तिकं आगच्छमानाहि पमत्ताहि आगन्तुं न वट्टति. तुम्हाकञ्हि पमादेनेव मारकायिका देवता ओतारं लभित्वा तुम्हे हसादीनं अकरणट्ठाने हसादीनि कारापेसि, इदानि तुम्हेहि रागादीनं अग्गीनं निब्बापनत्थाय उस्साहं कातुं वट्टती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१४६. ‘‘को नु हासो किमानन्दो, निच्चं पज्जलिते सति;
अन्धकारेन ओनद्धा, पदीपं न गवेसथा’’ति.
तत्थ आनन्दोति तुट्ठि. इदं वुत्तं होति – इमस्मिं लोकसन्निवासे रागादीहि एकादसहि अग्गीहि निच्चं पज्जलिते सति को नु तुम्हाकं हासो वा तुट्ठि वा? ननु एस अकत्तब्बरूपोयेव. अट्ठवत्थुकेन हि अविज्जान्धकारेन ओनद्धा तुम्हे तस्सेव अन्धकारस्स विधमनत्थाय किं कारणा ञाणप्पदीपं न गवेसथ न करोथाति.
देसनावसाने पञ्चसतापि ता इत्थियो सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु.
सत्था तासं अचलसद्धाय पतिट्ठितभावं ञत्वा सिनेरुमत्थका ओतरित्वा बुद्धासने निसीदि. अथ नं विसाखा आह – ‘‘भन्ते, सुरा नामेसा पापिका. एवरूपा हि नाम इमा इत्थियो तुम्हादिसस्स बुद्धस्स पुरतो निसीदित्वा इरियापथमत्तम्पि सण्ठापेतुं असक्कोन्तियो उट्ठाय पाणिं पहरित्वा हसनगीतनच्चादीनि आरभिंसू’’ति. सत्था ‘‘आम, विसाखे, पापिका एव एसा सुरा नाम. एतञ्हि निस्साय अनेके सत्ता अनयब्यसनं पत्ता’’ति वत्वा ‘‘कदा पनेसा, भन्ते, उप्पन्ना’’ति वुत्ते तस्सा उप्पत्तिं वित्थारेन कथेतुं अतीतं आहरित्वा कुम्भजातकं (जा. १.१६.३३ आदयो) कथेसीति.
विसाखाय सहायिकानं वत्थु पठमं.